Adhyaya 97
शैनेयचरितम् (The Exploits of Śaineya/Sātyaki amid Encirclement)
Upa-parva: Sātyaki–Śaineya-vikrama (Strategic Engagement of Sātyaki against Kaurava contingents)
Dhṛtarāṣṭra interrogates Saṃjaya regarding the conduct of his sons and their forces when Śaineya (Sātyaki/Yuyudhāna) advanced after pressing through major opposition, expressing astonishment at one warrior meeting many mahārathas. Saṃjaya responds by attributing the unfolding crisis to defective counsel and Duryodhana’s agency, then describes a renewed Kaurava attempt to confront Śaineya with large, diverse contingents—chariots, elephants, cavalry, and infantry—drawn from multiple regions. Duḥśāsana is shown coordinating the encirclement and urging the troops to strike. The narrative emphasizes Śaineya’s composure and effectiveness: he breaks formations, destroys vehicles and mounts, and produces battlefield debris imagery (broken wheels, axles, standards, armor, ornaments). A specialized stone-throwing assault by mountain fighters is introduced; Śaineya counters by rapid archery, shattering the incoming barrage. The resulting panic and rout among the Kaurava elements creates a loud disturbance that reaches Droṇa; Droṇa orders his charioteer toward the tumult, while the charioteer reports broader operational pressure from Pāñcāla-Pāṇḍava forces and notes that Śaineya has moved far ahead. The chapter closes with Kaurava units abandoning the immediate engagement and fleeing toward Droṇa’s position, indicating a localized collapse with command-level implications.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि व्यूह-द्वार पर श्रीकृष्ण-सहित अर्जुन के प्रविष्ट होते ही पाण्डव और सोमक-सेना महाशब्द के साथ द्रोण पर टूट पड़ी—और उसी क्षण युद्ध का रूप ‘संकुल’ हो उठा। → द्रोणाचार्य पर्वत-सा अडिग होकर क्रुद्ध पाण्डवों, पाञ्चालों और कैकेयों की धारा रोकते हैं; पर धृष्टद्युम्न बार-बार सामने आकर द्रोण की सेना को चीरता है, और दोनों पक्षों के प्रमुख वीर परस्पर गुँथकर ऐसे भिड़ते हैं कि कोई भी भय से युद्ध से हट नहीं पाता। → धृष्टद्युम्न द्रोण के निकट पहुँचकर प्रचण्ड वेग से आक्रमण करता है और द्रोण की व्यवस्था को त्रिधा कर देता है—व्यूह-द्वार पर यह टक्कर पूरे रण का केन्द्र बन जाती है, जहाँ रोकने और तोड़ने की शक्ति का सीधा संघर्ष होता है। → कौरव-पक्ष अपने-अपने रक्षकों और महाधनुर्धरों को आगे कर (पीठ-रक्षा और मोर्चा-सम्हाल) धृष्टद्युम्न तथा अन्य अग्रणी पाण्डव-वीरों को रोकने का प्रयत्न करता है; युद्ध किसी एक निर्णायक परिणाम पर नहीं ठहरता, बल्कि घोर संकुलता में फैलता जाता है। → व्यूह-द्वार पर द्रोण की अडिग रोक और धृष्टद्युम्न की बार-बार की सेंध—इन दोनों में किसका पलड़ा अगले क्षण भारी होगा, यह अनिर्णीत रहकर अध्याय को आगे की उग्रता पर छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
व बछ। जि पञ्चनवतितमो< ध्याय: द्रोण और धृष्टद्युम्नका भीषण संग्राम तथा उभय पक्षके प्रमुख वीरोंका परस्पर संकुल युद्ध संजय उवाच प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवाष्णेययो रणे । दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे
