Adhyaya 68
अर्जुनस्य प्रतिघातः — श्रुताय्वच्युतायुवधः तथा गजसैन्यविदारणम् (Arjuna’s Counterstroke: Slaying of Śrutāyu and Acyutāyu; Breaking the Elephant Corps)
Upa-parva: Arjuna’s Counter-offensive against Śrutāyu, Acyutāyu, and the Elephant Corps (Droṇa-parva battle-episode)
Saṃjaya reports that, following earlier losses, multiple Kaurava-aligned units rush Arjuna and shower him with arrows. Arjuna answers with lethal precision, cutting down attackers and forcing a temporary recoil, after which the forces re-form to encircle him. Śrutāyu and Acyutāyu—portrayed as strong, competitive, high-born archers—launch a concentrated barrage and strike Arjuna with heavy weapons (tomara and śūla), producing a moment of stupor; Kṛṣṇa stabilizes Arjuna through reassurance. Arjuna then unveils a Śākra-associated astric discharge, neutralizes the opponents’ missiles, and kills both Śrutāyu and Acyutāyu; their immediate followers and later their sons are also rapidly dispatched. The narrative expands into mass-combat imagery: elephant units and allied contingents attempt to contain Arjuna, but repeated head-and-arm severing strikes, routs, and battlefield terror are described. A further duel occurs with Ambaṣṭha, who attacks Kṛṣṇa with a mace; Arjuna shatters the mace, severs Ambaṣṭha’s arms, and kills him. The chapter closes with Arjuna momentarily obscured amid dense chariot and elephant formations, emphasizing the scale and volatility of the engagement.
Chapter Arc: संजय के युद्ध-वृत्तांत के बीच नारद का स्वर उठता है—दुष्यन्त-पुत्र भरत की कथा, मानो मृत्यु के सामने मनुष्य-गौरव की परीक्षा का दर्पण। → बालक भरत हिम-श्वेत सिंहों को नख-दंष्ट से परास्त कर बाँधता, गेंड़ों-हिंसक पशुओं को वश में कर छोड़ देता; ब्राह्मण उसे ‘सर्वदमन’ कहते हैं, पर माता शकुन्तला उसे रोकती है—बल का धर्म क्या है? → भरत के महायज्ञों का उत्कर्ष—अग्निष्टोम, अतिरात्र, विश्वजित, वाजपेय-सहस्र; इन्द्रादि देव और द्विज मिलकर यज्ञ में स्वर्ण-निर्मित महान् दान-वैभव का साक्ष्य देते हैं—फिर भी निष्कर्ष कठोर है: इतने पुण्यवान भी मृत्यु से नहीं बचे। → नारद संजय को उपदेश देता है—जब चारों कल्याणकारी गुणों से युक्त, तुमसे श्रेष्ठ और तुम्हारे पुत्रों से भी अधिक पुण्यात्मा भी काल से नहीं बचे, तो शोक में डूबकर क्या लाभ? पुत्र-शोक से ऊपर उठो। → युद्धभूमि की ओर लौटने का संकेत—उपाख्यान का नैतिक बोध अब धृतराष्ट्र-शोक और कुरुक्षेत्र के रक्त-यथार्थ पर लागू होने को है।
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-एक्रा् अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा भरतका चरित्र नारद उवाच दौष्यन्तिं भरतं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । कर्माण्यसुकराण्यन्यै: कृतवान् यः शिशुर्वने
नारद उवाच—सृञ्जय, दौष्यन्तिं भरतं चापि मृतं शुश्रुम। स हि शिशुरेव वने कर्माण्यसुकराण्यन्यैः कृतवान्, येषां कर्तुं परैः सामर्थ्यं नास्ति।
Verse 2
हिमावदातान् यः सिंहान् नखदंष्टायुधान् बली । निर्वीर्यास्तरसा कृत्वा विचकर्ष बबन्ध च
हिमावदातान् यः सिंहान् नखदंष्ट्रायुधान् बली। निर्वीर्यान् तरसा कृत्वा विचकर्ष बबन्ध च॥
Verse 3
