Adhyaya 93
द्रोण–सात्यकि-युद्धम् (Droṇa–Sātyaki Engagement)
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Saṃprahāra (Strategic Engagement Episode)
Sañjaya describes an intense, publicly witnessed duel between Droṇa and Sātyaki. Droṇa first strikes Sātyaki with three iron arrows to the forehead, then increases pressure with successive volleys likened to thunder. Sātyaki counters by cutting incoming arrows in flight, retaliating with dense showers, and directly striking Droṇa, his banner, and his charioteer. Droṇa responds by wounding Sātyaki heavily, damaging the opposing bow, and countering thrown weapons (gadā, śakti), including a spear that fails to reach its intended target and instead pierces the chariot and falls to the earth. After Droṇa’s charioteer is struck and becomes incapacitated, Sātyaki performs an exceptional act by taking the reins himself while continuing combat. He then kills Droṇa’s driver and drives away the horses, causing Droṇa’s chariot to move erratically in many circles. Observing the disruption, surrounding warriors redirect toward Droṇa’s position, and the broader formation shows renewed disorder. The chapter closes with Droṇa re-stabilizing near the formation’s gateway and standing with intensified resolve, portrayed through fire-and-sun metaphors that emphasize command persistence amid tactical chaos.
Chapter Arc: दुःशासन की सेना के पराभव के बाद रणभूमि का धूल-धुआँ अभी बैठा भी नहीं कि अर्जुन, कृष्ण की अनुमति लेकर, चक्रव्यूह के मुहाने पर स्थित आचार्य द्रोण के सम्मुख जा खड़ा होता है—मानो समय स्वयं द्वार पर दस्तक दे रहा हो। → अर्जुन हाथ जोड़कर द्रोण से ‘स्वस्ति’ और ‘कल्याण’ की याचना करता है—वह दुर्भेद्य सेना-समूह में प्रवेश चाहता है, क्योंकि सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध का संकल्प उसके सिर पर अग्नि-सा धधक रहा है। द्रोण, व्यूह-रक्षक के रूप में, उसे रोकने को तत्पर होते हैं; दोनों ओर से बाण-वर्षा बढ़ती जाती है। → द्रोण अर्जुन के बाण काटते हुए विष और अग्नि के समान तेजस्वी शरों से कृष्ण और अर्जुन—दोनों को घायल करते हैं; फिर सात सौ, फिर हजार, फिर असंख्य अनिवर्तनीय बाणों की धारा से पाण्डव-सेना को छिन्न-भिन्न करते हैं। उसी क्षण वासुदेव अर्जुन को चेताते हैं—‘पार्थ, काल-व्यय न हो’; लक्ष्य द्रोण नहीं, जयद्रथ है। → कृष्ण की नीति-धुरी पर अर्जुन द्रोण को ‘उत्सृज्य’—अर्थात् उनसे उलझे बिना—आगे बढ़ने का निश्चय करता है: यह अध्याय ‘द्रोणातिक्रम’ बन जाता है, जहाँ वीरता का अर्थ केवल जीतना नहीं, समय के भीतर सही लक्ष्य तक पहुँचना है। → द्रोण के प्रचण्ड प्रतिरोध को पार कर अर्जुन आगे बढ़ता है, पर आगे अनेक रथी-समूह (शूरसेन, शिबि, केकय आदि) रोग-निवारक चिकित्सा की भाँति उसे रोकने को उठ खड़े होते हैं—क्या सूर्यास्त से पहले मार्ग खुलेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुःशासनकी सेनाका पराभवविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९० ॥। अपन का छा | अड-#-रू- एकनवतितमो<ध्याय: अर्जुन और द्रोणाचार्यका वार्तालाप तथा युद्ध एवं द्रोणाचार्यको छोड़कर आगे बढ़े हुए अर्जुनका कौरव- सैनिकोंद्वारा प्रतिरोध संजय उवाच दुःशासनबल हत्वा सव्यसाची महारथ: । सिन्धुराजं परीप्सन् वै द्रोणानीकमुपाद्रवत्
संजय उवाच । दुःशासनबलं हत्वा सव्यसाची महारथः । सिन्धुराजं परीप्सन् वै द्रोणानीकमुपाद्रवत् ॥
Verse 2
स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । कृताञ्जलिरिदं वाक््यं कृष्णस्यानुमते5ब्रवीत्
