Adhyaya 39
अभिमन्युना दुःशासनस्य ताडनम् (Abhimanyu’s Rebuke and Wounding of Duḥśāsana; Karṇa’s Counter-volley)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana–Karṇa Saṅgrāma (Strategic Engagement Episode)
Saṃjaya reports that Abhimanyu, bearing arrow-wounds yet composed, addresses Duḥśāsana with a pointed recollection of earlier assembly insults delivered before Dhṛtarāṣṭra. Abhimanyu frames the present encounter as the ripening consequence of cruelty, anger without restraint, greed, betrayal, and the seizure of rightful sovereignty, asserting that immediate recompense will be delivered through martial means in full view of the armies. He then releases a decisive arrow, strikes Duḥśāsana in the chest/neck region, and follows with multiple additional shafts, leaving him incapacitated and removed from the battlefield by his charioteer. Pāṇḍava-aligned forces respond with acclamation and martial music, rallying toward Droṇa’s formation. Observing Duḥśāsana’s condition, Duryodhana directs Karṇa’s attention; Karṇa advances with sharp missiles to check Abhimanyu, targets his followers, and attempts to overwhelm him with extensive weapon-display. Abhimanyu withstands the barrage, counters by cutting down Karṇa’s bow and standard, and prompts renewed acclaim among allies as the engagement continues.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्न पर संजय गावल्गणनन्दन से कहते हैं—‘कार्तिकेय ने जैसे असुरों के साथ रणक्रीड़ा की थी, वैसे ही अभिमन्यु ने जो युद्ध-खेल खेला, उसे विस्तार से सुनाओ।’ → द्रोणाचार्य अभिमन्यु के पराक्रम की मुक्तकंठ से प्रशंसा करते हैं—उसे किसी भी धनुर्धर के समकक्ष नहीं मानते और संकेत देते हैं कि यदि वह सचमुच संहार पर उतर आए तो पूरी सेना को हिला दे। यह प्रशंसा कौरव-पक्ष में चिंता और प्रतिस्पर्धा दोनों जगाती है। → दुर्योधन द्रोण के वचनों से उत्तेजित होकर कर्ण, बाह्लिक, मद्रराज शल्य, दुःशासन आदि महारथियों को आदेश देता है; और स्वयं दुःशासन क्रोध से गर्जना करता हुआ शरवर्षा बरसाते हुए सौभद्र अभिमन्यु पर टूट पड़ता है। → अभिमन्यु और दुःशासन—दोनों रथयुद्ध-शिक्षा में निपुण—दायें-बायें घूमते हुए चित्र-विचित्र मण्डल बनाकर युद्ध करते हैं; रणवाद्यों का घोर निनाद युद्धभूमि को भर देता है। → दुःशासन-अभिमन्यु का रथयुद्ध पूरी तीव्रता से आरम्भ हो चुका है—अगले प्रसंग में इस द्वंद्व का निर्णायक मोड़ आने को है।
Shlokas
Verse 1
अपना बा | अफड-#-कात जा एकोनचत्वारिशोड ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा अभिमन्युके पराक्रमकी प्रशंसा तथा दुर्योधनके आदेशसे दुःशासनका अभिमन्युके साथ युद्ध आरम्भ करना धृतराष्ट उवाच द्वैधीभवति मे चित्तं द्विया तुष्ट्या च संजय । मम पुत्रस्य यत् सैन्यं सौभद्र: समवारयत्
धृतराष्ट्र उवाच—द्वैधीभवति मे चित्तं लज्जया तुष्ट्या च संजय। यन्मम पुत्रस्य सैन्यं सौभद्रः समवारयत्॥
Verse 2
विस्तरेणैव मे शंस सर्व गावल्गणे पुन: । विक्रीडितं कुमारस्य स्कन्दस्येवासुरै: सह
विस्तरेणैव मे शंस सर्वं गावल्गणे पुनः। विक्रीडितं कुमारस्य स्कन्दस्येवासुरैः सह॥
Verse 3
गवल्गणनन्दन! जैसे कुमार कार्तिकेयने असुरोंके साथ रणक्रीड़ा की थी, उसी प्रकार कुमार अभिमन्युने जो युद्धका खेल किया था, वह सब मुझसे विस्तारपूर्वक कहो ।।
