
Śiśupāla-vadha in the Rājasūya-sabhā (शिशुपालवधः — राजसूयसभायाम्)
Upa-parva: Rājasūya Parva (Rājasūya-yajña episode within Sabhā Parva)
Vaiśaṃpāyana narrates an escalation in the Rājasūya assembly: Śiśupāla (Cedi king) challenges Vāsudeva-Kṛṣṇa and issues a direct summons to strategic combat, extending hostility toward the Pāṇḍavas. Kṛṣṇa responds in measured speech before the gathered kings, presenting a structured indictment: prior acts of aggression, abduction, and disruption attributed to Śiśupāla are cited as grounds for non-tolerance of present insolence in a public forum. After further provocation, Kṛṣṇa employs the discus (cakra) to neutralize Śiśupāla; observers report a luminous essence rising from the fallen king and entering Kṛṣṇa, interpreted by the assembly as extraordinary. The narrative then shifts to restoration and closure: the Cedi succession is regularized by installing Śiśupāla’s son, the Rājasūya proceeds to completion under protection, and the visiting kings depart with formal courtesies. Kṛṣṇa takes leave for Dvārakā, offering counsel to Yudhiṣṭhira on vigilant kingship and protection of subjects.
Chapter Arc: राजसूय-यज्ञ की सभा में शिशुपाल, कृष्ण पर जरासंध-वध के प्रसंग को लेकर ‘छल’ और ‘नीच कर्म’ का आरोप लगाता है, और राजाओं के सामने यदुवीर की कीर्ति को कलंकित करने का प्रयत्न करता है। → शिशुपाल बार-बार कृष्ण, भीम और अर्जुन के गुप्त प्रवेश, ब्राह्मण-वेष, और ‘अद्वारेण प्रविष्ट’ होने जैसी बातों को उछालकर सभा को उत्तेजित करता है। यह कटु वाणी सुनकर भीमसेन का रक्त खौल उठता है; उनकी कमल-सी आँखें क्रोध से लाल हो जाती हैं, भौंहों पर त्रिरेखाएँ उभरती हैं, और समस्त नरेश उनके उग्र रूप को देख सिहर उठते हैं। → भीमसेन, शिशुपाल को दंड देने के लिए उछल पड़ते हैं और भीष्म से कहते हैं कि इसे छोड़ दिया जाए ताकि सब राजा देखें—यह शिशुपाल मेरे तेज से ऐसे भस्म होगा जैसे पतंगा अग्नि से। सभा में क्षण भर को हिंसा का तूफान उठने लगता है। → कुरुकुल-तिलक भीष्म, स्थिति की गंभीरता समझकर भीम को रोकते हैं—सभा-धर्म, यज्ञ-धर्म और राजाओं की मर्यादा की रक्षा हेतु वे क्रोध को शमन करने का उपदेश देते हैं और तत्काल दंड की जगह संयम का मार्ग दिखाते हैं। → भीम का क्रोध दब तो जाता है, पर शिशुपाल की अपमानजनक वाणी का विष सभा में बना रहता है—आगे यह अपमान किसके हाथों और किस विधि से निर्णीत होगा, यह प्रश्न हवा में लटकता है।
Verse 1
अप्-#-रा+ द्विचत्वारिशोड ध्याय: शिशुपालकी बातोंपर भीमसेनका क्रोध और भीष्मजीका उन्हें शान्त करना शिशुपाल उवाच स मे बहुमतो राजा जरासंधो महाबल: । योडनेन युद्ध नेयेष दासो5यमिति संयुगे
शिशुपाल उवाच— स मे बहुमतो राजा जरासन्धो महाबलः। योऽनेन युद्धं नेयेष दासोऽयमिति संयुगे॥
Verse 2
केशवेन कृतं कर्म जरासंधवधे तदा । भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत् साध्विति मन्यते,तब इस केशवने जरासंधके वधके लिये भीमसेन और अर्जुनको साथ लेकर जो नीच कर्म किया है, उसे कौन अच्छा मान सकता है?
