Previous Verse
Next Verse

Shloka 8

अध्याय ५३ — रणमेघोपमा सेना-वर्णना तथा सुषेण-वधोत्तर प्रतिक्रिया

Battle-as-Storm Imagery and the Aftermath of Suṣeṇa’s Fall

ततः कृप: शरैस्तीक्ष्णगैः सो5तिविद्धों महारथ: । व्यश्वसूतरथं चक्रे शिखण्डिनमथो द्विज:,उन तीखे बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए महारथी विप्रवर कृपाचार्यने शिखण्डीको घोड़े, सारथि एवं रथसे रहित कर दिया

tataḥ kṛpaḥ śarais tīkṣṇagaiḥ so 'tividdho mahārathaḥ | vyaśvasūtarathaṃ cakre śikhaṇḍinam atho dvijaḥ ||

सञ्जय उवाच—ततः कृपः स महारथो द्विजः तीक्ष्णगैः शरैः सोऽतिविद्धोऽपि प्रत्यविध्यत्। अथ शिखण्डिनं व्यश्वसूतरथं चकार॥

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्यय
कृपःKripa
कृपः:
Karta
TypeNoun
Rootकृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शरैःwith arrows
शरैः:
Karana
TypeNoun
Rootशर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
तीक्ष्णगैःsharp-going (swift, piercing)
तीक्ष्णगैः:
Karana
TypeAdjective
Rootतीक्ष्णग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अतिविद्धःpierced severely
अतिविद्धः:
Karta
TypeAdjective
Rootअति + √व्यध् (विध्/व्यध्) → विद्ध (क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
महारथःgreat chariot-warrior
महारथः:
Karta
TypeNoun
Rootमहारथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
व्यश्वसूतरथम्deprived of horses, charioteer, and chariot
व्यश्वसूतरथम्:
Karma
TypeAdjective
Rootवि + अश्व + सूत + रथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
चक्रेmade, rendered
चक्रे:
TypeVerb
Root√कृ (करणे) लिट्/परस्मैपद-रूप (आत्मनेपद) 3 एकवचन
Formलिट्, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
शिखण्डिनम्Shikhandin
शिखण्डिनम्:
Karma
TypeNoun
Rootशिखण्डिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अथthen, and then
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
Formअव्यय
द्विजःthe Brahmin (Kripa)
द्विजः:
Karta
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

संजय उवाच

S
Sañjaya
K
Kṛpa (Kṛpācārya)
Ś
Śikhaṇḍin
A
arrows
C
chariot
H
horses
C
charioteer

Educational Q&A

Even when wounded, a disciplined warrior maintains composure and responds within the accepted code of battle—seeking to neutralize the opponent’s capacity to fight (disabling the chariot-team) rather than acting from mere rage.

Kṛpa, though badly struck by sharp arrows, counters effectively and makes Śikhaṇḍin lose his chariot, horses, and charioteer—leaving him temporarily unable to continue as a chariot-fighter.