सञ्जय उवाच—महाराज, पार्थवाष्णेयौ रणे प्रविष्टौ, दुर्योधने च पुरुषर्षभे पृष्ठतः प्रयाते, ततः संग्रामः सन्नद्धः सञ्जज्ञे; उभयपक्षीयाः प्रमुखा वीरा घनसङ्कुलं परस्परं समासेदुः।
Verse 2
जवेनाभ्यद्रवन् द्रोणं महता नि:स्वनेन च । पाण्डवा: सोमकै: सार्ध ततो युद्धमवर्तत
ततो पाण्डवाः सोमकैः सार्धं महता निःस्वनेन जवेन द्रोणमभ्यद्रवन्। ततः तत्र युद्धमवर्तत तीव्रम्।
Verse 3
तद् युद्धमभवत् तीव्र तुमुलं लोमहर्षणम् । कुरूणां पाण्डवानां च व्यूहस्य पुरतो5द्भधुतम्
तद् युद्धमभवत् तीव्रं तुमुलं लोमहर्षणम्। कुरूणां पाण्डवानां च व्यूहस्य पुरतोऽद्भुतम्॥
Verse 4
राजन् कदाचित्नास्माभिद्दष्ट तादूडू न च श्रुतम् । यादृड मध्यगते सूर्य युद्धमासीद् विशाम्पते,राजन! प्रजानाथ! वहाँ मध्याह्नकालमें जैसा वह युद्ध हुआ था, वैसा न तो मैंने कभी देखा था और न सुना ही था
सञ्जय उवाच—राजन्, कदाचिद् अस्माभिः न दृष्टं न च श्रुतं यथैव मध्यगते सूर्ये युद्धम् आसीद्, विशाम्पते। प्रजानाथ, मध्याह्नसमये यथा तत् समरं प्रवृत्तं, तथा न पूर्वं दृष्टं न श्रुतं मया।
Verse 5
धृष्टद्युम्नमुखा: पार्था व्यूढानीका: प्रहारिण: । द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन्
सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्नमुखाः पार्थाः व्यूढानीकाः प्रहारिणः। द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैर् अवाकिरन्॥
Verse 6
वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् । पार्षतप्रमुखान् पार्थनिभ्यवर्षाम सायकै:
सञ्जय उवाच—वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम्। पार्षतप्रमुखान् पार्थान् अभ्यवर्षाम सायकैः॥
Verse 7
महामेघाविवोदीर्णों मिश्रवातौ हिमात्यये । सेनाग्रे प्रचकाशेते रुचिरे रथभूषिते
सञ्जय उवाच—महामेघाविवोदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्यये। सेनाग्रे प्रचकाशेते रुचिरे रथभूषिते॥
Verse 8
समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम् । जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावषीवोल्बणोदके
सञ्जय उवाच—समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम्। जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावृषीवोल्बणोदके॥
Verse 9
नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः । गदाविद्युन्महारौद्र: संग्रामजलदो महान्
सञ्जय उवाच—द्विपाश्वरथसंवृतं महासैन्यसमन्वितम् । संग्रामो जलदो महान् ददृशे नानाशस्त्रपुरोवातः ॥ गदाविद्युन्महारौद्रः स घोरः समदृश्यत । द्रोणानिलेन सञ्चालितः शरवृष्टिं सहस्रशः ॥ पाण्डवानीकमग्न्युत्थं सर्वतोऽभ्यवर्षदुत्थितः ।
Verse 10
भारद्वाजानिलोद्धूत: शरधारासहस्रवान् । अभ्यवर्षन्महासैन्य: पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम्
भारद्वाजानिलोद्धूतः शरधारासहस्रवान् । अभ्यवर्षन्महासैन्यः पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम् ॥
Verse 11
समुद्रमिव घर्मान्ते विशन् घोरो महानिल: । व्यक्षो भयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तम:
समुद्रमिव घर्मान्ते विशन् घोरो महानिलः । व्यक्षोभयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तमः ॥
Verse 12
तेडपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन् । बिभित्सन्तो महासेतु वार्योघा: प्रबला इव
तेऽपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन् । बिभित्सन्तो महासेतुं वार्योघाः प्रबला इव ॥
Verse 13
वारयामास तान् द्रोणो जलौघमचलो यथा । पाण्डवान् समरे क्रुद्धान् पज्चलांश्व सकेकयान्
वारयामास तान् द्रोणो जलौघमचलो यथा । पाण्डवान् समरे क्रुद्धान् पाञ्चालांश्च सकेकयान् ॥
Verse 14
अथापरे च राजान: परिवृत्य समन्ततः । महाबला रणे शूरा: पञ्चालानन्ववारयन्,इसी प्रकार दूसरे महाबली शूरवीर नरेश भी उस युद्धस्थलमें सब ओरसे लौटकर पांचालोंका ही प्रतिरोध करने लगे
अथापरे च राजानः परिवृत्य समन्ततः । महाबला रणे शूराः पञ्चालानन्ववारयन् ॥
Verse 15
ततो रणे नरव्यात्र: पार्षत: पाण्डवै: सह । संजघानासकृद् द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम्
ततो रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सह । संजघानासकृद् द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम् ॥
Verse 16
यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते । तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नो5प्यवर्षत,आचार्य द्रोण धृष्टद्युम्मपर जैसे बाणोंकी वर्षा करते थे, धृष्टद्युम्न भी द्रोणपर वैसे ही बाण बरसाते थे
यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते । तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नोऽप्यवर्षत ॥
Verse 17
सनिस्त्रिंशपुरोवात: शक्तिप्रासर्डिसंवृत: । ज्याविद्युच्चापसंदह्वादो धृष्टदुम्नबलाहक:
सनिस्त्रिंशपुरोवातः शक्तिप्रासऋष्टिसंवृतः । ज्याविद्युच्चापसंदह्वादो धृष्टद्युम्नबलाहकः ॥
Verse 18
शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत् सर्वतो दिशम् | निघ्नन् रथवराश्वौघान् प्लावयामास वाहिनीम्
शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत् सर्वतो दिशम् । निघ्नन् रथवराश्वौघान् प्लावयामास वाहिनीम् ॥
Verse 19
यं यमार्च्छच्छरैद्रोण: पाण्डवानां रथव्रजम् । ततस्तत: शरैद्रोणमपाकर्षत पार्षत:
यं यमार्च्छच्छरैर्द्रोणः पाण्डवानां रथव्रजम् । ततस्ततः शरैर्द्रोणमपाकर्षत पार्षतः ॥
Verse 20
तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत । धृष्टद्युम्न॑ समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत,भारत! युद्धमें इस प्रकार विजयके लिये प्रयत्नशील हुए द्रोणाचार्यकी सेना धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर तीन भागोंमें बँट गयी
तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत । धृष्टद्युम्नं समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत ॥
Verse 21
भोजमेके<भ्यवर्तन्त जलसंधं तथापरे । पाण्डवै्न्यमानाश्न द्रोणमेवापरे ययु:
भोजमेकेऽभ्यवर्तन्त जलसन्धं तथापरे । पाण्डवैर्निहताः केचित् द्रोणमेवापरे ययुः ॥
Verse 22
संघट्टयति सैन्यानि द्रोणस्तु रथिनां वर: । व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथ:
संघट्टयति सैन्यानि द्रोणस्तु रथिनां वरः । व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथः ॥
Verse 23
धार्रराष्ट्रास्तथाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयै: । अगोपा: पशवो<रण्ये बहुभि: श्वापदैरिव
धार्तराष्ट्रास्तथाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैः । अगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभिः श्वापदैरिव ॥
Verse 24