स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । कृताञ्जलिरिदं वाक्यं कृष्णस्यानुमतेऽब्रवीत् ॥
Verse 3
शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन् स्वस्ति चैव वदस्व मे । भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टूं दुर्भिदां चमूम्
शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन् स्वस्ति चैव वदस्व मे । भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टुं दुर्भिदां चमूम् ॥
Verse 4
भवान् पितृसमो महां धर्मराजसमोडपि च । तथा कृष्णसमश्वैव सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“आप मेरे लिये पिता पाण्डु, भ्राता धर्मराज युधिष्ठिर तथा सखा श्रीकृष्णके समान हैं। यह मैं आपसे सच्ची बात कहता हूँ
भवान् पितृसमो महां धर्मराजसमोऽपि च । तथा कृष्णसमश्चैव सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥
Verse 5
अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयानघ । तथाहमपि ते रक्ष्य: सदैव द्विजसत्तम,“तात! निष्पाप द्विजश्रेष्ठ! जैसे अश्वत्थामा आपके लिये रक्षणीय हैं, उसी प्रकार मैं भी सदैव आपसे संरक्षण पानेका अधिकारी हूँ
अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयानघ । तथाहमपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम ॥
Verse 6
तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे । निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो
तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे । निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो ॥
Verse 7
संजय उवाच एवमुक्तस्तदाचार्य: प्रत्युवाच स्मयन्निव । मामजित्वा न बीभत्सो शक््यो जेतुं जयद्रथ:
संजय उवाच एवमुक्तस्तदाचार्यः प्रत्युवाच स्मयन्निव । मामजित्वा न बीभत्सो शक्यो जेतुं जयद्रथः ॥
Verse 8
संजय कहते हैं--महाराज! अर्जुनके ऐसा कहनेपर उस समय द्रोणाचार्यने उन्हें हँसते हुए-से उत्तर दिया--'अर्जुन! मुझे पराजित किये बिना जयद्रथको जीतना असम्भव है! ७ |। एतावदुक्त्वा तं द्रोण: शरब्रातैरवाकिरत् । सरथाश्चथध्वजं ती&णै: प्रहसन् वै ससारथिम्
सञ्जय उवाच—महाराज! अर्जुने एवमुक्ते तदा द्रोणाचार्यः प्रहसन्निव तमब्रवीत्—“अर्जुन! मां अपराजित्य जयद्रथं जेतुमशक्यम्।” इत्युक्त्वा द्रोणः शरव्रातैरवाकिरत्; सरथं साश्वं सध्वजं च रथं तीक्ष्णैः शरैः प्रहसन् समन्तात् समवर्षयत्।
Verse 9
ततोड्र्जुन:ः शर्रातान् द्रोणस्थावार्य सायकैः । द्रोणमभ्यद्रवद् बाणै्घोररूपैर्महत्तरै:,तब अर्जुनने अपने बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यके बाण-समूहोंका निवारण करके बड़े-बड़े भयंकर बाणोंद्वारा उनपर आक्रमण किया
ततोऽर्जुनः शरव्रातान् द्रोणस्यावार्य सायकैः । द्रोणमभ्यद्रवत् क्रुद्धो बाणैर्घोररूपैर्महत्तरैः ॥
Verse 10
विव्याध चरणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते | क्षत्रधर्म समास्थाय नवभि: सायकै: पुन:,प्रजानाथ! उन्होंने द्रोणाचार्यका समादर करते हुए क्षत्रियधर्मका आश्रय ले पुनः नौ बाणोंद्वारा उनके चरणोंमें आघात किया
विव्याध चरणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते । क्षत्रधर्मं समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः ॥
Verse 11
तस्येषूनिषुभिश्कित्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ । विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभि: कृष्णपाण्डवौ
तस्येषूनिषुभिः कृत्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ । विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभिः कृष्णपाण्डवौ ॥
Verse 12
द्रोणाचार्यने अपने बाणोंद्वारा अर्जुनके उन बाणोंको काटकर प्रज्वलित विष एवं अग्निके समान तेजस्वी बाणोंसे श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंको घायल कर दिया ।।