बलवान् भरत बाल्यावस्थामें ही नखों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले बरफके समान सफेद रंगके सिंहोंको अपने बाहुबलके वेगसे पराजित एवं निर्बल करके उन्हें खींच लाते क्रूरांश्नोग्रतरान् व्याप्रान् दमित्वा चाकरोद् वशे । मन:शिला इव शिला: संयुक्ता जतुराशिभि:
भरतो बलवान् बाल्य एव हिमशुभ्रान् सिंहान् नखदंष्ट्रप्रहारैः पराजित्य निर्बलान् कृत्वा विचकर्ष। क्रूरांश्चोग्रतरान् व्याघ्रान् दमित्वा चाकरोद् वशे। मनःशिलापीतान् जतुराशिसंयुक्तान् लाक्षारुणान् महाशिलाश्च स करैः सुखमुद्धृतवान्।
Verse 4
व्यालादींश्वातिबलवान् सुप्रतीकान् गजानपि । दंष्टासु गृह्ा विमुखान् शुष्कास्यानकरोद् वशे
व्यालादींश्चातिबलवान् सुप्रतीकान् गजानपि। दंष्टासु गृहीत्वा विमुखान् शुष्कास्यानकरोद् वशे॥
Verse 5
महिषानप्यतिबलो बलिनो विचकर्ष ह । सिंहानां च सुदृप्तानां शतान्याकर्षयद् बलात्,भरतका बल असीम था। वे बलवान भैंसों और सौ-सौ गर्वीले सिंहोंको भी बलपूर्वक घसीट लाते थे
नारद उवाच—स महाबलः, बलिनोऽपि महिषान् बलात् विचकर्ष; सुदृप्तानां सिंहानां शतान्यपि बलादाकर्षयत्।
Verse 6
बलिन: सूमरान् खड्गान् नानासत्त्वानि चाप्युत । कृच्छुप्राणं वने बद्ध्वा दमयित्वाप्पवासृजत्
नारद उवाच—ते बलिनः शूमरान् खड्गान् नानासत्त्वानि चाप्युत गृहीत्वा वने बद्ध्वा पुनः पुनर्दमयित्वा कृच्छुप्राणान् विससृजुः।
Verse 7
त॑ सर्वदमनेत्याहुरद्धिजास्तेनास्य कर्मणा । त॑ प्रत्यषेधज्जननी मा सत्त्वानि विजीजहि,उनके इस कर्मसे ब्राह्मणोंने उनका नाम सर्वदमन रख दिया। माता शकुन्तलाने भरतको मना किया कि तू जंगली जीवोंको सताया न कर
नारद उवाच—तस्य कर्मणाऽधिजा ब्राह्मणाः ‘सर्वदमन’ इति नाम चक्रुः। तं जननी प्रत्यषेधत्—“मा सत्त्वानि विजीजहि” इति।
Verse 8
सो<श्वमेधशतेनेष्टवा यमुनामनु वीर्यवान् | त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गज़्ामनु चतुःशतान्
नारद उवाच—स वीर्यवान् भरतः प्रौढो भूत्वा यमुनामनु शतेनाश्वमेधैः इष्ट्वा, सरस्वत्यां त्रिशतैः, गङ्गामनु चतुःशतैः। ततः पुनरुत्तमदक्षिणासम्पन्नैर्महायज्ञैः सहस्राश्वमेधैः शतराजसूयैश्च भगवन्तं यजे।
Verse 9
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुनरीजे महायज्ञै: समाप्तवरदक्षिणै:
नारद उवाच—स महायज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः पुनरीजे; अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च।
Verse 10
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्टवा विश्वजिता अपि | वाजपेयसहस्राणां सहसैश्न सुसंवृतैः
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्ट्वा विश्वजिता अपि । वाजपेयसहस्राणां सहसैश्च सुसंवृतैः ॥
Verse 11
इष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान् धनै: । सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
इष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान् धनैः । सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥
Verse 12
जाम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशा: । इसके बाद भरतने अग्निष्टोम और अतिरात्र याग करके विश्वजित् नामक यज्ञ किया। तत्पश्चात् सर्वथा सुरक्षित दस लाख वाजपेय यज्ञोंद्वारा भगवान् यज्ञपुरुषकी आराधना करके महायशस्वी शकुन्तलाकुमार राजा भरतने धनद्वारा ब्राह्मणोंको तृप्त करते हुए आचार्य कण्वको विशुद्ध जम्बूनद सुवर्णके बने हुए एक हजार कमल भेंट किये ।। १०-११ कल | यस्य यूप: शतव्याम: परिणाहेन काउ्चन:
जाम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशाः । अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्ट्वा विश्वजिता ततः ॥ वाजपेयैर्बहुभिः सम्यक् सुसंवृतैः । यज्ञपुरुषमाराध्य तर्पयामास द्विजान् धनैः ॥ आचार्यं कण्वमासाद्य पद्मानां सहस्रं ददौ । जाम्बूनदसुवर्णेन निर्मितानि विशुद्धतः ॥
Verse 13
अलंकृतान् राजमानान् सर्वरत्नैर्मनोहरै:
अलंकृतान् राजमानान् सर्वरत्नैर्मनोहरैः ॥
Verse 14
हैरण्यानश्चान् द्विरदान् रथानुष्टानजाविकम् | दासीदासं धन धान्यं गा: सवत्सा: पयस्विनी:
हैरण्यानश्चान् द्विरदान् रथानुष्ट्रानजाविकम् । दासीदासं धनधान्यं गाः सवत्साः पयस्विनीः ॥
Verse 15
ग्रामान् गृहांश्व क्षेत्राणि विविधांश्व॒ परिच्छदान् । कोटीशतायुतांश्वैव ब्राह्मणेभ्यो हमन्यत
नारद उवाच— ग्रामान् गृहांश्च क्षेत्राणि विविधानि च परिच्छदान् । कोटिशतायुतांश्चैव ब्राह्मणेभ्योऽमन्यत ॥
Verse 16
चक्रवर्ती हृदीनात्मा जितारिहाजित: परै: | शत्रुविजयी
नारद उवाच— चक्रवर्ती हृदीनात्मा जितारिरजितः परैः । अदीनचित्तो भरतो ब्राह्मणेभ्यो महद्धनम् ॥ अश्वान् गजान् रथान् उष्ट्रान् अजान् मेषान् दासदासीः । धनधान्यं सवत्सा गाः ग्रामान् गृहान् च क्षेत्रकान् ॥ वस्त्राभरणभेदांश्च सुवर्णमुद्राः कोट्ययुताः । ददौ मनोहरै रत्नैर्विभूषितान् महाप्रभान् ॥
Verse 17
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
नारद उवाच— पुत्रात् पुण्यतरं तुभ्यं विद्यते मा पुत्रमनुतप्यथाः । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रद्धं श्वैत्य इत्युदाहरन्ति ॥
Verse 67
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीयोपाख्यानेऽष्टषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः ।
Verse 68
वैत्य सुंजय! चारों कल्याणकारी गुणोंमें वे तुमसे बढ़-चढ़कर थे और तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। जब वे भी मृत्युसे बच न सके, तब दूसरे कैसे बच सकते हैं? अतः तुम यज्ञ और दान-दक्षिणासे रहित अपने पुत्रके लिये शोक न करो। ऐसा नारदजीने कहा ।।
नारद उवाच— वैत्य सञ्जय! चतुर्षु कल्याणगुणेषु ते त्वत्तोऽधिकतरा बभूवुः, तव पुत्रादपि पुण्यात्मानः । यदा तेऽपि मृत्युमतिवर्तितुं न शेकुः, तदा परे कथं शक्ष्यन्ति? तस्मादयज्वानमदाक्षिण्यं तव पुत्रं प्रति मा शुचः ॥
Verse 123
समागम्य द्विजै: सार्ध सेन्द्रैदेवै: समुच्छित: । इन्द्र आदि देवताओंने वहाँ ब्राह्मणोंक साथ मिलकर राजा भरतके यज्ञमें सोनेके बने हुए सौ व्याम (चार सौ हाथ) लंबे सुवर्णमय यूपका आरोपण किया
समागम्य द्विजैः सार्धं सेन्द्रैर्देवैः समुच्छिताः । इन्द्रादयो देवगणाः तत्र भरतराजस्य यज्ञे सुवर्णमयं यूपं शतव्यामप्रमाणं (चतुःशतहस्तपरिमाणम्) आरोप्य प्रतिष्ठापयामासुः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dilemma of kṣātra-dharma: how a principal defender responds when massed forces and commanders attempt annihilation—balancing protection of allies and chariot integrity with the necessity of decisive, escalating countermeasures.
Operational clarity after shock is portrayed as essential: counsel (Kṛṣṇa’s reassurance), rapid reassessment, and targeted action against command nodes can restore initiative even when a force is temporarily overwhelmed.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s meta-significance is conveyed indirectly through exemplified consequences of leadership, morale, and the cascading effects of commander losses within coalition warfare.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.