काल: सम ग्रसते योधान् धृष्टद्युम्नेन मोहितान् | संग्रामे तुमुले तस्मिन्निति सम्मेनिरे जना:
सञ्जय उवाच—तस्मिन् तुमुले संग्रामे धृष्टद्युम्नेन मोहितान् योधान् कालः समग्रसत इति जनाः सम्मेनिरे।
Verse 25
कुनृपस्य यथा राष्ट्र दुर्भिक्षव्याधितस्करै: । द्राव्यते तद्गधदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी
सञ्जय उवाच—यथा कुनृपस्य राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः द्राव्यते, तथा पाण्डवैः तव वाहिनी गदापन्ना दिशो द्राव्यमाणा बभूव।
Verse 26
अर्करश्मिविभिश्रेषु शस्त्रेषु कवचेषु च । चक्षूंषि प्रत्यहन्यन्त सैन्येन रजसा तथा
सञ्जय उवाच—अर्करश्मिविभिन्नेषु शस्त्रेषु कवचेषु च चक्षूंषि प्रत्यहन्यन्त; सैन्येन रजसा चापि सर्वेषां नेत्राणि पिधीयन्ते स्म।
Verse 27
त्रिधाभूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवै: । अमर्षितस्ततो द्रोण: पञ्चालान् व्यधमच्छरै:
सञ्जय उवाच—त्रिधा भूतेषु सैन्येषु पाण्डवैर्वध्यमानेषु, अमर्षितो द्रोणस्ततः पञ्चालान् शरैर्व्यधमत्।
Verse 28
मृद्नतस्तान्यनीकानि निध्नतश्चापि सायकै: । बभूव रूपं॑ द्रोणस्प कालाग्नेरिव दीप्यत:
सञ्जय उवाच—तान्यनीकानि मृद्नन् सायकैश्च निध्नन् द्रोणस्य रूपं दीप्यतः कालाग्नेरिव बभूव।
Verse 29
रथं नागं हयं॑ चापि पत्तिनश्न विशाम्पते । एकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथ:,प्रजानाथ! महारथी द्रोणने उस युद्धस्थलमें शत्रुसेनाके प्रत्येक रथ, हाथी, अश्व और पैदल सैनिकको एक-एक बाणसे घायल कर दिया
सञ्जय उवाच—प्रजानाथ! महारथः स रणे विशाम्पते शत्रुसैन्यस्य रथं नागं हयं चापि पत्तीन् चैकैकनेषुणा संख्ये निर्बिभेद।
Verse 30
पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित् स भारत । दधार यो रणे बाणान् द्रोणचापच्युतान् प्रभो
सञ्जय उवाच—भारत! प्रभो! तदा पाण्डवानां सैन्येषु न कश्चिद् आसीद् यो रणे द्रोणचापच्युतान् बाणान् धैर्येण दधार।
Verse 31
तत् पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम् | बश्राम पार्षत॑ सैन्यं तत्र तत्रैव भारत
सञ्जय उवाच—भारत! द्रोणसायकतापितं पार्षतस्य सैन्यं तत् पच्यमानमिव अर्केण तत्र तत्रैव भ्रमन् व्याकुलमभवत्।
Verse 32
तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव । अभवत् सर्वतो दीप्तं शुष्क वनमिवाग्निना
सञ्जय उवाच—तथैव पार्षतेनापि तव बलं कालयमानं सर्वतो दीप्तमभवत् शुष्कवनमिवाग्निना।
Verse 33
बाध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकै: । त्यक्त्वा प्राणान् परं शक््त्या युध्यन्ते सर्वतोमुखा:
सञ्जय उवाच—बाध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकैः सर्वतोमुखा योधाः प्राणान् त्यक्त्वा परं शक्त्या युध्यन्ते।
Verse 34
तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ । नासीत् कश्चिन्महाराज योज्त्याक्षीत् संयुगं भयात्
सञ्जय उवाच—भरतर्षभ महाराज! तावकानां परेषां च युध्यतां मध्ये भयात् संयुगं त्यक्त्वा न कश्चन योद्धा निववृते; सर्वे स्वधर्मनिबद्धा यथास्थानं समरेऽतिष्ठन्।
Verse 35
भीमसेन तु कौन्तेयं सोदर्या: पर्यवारयन् । विविंशतिकश्षित्रसेनो विकर्णश्ष् महारथ:,उस समय विविंशति, चित्रसेन तथा महारथी विकर्ण--इन तीनों भाइयोंने कुन्तीपुत्र भीमसेनको घेर लिया
सञ्जय उवाच—ततः कौन्तेयं भीमसेनं सोदर्याः पर्यवारयन्; विविंशतिश्च चित्रसेनश्च महारथो विकर्णश्च—एते त्रयो भ्रातरः समरे तमावृत्य न्यवारयन्।
