Mahabharata Adhyaya 43
Drona ParvaAdhyaya 4321 Versesकौरव-पक्ष के पक्ष में—व्यूह-द्वार सुरक्षित, पाण्डवों की प्रगति अवरुद्ध

Adhyaya 43

अभिमन्योर् दारुणः संमर्दः (Abhimanyu’s fierce melee amid chariot formations)

Upa-parva: Saindhava-niruddha–Saubhadra-raṇa (Episode: Abhimanyu presses the Kaurava host after the Pandavas are checked by Jayadratha)

Saṃjaya reports that, with the Pandavas’ advance checked by Saindhava (Jayadratha), the engagement intensifies into a severe clash between the Kaurava forces and their opponents. Abhimanyu (Saubhadra), described as truthful in resolve and difficult to assail, enters the hostile host and agitates it like a sea-creature churning the ocean. Kuru warriors converge upon him with dense arrow volleys, producing a sustained, close-quarters mêlée. In the exchange, Abhimanyu disables Vṛṣasena’s chariot capability by killing the charioteer and cutting the bow; he is then struck, and his horses carry the chariot away from the immediate press. As the chariot withdraws, opponents acclaim the tactical displacement. A warrior identified as Vasātīya charges and showers Abhimanyu with arrows while issuing a threat; Abhimanyu responds with a swift shot that pierces the attacker’s heart, causing him to fall. Angered Kṣatriya leaders then surround Abhimanyu with intensified combat. The narration shifts to battlefield effects: severed arms with weapons, fallen ornaments, broken standards, damaged chariots, dead elephants, and scattered equipment cover the ground. Abhimanyu’s movement becomes hard to perceive amid the chaos; only flashes of gold and weaponry are visible, and he is likened to the sun standing in the middle, taking down fighters with arrows.

Chapter Arc: द्रोण के व्यूह-द्वार पर एक ही नाम बिजली-सा चमकता है—सैन्धव जयद्रथ। पाण्डवों के लिए मार्ग खुला है, पर हर कदम पर वही द्वारपाल बनकर खड़ा है; और उसके रथ-घोड़े, ध्वजा और साज-सज्जा युद्धभूमि को भी ‘गन्धर्वनगर’ जैसा मायावी वैभव दे देते हैं। → पाण्डव-पक्ष के योद्धा—द्रुपद, शिखण्डी, केकय, द्रौपदेय—अलग-अलग दिशाओं से दबाव बनाते हैं, पर जयद्रथ हर उस वीर को चुन-चुनकर रोकता है जो द्रोण-नीक को भेदने का यत्न करता है। व्यूह का द्वार जैसे एक ही देह में सिमट गया हो। → भीषण धक्कामुक्की के बीच सात्यकि का धनुष कटता है; वह रथ से कूदकर दूसरे रथ पर चढ़ता है—युद्ध की धूल में सिंह-सा उछलता हुआ। उसी क्षण जयद्रथ का ‘अश्रद्धेय’ पराक्रम सब देखते हैं: वह एक-एक करके आने वाले भेदकों को रोककर पाण्डवों का मार्ग बंद कर देता है। → अध्याय का निष्कर्ष यह है कि सौभद्र (अभिमन्यु) द्वारा पहले दिखाया गया पथ अब जयद्रथ द्वारा निवारित हो गया है; द्रोण-व्यूह का द्वार सुरक्षित है और पाण्डवों की गति थम जाती है। → व्यूह-द्वार बंद है, पर पाण्डवों का संकल्प नहीं—अब प्रश्न यह है कि इस ‘द्वारपाल’ को कौन और कैसे हटाएगा, ताकि भीतर फँसे अभिमन्यु तक सहायता पहुँच सके?

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २४ श्लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात | अर: त्रिचत्वारिशो<्ध्याय: पाण्डवोंके साथ जयद्रथका युद्ध और व्यूहद्वारको रोक रखना संजय उवाच यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सिन्धुराजस्य विक्रमम्‌ । शृणु तत्‌ सर्वमाख्यास्थे यथा पाण्डूनयोधयत्‌

सञ्जय उवाच—राजेन्द्र, यन्मां पृच्छसि सिन्धुराजस्य जयद्रथस्य विक्रमम्, तत् सर्वं शृणु। यथा स पाण्डवैः सह युयुधे, तदखिलं वृत्तान्तं ते यथावत् कथयिष्यामि।

Verse 2

तमूहुवाजिनो वश्या: सैन्धवा: साधुवाहिन: । विकुर्वाणा बृहन्तो5श्वा: श्वसनोपमरंहस:

तं वहन्ति स्म सैन्धवाः साधुवाहिनो बृहन्तोऽश्वाः, वश्या आज्ञाकरा रश्मिवशानुगाः। ते विकुर्वाणाः नानागतीः, श्वसनोपमरंहसः, जयद्रथं रणमर्दने अग्रे निन्युः।