द्रोणः शरैः शरानस्य छित्त्वा विषाग्निसमप्रभैः । कृष्णं च पाण्डवं चैव व्यथयामास संयुगे ॥ इयेष पाण्डवस्तस्य बाणैश्छेत्तुं शरासनम् । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं फाल्गुनस्य महात्मनः ॥ अथ द्रोणोऽभयः शीघ्रं शरैस्तस्य धनुःशरम् । प्रत्यञ्चां चिच्छिदे तूर्णं हयान् ध्वजं च सारथिम् ॥
Verse 13
द्रोण: शरैरसम्भ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान् विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च
सञ्जय उवाच—द्रोणः शरैरसम्भ्रान्तो वीर्यवानाशु ज्यां चिच्छेद; विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च।
Verse 14
अर्जुनं च शरैवीर: स्मयमानो5भ्यवाकिरत् । एतस्मिन्नन्तरे पार्थ: सज्यं कृत्वा महद् धनु:
सञ्जय उवाच—अर्जुनं च शरैर्वीरः स्मयमानोऽभ्यवाकिरत्। एतस्मिन्नन्तरे पार्थः सज्यं कृत्वा महद्धनुः।
Verse 15
विशेषयिष्यन्नाचार्य सर्वास्त्रविदुषां वर: । मुमोच षट्शतान् बाणान् गृहीत्वैकमिव द्रुतम्
विशेषयिष्यन्नाचार्यं सर्वास्त्रविदुषां वरः। मुमोच षट्शतान् बाणान् गृहीत्वैकमिव द्रुतम्॥
Verse 16
पुन: सप्तशतानन्यान् सहस््रन॑ चानिवर्तिन: । चिक्षेपायुतशश्नान्यांस्ते5घ्नन् द्रोणस्प तां चमूम्
पुनः सप्तशतानन्यान् सहस्रं चानिवर्तिनः। चिक्षेपायुतशश्चान्यान् तेऽघ्नन् द्रोणस्य तां चमूम्॥
Verse 17
तै: सम्यगस्तैर्बलिना कृतिना चित्रयोधिना । मनुष्यवाजिमातज्ज विद्धा: पेतुर्गतासव:
तैः सम्यगस्तैर् बलिना कृतिना चित्रयोधिना। मनुष्यवाजिमातङ्गा विद्धाः पेतुर्गतासवः॥
Verse 18
विसूताश्वध्वजा: पेतु: संछिन्नायुधजीविता: । रथिनो रथमुख्येभ्य: सहसा शरपीडिता:
विसूताश्वध्वजाः पेतुः संछिन्नायुधजीविताः । रथिनो रथमुख्येभ्यः सहसा शरपीडिताः ॥
Verse 19
चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वजानिलहुताशनै: । तुल्यरूपा गजाः: पेतुर्गियग्राम्बुदवेश्मनाम्
चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वजानिलहुताशनैः । तुल्यरूपा गजाः पेतुर्गिरिग्राम्बुदवेश्मनाम् ॥
Verse 20
वज्रके आघातसे चूर-चूर हुए पर्वतों, वायुके द्वारा संचालित हुए भयंकर बादलों तथा आगममें जले हुए गृहोंके समान रूपवाले बहुत-से हाथी धराशायी हो रहे थे ।।
पेतुरश्वसहस्राणि प्रहतान्यर्जुनेषुभिः । हंसा हिमवतः पृष्ठे वारिविप्रहता इव ॥
Verse 21
रथाश्वद्विपपत्त्योधा: सलिलौघा इवाद्धभुता: । युगान्तादित्यरश्म्याभै: पाण्डवास्त्रशरैर्हता:
रथाश्वद्विपपत्त्योधाः सलिलौघा इवाद्भुताः । युगान्तादित्यरश्म्याभैः पाण्डवास्त्रशरैर्हताः ॥
Verse 22
त॑ पाण्डवादित्यशरांशुजालं कुरुप्रवीरान् युधि निष्टपन्तम् । स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगै: प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन्
तत् पाण्डवादित्यशरांशुजालं कुरुप्रवीरान् युधि निष्टपन्तम् । स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगैः प्राच्छादयन् मेघ इवार्करश्मीन् ॥
Verse 23
अथात्यर्थ विसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना । आजलेने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनंजयम्,तत्पश्चात् शत्रुओंके प्राण लेनेवाले एक नाराचका प्रहार करके द्रोणाचार्यने अर्जुनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
सञ्जय उवाच— अथात्यर्थविसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना । आजलेन वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनञ्जयम् ॥ ततः शत्रूणां प्राणहरं नाराचं प्रहृत्य द्रोणाचार्योऽर्जुनस्य वक्षसि गाढां वेदनामजनयत् ।
Verse 24
स विद्वलितसर्वाड्: क्षितिकम्पे यथाचल: । धेर्यमालम्ब्य बीभत्सुद्रोणं विव्याध पत्रिभि:
स विद्वलितसर्वाङ्गः क्षितिकम्पे यथाचलः । धैर्यमालम्ब्य बीभत्सुर्द्रोणं विव्याध पत्रिभिः ॥