Verse 36
विन्दानुविन्दावावन्त्यी क्षेमधूर्तिश्व वीर्यवान् । त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिन:
सञ्जय उवाच—अवन्त्याः कुमारौ विन्दानुविन्दौ वीर्यवान् क्षेमधूर्तिश्च; एते त्रयस्तवोक्तानां त्रयाणां पुत्राणामेव अनुयायिनोऽभवन्।
Verse 37
बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथ: । सहसेन: सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत्,उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए तेजस्वी महारथी बाह्लीकराजने सेना और मन्त्रियोंसहित जाकर द्रौपदी-पुत्रोंको रोका
सञ्जय उवाच—तेजस्वी बाह्लीकराजः कुलपुत्रो महारथः; सहसेनः सहामात्यः प्रस्थित्य द्रौपदेयान् अवारयत्।
Verse 38
शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरै: । काश्यस्याभि भुव: पुत्र पराक्रान्तमवारयत्,शिबिदेशीय राजा गोवासनने कम-से-कम एक सहस्र योद्धा साथ लेकर काशिराज अभिभूके पराक्रमी पुत्रका सामना किया
सञ्जय उवाच—शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरैः; काश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तम् अवारयत्।
Verse 39
अजातशशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम् | मद्राणामी श्वर: शल्यो राजा राजानमावृणोत्,प्रजवलित अग्निके समान तेजस्वी अजातशशत्रु कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरका सामना मद्रदेशके स्वामी राजा शल्यने किया
सञ्जय उवाच—मद्राणामीश्वरः शल्यो राजा कौन्तेयमजातशत्रुं ज्वलन्तमिव पावकम् । युधिष्ठिरं राजानं समरे समभ्यवर्तत ॥
Verse 40
दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षण: । सात्यकिं प्रत्ययौ क्रुद्ध: शूरो रथवरं युधि
दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षणः । सात्यकिं प्रत्ययौ क्रुद्धः शूरो रथवरं युधि ॥
Verse 41
अमर्षशील शूरवीर दुःशासनने अपनी भागती हुई सेनाको पुनः स्थिरतापूर्वक स्थापित करके कुपित हो युद्धस्थलमें रथियोंमें श्रेष्ठ सात्यकिपर आक्रमण किया ।।
स्वकेनाहमनीकेन संनद्धः कवचावृतः । चतुःशतैर्महेष्वासैः सह चेकितानमवारयम् ॥
Verse 42
शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत् । गान्धारकै:ः सप्तशतैश्लापशक्त्यसिपाणिशभि:
शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत् । गान्धारकैः सप्तशतैर्धनुःशक्त्यसिपाणिभिः ॥
Verse 43
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराट मत्स्यमार्च्छताम् । प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थे भ्युद्यतायुधौ
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम् । प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थेऽभ्युद्यतायुधौ ॥
Verse 44
शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम् । बाह्लीक: प्रतिसंयत्त: पराक्रान्तमवारयत्,किसीसे परास्त न होनेवाले पराक्रमी यज्ञसेन-कुमार शिखण्डीको, जो राह रोककर खड़ा था, बाह्लीकने पूर्ण प्रयत्नशील होकर रोका
सञ्जय उवाच—याज्ञसेनिं शिखण्डिनमपराजितं मार्गं रुन्धानं पराक्रान्तं बाह्लीकः प्रतिसंयत्तः सर्वयत्नेनावारयत्।
Verse 45
धृष्टय्युम्नं तु पाज्चाल्यं क्रूरै: सार्थ प्रभद्रकै: । आवन्त्य: सहसौवीरै: क्रुद्धसरूपमवारयत्
सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यं क्रूरैः सार्धं प्रभद्रकैः। आवन्त्याः सह सौवीरैः क्रुद्धैः समरमूर्धनि अवारयन्॥