Verse 3

गन्धर्वनगराकारं विधिवत्कल्पितं रथम्‌ । तस्याभ्यशो भयत्‌ केतुर्वाराहो राजतो महान्‌

गन्धर्वनगराकारं विधिवत्कल्पितं रथं तस्य। तस्याभ्यशो बभौ केतुः राजतो महान् वाराहचिह्नाङ्कितः, रथशोभां विवर्धयन्।

Verse 4

श्वैतच्छत्रपताकाभि क्षामरव्यजनेन च । स बभौ राजलिजड्लैस्तैस्तारापतिरिवाम्बरे,श्वेत छत्र, पताका, चँवर और व्यजन--इन राजचिह्वोंसे वह आकाशकमें चन्द्रमाकी भाँति सुशोभित हो रहा था

श्वैतच्छत्रपताकाभिः क्षामरव्यजनेन च । स बभौ राजलाञ्छनैस्तैस्तारापतिरिवाम्बरे ॥

Verse 5

मुक्तावज़मणिस्वर्णर्भूषितं तदयस्मयम्‌ । वरूथं विबभौ तस्य ज्योतिर्भि: खमिवावृतम्‌,उसके रथका मुक्ता, मणि, सुवर्ण तथा हीरोंसे विभूषित लोहमय आवरण नक्षत्रोंसे व्याप्त हुए आकाशके समान सुशोभित होता था

मुक्तावज्रमणिस्वर्णभूषितं तदयस्मयम् । वरूथं विबभौ तस्य ज्योतिर्भिः खमिवावृतम् ॥

Verse 6

स विस्फार्य महच्चापं किरजन्निषुगणान्‌ बहून्‌ । तत्‌ खण्डं पूरयामास यद्‌ व्यदारयदार्जुनि:

स विस्फार्य महच्चापं किरजन्निषुगणान् बहून् । तत्खण्डं पूरयामास यद्व्यदारयदार्जुनिः ॥

Verse 7

उसने अपना विशाल धनुष फैलाकर बहुत-से बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए व्यूहके उस भागको योद्धाओंद्वारा भर दिया, जिसे अभिमन्युने तोड़ डाला था ।।

स सात्यकिं त्रिभिर्बाणैरष्टभिश्च वृकोदरम् । धृष्टद्युम्नं तथा षष्ट्या विराटं दशभिः शरैः ॥

Verse 8

द्रुपदं पज्चभिस्ती3्ष्णै: सप्तभिश्न शिखण्डिनम्‌ | केकयान्‌ पज्चविंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि:

द्रुपदं पञ्चभिस्तीक्ष्णैः सप्तभिश्च शिखण्डिनम् । केकयान् पञ्चविंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः ॥

Verse 9

युधिष्टिरं तु सप्तत्या तत: शेषानपानुदत्‌ । इषुजालेन महता तदद्धभुतमिवाभवत्‌

युधिष्ठिरं तु सप्तत्या ततः शेषानपानुदत् । इषुजालेन महता तदद्भुतमिवाभवत् ॥

Verse 10

उसने सात्यकिको तीन, भीमसेनको आठ, धृष्टद्युम्नको साठ, विराटको दस, ट्रुपदको पाँच, शिखण्डीको सात, केकयराजकुमारोंको पचीस, द्रौपदीपुत्रोंकी तीन-तीन तथा युधिष्ठिरको सत्तर तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया। तत्पश्चात्‌ बाणोंका बड़ा भारी जाल-सा बिछाकर उसने शेष सैनिकोंकों भी पीछे हटा दिया। यह एक अद्भुत-सी बात थी | ७-- ९ || अथास्य शितपीतेन भल्लेनादिश्य कार्मुकम्‌ चिच्छेद प्रहसन्‌ राजा धर्मपुत्र: प्रतापवान्‌,तब प्रतापी राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिने एक तीखे और पानीदार भल्लके द्वारा उसके धनुषको काटनेकी घोषणा करके हँसते-हँसते काट डाला

सात्यकिं त्रिभिराहत्य भीमसेनं चाष्टभिः शरैः । धृष्टद्युम्नं षष्टिभिर्विराटं दशभिस्तथा ॥ द्रुपदं पञ्चभिः शिखण्डिनं सप्तभिः शरैः । केकयानां कुमारांश्च पञ्चविंशतिभिस्तथा ॥ द्रौपदेयांश्च त्रींस्त्रींश्च युधिष्ठिरं शतैः शरैः । विव्याध शितधाराभिः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ततो महदिषुजालं वितत्य शेषानपानुदत् । अद्भुतं तदभूद्दृष्ट्वा ॥ अथास्य शितपीतेन भल्लेनादिश्य कार्मुकम् । चिच्छेद प्रहसन् राजा धर्मपुत्रः प्रतापवान् ॥

Verse 11

अक्ष्णोनिमिषमात्रेण सो5न्यदादाय कार्मुकम्‌ | विव्याध दशभि: पार्थ तांश्षैवान्यांस्त्रिभिस्त्रिभि:

अक्ष्णोनिमिषमात्रेण सोऽन्यदादाय कार्मुकम् । विव्याध दशभिः पार्थ तांश्चैवान्यांस्त्रिभिस्त्रिभिः ॥

Verse 12

तत्‌ तस्य लाघवं ज्ञात्वा भीमो भल्लैस्त्रिभिस्त्रिभि: | धनुर्ध्वजं च च्छत्र॑ च क्षितौ क्षिप्रमपातयत्‌

तत् तस्य लाघवं ज्ञात्वा भीमो भल्लैस्त्रिभिस्त्रिभिः । धनुर्ध्वजं च छत्रं च क्षितौ क्षिप्रमपातयत् ॥

Verse 13

सोडन्यदादाय बलवान्‌ सज्यं कृत्वा च कार्मुकम्‌ । भीमस्यापातयत्‌ केतु धनुरश्चांश्ष मारिष,आर्य! तब उस बलवान वीरने दूसरा धनुष ले उसपर प्रत्यंचा चढ़ाकर भीमके धनुष, ध्वज और घोड़ोंको धराशायी कर दिया

सोऽन्यदादाय बलवान् सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् । भीमस्यापातयत् केतुं धनुरश्वांश्च मारिष ॥

Verse 14

स हताश्चादवप्लुत्य च्छिन्नधन्वा रथोत्तमात्‌ | सात्यकेराप्लुतो यान गिर्यग्रमिव केसरी,धनुष कट जानेपर अपने अश्वहीन उत्तम रथसे कूदकर भीमसेन सात्यकिके रथपर जा बैठे, मानो कोई सिंह पर्वतके शिखरपर जा चढ़ा हो

स हताश्चादवप्लुत्य छिन्नधन्वा रथोत्तमात् । सात्यकेराप्लुतो यानं गिर्यग्रमिव केसरी ॥

Verse 15

ततस्त्वदीया: संहृष्टा: साधु साध्विति वादिन: । सिन्धुराजस्य तत्‌ कर्म प्रेक्ष्याश्रद्धेयमद्भुतम्‌

ततस्त्वदीयाः संहृष्टाः साधु साध्विति वादिनः । सिन्धुराजस्य तत्कर्म प्रेक्ष्याश्रद्धेयमद्भुतम् ॥

Verse 16

संक्रुद्धान्‌ पाण्डवानेको यद्‌ दधारास्त्रतेजसा । तत्‌ तस्य कर्म भूतानि सर्वाण्येवाभ्यपूजयन्‌

संक्रुद्धान् पाण्डवानेको यद् दधारास्त्रतेजसा । तत् तस्य कर्म भूतानि सर्वाण्येवाभ्यपूजयन् ॥

Verse 17

सौभद्रेण हतै: पूर्व सोत्तरायोधिभिर्दिपै: । पाण्डूनां दर्शित: पन्था: सैन्धवेन निवारित:

सौभद्रेण हतैः पूर्वं सोत्तरायोधिभिर्द्विपैः । पाण्डूनां दर्शितः पन्थाः सैन्धवेन निवारितः ॥

Verse 18

सुभद्राकुमार अभिमन्युने पहले गजारोहियोंसहित बहुत-से गजराजोंको मारकर व्यूहमें प्रवेश करनेके लिये जो पाण्डवोंको मार्ग दिखा दिया था, उसे जयद्रथने बंद कर दिया ।।

यतमानास्तु ते वीरा मत्स्यपञ्चालकेकयाः । पाण्डवाश्चान्वपद्यन्त प्रतिषेकुर्न सैन्धवम् ॥

Verse 19

यो यो हि यतते भेत्तुं द्रोणानीकं तवाहितः । त॑ तमेव वर प्राप्य सैन्धव: प्रत्यवारयत्‌

यो यो हि यतते भेत्तुं द्रोणानीकं तवाहितः । तं तमेव वरं प्राप्य सैन्धवः प्रत्यवारयत् ॥

Verse 42

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें जयद्रथयुद्धविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि जयद्रथयुद्धविषयको द्विचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 43

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि जयद्रथयुद्धे त्रिचत्वारिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वरमें जयद्रथका युद्धविषयक तैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि जयद्रथयुद्धे त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Frequently Asked Questions

The ethical tension is implicit rather than debated: whether extreme, concentrated force used to regain momentum under strategic obstruction remains within kṣātra-dharma, especially when engagements become crowded, perception is degraded, and decisions must be made without full situational clarity.

The chapter underscores that agency operates within constraint: when broader strategy is impeded, disciplined initiative and clarity of resolve can restore local advantage, yet the same intensity amplifies systemic destruction—highlighting the dual-edge of heroic action in contested dharma.

No explicit phalaśruti appears in this unit; its meta-commentary is conveyed through Saṃjaya’s descriptive framing—visibility loss, the sun-simile, and the inventory of shattered matériel—positioning the episode as a study in the costs and opacity of large-scale conflict.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App