Verse 25
द्रोणस्तु पञचभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् । अर्जुन च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभि: शरै:
द्रोणस्तु पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् । अर्जुनं च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभिः शरैः ॥
Verse 26
विशेषयिष्यन् शिष्यं च द्रोणो राजन् पराक्रमी । अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभि:
विशेषयिष्यञ्शिष्यं च द्रोणो राजन् पराक्रमी । अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभिः ॥
Verse 27
प्रसक्तान् पततो<द्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् | मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्नादृश्यताद्भुतम्,हमने देखा, द्रोणाचार्यके बाण परस्पर सटे हुए गिरते थे। उनका अद्भुत धनुष सदा मण्डलाकार ही दिखायी देता था
प्रसक्तान् पततोऽद्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् । मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्च नादृश्यताद्भुतम् ॥
Verse 28
ते भ्ययु: समरे राजन् वासुदेवधनंजयौ । द्रोणसृष्टा: सुबहव: कड्कपत्रपरिच्छदा:,राजन! उस समरांगणमें द्रोणाचार्यके छोड़े हुए कंकपत्रविभूषित बहुत-से बाण श्रीकृष्ण और अर्जुनपर पड़ने लगे
तेऽभ्ययुः समरे राजन् वासुदेवधनञ्जयौ । द्रोणसृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्रपरिच्छदाः ॥
Verse 29
तद् दृष्टवा तादृशं युद्ध द्रोणपाण्डवयोस्तदा । वासुदेवो महाबुद्धि: कार्यवत्तामचिन्तयत्
तद् दृष्ट्वा तादृशं युद्धं द्रोणपाण्डवयोस्तदा । वासुदेवो महाबुद्धिः कार्यवत्तामचिन्तयत् ॥
Verse 30
ततोडब्रवीद् वासुदेवो धनंजयमिदं वच: । पार्थ पार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत्
ततोऽब्रवीद् वासुदेवो धनञ्जयमिदं वचः । पार्थ पार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत् ॥
Verse 31
पार्थश्षाप्यब्रवीत् कृष्णं यथेष्टमिति केशवम्
पार्थश्चाप्यब्रवीत् कृष्णं यथेष्टमिति केशवम् । ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजः ॥
Verse 32
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजम् । परिवृत्तश्न बीभत्सुरगच्छद् विसृजन् शरान्
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजः । परिवृत्तश्च बीभत्सुरगच्छद् विसृजञ् शरान् ॥
Verse 33
ततोडब्रवीत् स्वयं द्रोण: क्वेदं पाण्डव गम्यते । ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे
ततोऽब्रवीत् स्वयं द्रोणः—क्वेदं पाण्डव गम्यते? ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे।
Verse 34
अजुन उवाच गुरुर्भवान् न मे शत्रु: शिष्य: पुत्रसमो5स्मि ते । न चास्ति स पुमॉल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत्
अर्जुन उवाच—गुरुर्भवान् न मे शत्रुः; शिष्यः पुत्रसमोऽस्मि ते। न चास्ति स पुमाँल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत्॥
Verse 35
संजय उवाच एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुक: । त्वरायुक्तो महाबाह॒स्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत्
संजय उवाच—एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुकः। त्वरायुक्तो महाबाहुस्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत्॥
Verse 36
त॑ चक्ररक्षौ पाउ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ । अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम्,आपकी सेनामें प्रवेश करते समय उनके पीछे-पीछे पांचाल वीर महामना युधामन्यु और उत्तमौजा चक्र-रक्षक होकर गये
तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्युत्तमौजसौ। अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम्॥