Verse 46
अवन्तीके एक दूसरे वीरने क्रूर स्वभाववाले प्रभद्रकों और सौवीरदेशीय सैनिकोंके साथ आकर क्रोधमें भरे हुए पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नको रोका ।।
सञ्जय उवाच—आवन्त्यः कश्चिद् वीरः क्रूरैः प्रभद्रकैः सह सौवीरबलैश्चागत्य क्रुद्धं पाञ्चालराजकुमारं धृष्टद्युम्नमवारयत्। घटोत्कचं तथा शूरं राक्षसं क्रूरकर्मिणम्। अलायुधोऽद्रवत् तूर्णं क्रुद्धमायान्तमाहवे॥
Verse 47
अलम्बुषं राक्षसेन्द्रे कुन्तिभोजो महारथ: । सैन्येन महता युक्त: क्रुद्धसब्पमवारयत्,पाण्डवपक्षके महारथी राजा कुन्तिभोजने विशाल सेनाके साथ आकर कुपित हुए कौरवपक्षीय राक्षसराज अलम्बुषका सामना किया
सञ्जय उवाच—अलम्बुषं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभोजो महारथः। सैन्येन महता युक्तः क्रुद्धः समरेऽवारयत्॥
Verse 48
सैन्धव: पृष्ठतस्त्वासीत् सर्वसैन्यस्य भारत । रक्षित: परमेष्वासै: कृपप्रभृतिभी रथै:
सञ्जय उवाच—सैन्धवः पृष्ठतस्त्वासीत् सर्वसैन्यस्य भारत। रक्षितः परमेष्वासैः कृपप्रभृतिभी रथैः॥
Verse 49
भरतनन्दन! उस समय सिंधुराज जयद्रथ सारी सेनाके पीछे महाधनुर्धर कृपाचार्य आदि रथियोंसे सुरक्षित था ।।
सञ्जय उवाच—भरतनन्दन! तदा सैन्धवराजो जयद्रथः सेनायाḥ पृष्ठभागे महाधनुर्धरैः कृपाचार्यप्रमुखै रथिभिः समन्तात् सुरक्षितः स्थितः। तस्य सैन्धवस्य द्वौ बृहत्तमौ चक्ररक्षकौ आस्ताम्—दक्षिणतः दौणिरश्वत्थामा, वामतः सूतपुत्रः कर्णः।
Verse 50
पृष्ठगोपास्तु तस्यासन् सौमदत्तिपुरोगमा: । कृपश्च वृषसेनश्व॒ शल: शल्यश्न दुर्जय:
तस्य पृष्ठगोपाः सौमदत्तिपुरोगमाः आसन्। कृपश्च वृषसेनश्च शलः शल्यश्च दुर्जयश्च—एते सर्वे सैन्धवस्य रक्षार्थं तत्र समवस्थिताः।
Verse 51
नीतिमन्तो महेष्वासा: सर्वे युद्धविशारदा: । सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे ततः
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः। सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे ततः॥
Verse 94
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वनें दुर्योधनका कवच- बन्धनविषयक चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनकवचबन्धनविषयको चतुर्नवतितमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 95
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे पजचनवतितमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धविषयकः पञ्चनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly contrasts reliance on massed force and coercive coordination with the responsibility of rulers for outcomes produced by durmantra (misguided counsel), raising the question of whether leadership can claim innocence when strategy predictably yields disorder and suffering.
Operational success is shown to depend on disciplined counsel, realistic assessment of capability, and coherent command; when policy is flawed, even large formations can fail against focused competence and composure.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level reflection is indirect, conveyed through Saṃjaya’s attribution of causality to counsel and decision-making rather than through a formal concluding benediction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.