केशवेन कृतं कर्म जरासन्धवधे तदा। भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत् साध्विति मन्यते॥
Verse 3
अद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्म॒वादिना | दृष्ट: प्रभाव: कृष्णेन जरासंधस्य भूपते:
अद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्मवादिना। दृष्टः प्रभावः कृष्णेन जरासन्धस्य भूपतेः॥
Verse 4
येन धर्मात्मना5>त्मानं ब्रह्मण्यमविजानता । नेषितं पाद्यमस्मै तद् दातुमग्रे दुरात्मने
येन धर्मात्मना आत्मानं ब्रह्मण्यमविजानता। नेषितं पाद्यमस्मै तद्दातुमग्रे दुरात्मने॥
Verse 5
भुज्यतामिति तेनोक्ता: कृष्णभीमधनंजया: । जरासंधेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम्
शिशुपाल उवाच— जरासन्धेन कौरव्य! कृष्णभीमधनञ्जयाः “भुज्यताम्” इति यदा निमन्त्रिताः, तदा कृष्णेनैव तद्विधानं निरस्तम्। कौरव्य भीष्म! कृतमेव कर्म कृष्णेन विकृतं कृतम्॥
Verse 6
यद्ययं जगत: कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे । कमस्मान्न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति
यद्येष जगतः कर्ता यथा त्वं मूढ मन्यसे। किमसौ न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति॥ मूढ भीष्म! यदि कृष्णः सर्वजगतः कर्ता-धर्ता, तर्हि स आत्मानं ब्राह्मणं कुतो नाभिजानाति॥
Verse 7
इदं त्वाश्वर्यभूतं मे यदिमे पाण्डवास्त्वया । अपकृष्टा: सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साधथ्विति
इदं त्वाश्चर्यभूतं मे यदिमे पाण्डवास्त्वया। अपकृष्टाः सतां मार्गान्मन्यन्ते कृष्णकर्म तत् साधु॥
Verse 8
अथ वा नैतदाश्षर्य येषां त्वमसि भारत । स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्न सर्वार्थानां प्रदर्शक:
अथ वा नैतदाश्चर्यं येषां त्वमसि भारत। स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्च सर्वार्थानां प्रदर्शकः॥
Verse 9
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा रूक्ष॑ रूक्षाक्षरं बहु | चुकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेन: प्रतापवान्
वैशम्पायन उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रूक्षं रूक्षाक्षरं बहु। चुकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेनः प्रतापवान्॥
Verse 10
तथा पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते । भूय: क्रोधाभिताम्राक्षे रक्ते नेत्रे बभूवतु:,उनकी आँखें स्वभावत: बड़ी-बड़ी और कमलके समान सुन्दर थीं। वे क्रोधके कारण अधिक लाल हो गयीं; मानो उनमें खून उतर आया हो
तथा पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते । भूयः क्रोधाभिताम्राक्षे रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥
Verse 11
त्रिशिखां भ्रुकु्टी चास्य ददृशु: सर्वपार्थिवा: । ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गड़ां त्रिपथगामिव
त्रिशिखां भ्रुकुटीं चास्य ददृशुः सर्वपार्थिवाः । ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव ॥
Verse 12
दन्तान् संदशतस्तस्य कोपादू ददृशुराननम् | युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव जिघत्सत:
दन्तान् संदशतस्तस्य कोपाद् ददृशुराननम् । युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव जिघत्सतः ॥
Verse 13
उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विनम् । भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वर:
उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विनम् । भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वरः ॥
Verse 14
तस्य भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत । गुरुणा विविधैर्वाक्यै: क्रोध: प्रशममागत:,भारत! पितामह भीष्मके द्वारा अनेक प्रकारकी बातें कहकर रोके जानेपर भीमसेनका क्रोध शान्त हो गया
तस्य भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत । गुरुणा विविधैर्वाक्यैः क्रोधः प्रशममागतः ॥
Verse 15
नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिंदम: । समुदवृत्तो घनापाये वेलामिव महोदधि:
नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिंदमः । समुदवृत्तो घनापाये वेलामिव महोदधिः ॥
Verse 16
शिशुपालस्तु संक्रुद्धे भीमसेने जनाधिप । नाकम्पत तदा वीर: पौरुषे स्वे व्यवस्थित:,राजन! भीमसेनके कुपित होनेपर भी वीर शिशुपाल भयभीत नहीं हुआ। उसे अपने पुरुषार्थका पूरा भरोसा था
शिशुपालस्तु संक्रुद्धे भीमसेने जनाधिप । नाकम्पत तदा वीरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥
Verse 17
उत्पतन्तं तु वेगेन पुन: पुनररिंदम: । नस तं॑ चिन्तयामास सिंह: क्रुद्धो मृगं यथा
उत्पतन्तं तु वेगेन पुनः पुनररिंदमः । न स तं चिन्तयामास सिंहः क्रुद्धो मृगं यथा ॥
Verse 18
प्रहसंश्षाब्रवीद् वाक््यं चेदिराज: प्रतापवान् । भीमसेनमभिक्रुद्धं दृष्टयवा भीमपराक्रमम्,उस समय भयानक पराक्रमी भीमसेनको कुपित देख प्रतापी चेदिराज हँसते हुए बोला --
प्रहसन्नब्रवीद् वाक्यं चेदिराजः प्रतापवान् । भीमसेनमभिक्रुद्धं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् ॥
Verse 19
मुज्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपा: । मत्प्रभावविनिर्दग्ध॑ पतड़मिव वल्निना
मुञ्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपाः । मत्प्रभावविनिर्दग्धः पतङ्ग इव वह्निना ॥
Verse 20
ततश्रैदिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा तत् कुरुसत्तम: । भीमसेनमुवाचेदं भीष्मो मतिमतां वर:,तब चेदिराजकी वह बात सुनकर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ कुरुकुलतिलक भीष्मने भीमसे यह कहा
ततः शैदिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा तत् कुरुसत्तमः । भीमसेनमुवाचेदं भीष्मो मतिमतां वरः ॥
Verse 42
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि भीमक्रोधे द्विचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत सभापवके अन्तर्गत शिशुपालवधपर्वमें भीमक्रोधविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि शिशुपालवधपर्वणि भीमक्रोधे द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
How to balance restraint in speech and action with the duty to prevent disruption and intimidation in a public, multi-king assembly—especially when ritual order and political legitimacy are at stake.
Legitimacy in governance is sustained by accountable reasoning (publicly stated grounds) followed by proportionate enforcement that restores order, protects communal proceedings, and regularizes succession rather than prolonging disorder.
Yes: the reported radiance rising from Śiśupāla and entering Kṛṣṇa is presented as an interpretive sign to the witnesses, marking the event as more than a political outcome and inviting theological-philosophical reflection within the epic’s narrative register.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.