Verse 37
ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः । काम्बोजश्च श्रुतायुश्न धनंजयमवारयन्,महाराज! तब जय, सात्वतवंशी कृतवर्मा, काम्बोज-नरेश तथा श्रुतायुने सामने आकर अर्जुनको रोका
ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः। काम्बोजश्च श्रुतायुश्च धनंजयमवारयन्॥
Verse 38
तेषां दश सहस्राणि रथानामनुयायिनाम् । अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:
तेषां दश सहस्राणि रथानामनुयायिनाम् । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः ॥
Verse 39
मावेल्लका ललित्थाक्ष केकया मद्रकास्तथा । नारायणाक्ष् गोपाला: काम्बोजानां च ये गणा:
मावेल्लका ललित्थाक्ष केकया मद्रकास्तथा । नारायणाक्षा गोपाला: काम्बोजानां च ये गणाः ॥
Verse 40
कर्णेन विजिता: पूर्व संग्रामे शूरसम्मता: । भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानो<र्जुनं प्रति
कर्णेन विजिताः पूर्वं संग्रामे शूरसम्मताः । भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानोऽर्जुनं प्रति ॥
Verse 41
पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् संनद्धं चित्रयोधिनम्
पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् संनद्धं चित्रयोधिनम् ॥
Verse 42
गाहमानमनीकानि मातड़्मिव यूथपम् | महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याप्रमवारयन्
गाहमानमनीकानि मातङ्गमिव यूथपम् । महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रमवारयन् ॥
Verse 43
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । अन्योनयं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्थ च,तदनन्तर एक-दूसरेको ललकारते हुए कौरव-योद्धाओं तथा अर्जुनमें रोमांचकारी एवं भयंकर युद्ध छिड़ गया
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । अन्योन्यं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्य च ॥
Verse 44
जयद्रथवधरप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् । न्यवारयन्त सहिता: क्रिया व्याधिमिवोत्थितम्
जयद्रथवधरप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् । न्यवारयन्त सहिता: क्रिया व्याधिमिवोत्थितम् ॥
Verse 91
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणातिक्रमे एकनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणातिक्रमण-विषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणातिक्रमणविषये एकनवतितमोऽध्यायः ॥
Verse 303
द्रोणमुत्सूज्य गच्छाम: कृत्यमेतन्महत्तरम् । तत्पश्चात् श्रीकृष्ण अर्जुनसे इस प्रकार बोले--'अर्जुन! अर्जुन! महाबाहो! हमारा अधिक समय यहाँ न बीत जाय
द्रोणमुत्सृज्य गच्छामः कृत्यमेतन्महत्तरम् । तत्पश्चात् श्रीकृष्णोऽर्जुनमित्युवाच— अर्जुनार्जुन महाबाहो नातिवेलमिहात्यगात्; तस्माद् द्रोणाचार्यं विहायाग्रे व्रजावहे, एतदेव महत्कृत्यम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests proportionality and targeting ethics: both sides shift from dueling strikes to disabling the opponent’s combat system (bow, banner, driver, horses), raising questions about legitimate means within duty-bound engagement.
Competence and steadiness under pressure (lāghava plus composure) function as practical dharma: maintaining agency amid disrupted support systems, adapting method without abandoning responsibility.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-commentary is conveyed through Sañjaya’s comparative imagery (Indra-like battle, fire/sun metaphors) that frames the episode as exemplary of consequence-driven escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.