सञ्जय उवाच—हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि विमर्दमतिदारुणम्। एकस्य च बहूनां च यथासीत्तुमुलो रणः॥
Verse 4
अभिमन्यु: कृतोत्साह: कृतोत्साहानरिंदमान् | रथस्थो रथिन: सर्वास्तावकानभ्यवर्षयत्,अभिमन्यु युद्धके लिये उत्साहसे भरा था। वह रथपर बैठकर आपके उत्साहभरे शत्रुदमन समस्त रथारोहियोंपर बाणोंकी वर्षा करने लगा
सञ्जय उवाच—अभिमन्युः कृतोत्साहः कृतोत्साहान् नरिन्दमान्। रथस्थो रथिनः सर्वान् तावकान् अभ्यवर्षयत्॥
Verse 5
द्रोणं कर्ण कृपं शल्यं द्रौ्णिं भोजं बृहदूबलम् । दुर्योधनं सौमदत्ति शकुनिं च महाबलम्
सञ्जय उवाच—द्रोणं कर्णं कृपं शल्यं द्रौणिं भोजं बृहद्बलम्। दुर्योधनं सौमदत्तिं शकुनिं च महाबलम्॥ अलातचक्रवद् भ्रान्त्वा सर्वतोऽभ्यपतद् बाणैः॥
Verse 6
नानानूपान् नृपसुतान् सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत् सर्वाश्वरन् बाणै: समार्पयत्
सञ्जय उवाच—नानानूपान् नृपसुतान् सैन्यानि विविधानि च। अलातचक्रवत् सर्वान् बाणैः समार्पयत्॥
Verse 7
निध्नन्नमित्रान् सौभद्र: परमास्त्रै: प्रतापवान् | अदर्शयत तेजस्वी दिक्षु सर्वासु भारत
सञ्जय उवाच—निघ्नन्नमित्रान् सौभद्रः परमास्त्रैः प्रतापवान्। अदर्शयत तेजस्वी दिक्षु सर्वासु भारत॥
Verse 8
तद् दृष्टवा चरितं तस्य सौभद्रस्यामितौजस: । समकम्पन्त सैन्यानि त्वदीयानि सहस्रश:,अमिततेजस्वी अभिमन्युका वह चरित्र देखकर आपके सहस्रों सैनिक भयसे काँपने लगे
सञ्जय उवाच—तद् दृष्ट्वा चरितं तस्य सौभद्रस्यामितौजसः। समकम्पन्त सैन्यानि त्वदीयानि सहस्रशः॥
Verse 9
अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो भारद्वाज: प्रतापवान् | हर्षेणोत्फुल्लनयन: कृपमाभाष्य सत्वरम्
सञ्जय उवाच— अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो भारद्वाजः प्रतापवान् । हर्षेणोत्फुल्लनयनो कृपमाभाष्य सत्वरम् ॥ अभिमन्युं रणे दृष्ट्वा रणविशारदं स्थितम् । पुत्रस्य तव भारत मर्माण्येव घट्टयन्निव ॥
Verse 10
घट्टयन्निव मर्माणि पुत्रस्य तव भारत । अभिमन्युं रणे दृष्टवा तदा रणविशारदम्
पुत्रस्य तव भारत मर्माण्येव घट्टयन्निव । अभिमन्युं रणे दृष्ट्वा तदा रणविशारदम् ॥ हर्षेणोत्फुल्लनयनो महाबुद्धिः प्रतापवान् । कृपमाभाष्य सत्वरं वाक्यमेतदुवाच ह ॥
Verse 11
एष गच्छति सौभद्र: पार्थानां प्रथितो युवा । नन्दयन् सुहृदः सर्वान् राजानं च युधिष्ठिरम्
एष गच्छति सौभद्रः पार्थानां प्रथितो युवा । नन्दयन् सुहृदः सर्वान् राजानं च युधिष्ठिरम् ॥
Verse 12
नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च पाण्डवम् | बन्धून् सम्बन्धिनश्चान्यान् मध्यस्थान् सुहृदस्तथा
नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च पाण्डवम् । बन्धून् सम्बन्धिनश्चान्यान् मध्यस्थान् सुहृदस्तथा ॥
Verse 13
नास्य युद्धे सम॑ मन्ये कंचिदन्यं धनुर्थरम् । इच्छन् हन्यादिमां सेनां किमर्थमपि नेच्छति
नास्य युद्धे समं मन्ये कञ्चिदन्यं धनुर्धरम् । इच्छन् हन्यादिमां सेनां किमर्थमपि नेच्छति ॥
Verse 14
द्रोणस्य प्रीतिसंयुक्तं श्रुत्वा वाक््यं तवात्मज: । आर्जुनिं प्रति संक्रुद्धो द्रोणं दृष्टवा स्मयन्निव
द्रोणस्य प्रीतिसंयुक्तं श्रुत्वा वाक्यं तवात्मजः । आर्जुनिं प्रति संक्रुद्धो द्रोणं दृष्ट्वा स्मयन्निव कर्णं बाह्लिकं दुःशासनं मद्रराजं शल्यं चान्यान् महारथान् अब्रवीत् ॥
Verse 15
अथ दुर्योधन: कर्णमत्रवीद् बाह्लिकं नृप: । दुःशासन मद्रराजं तांस्तथान्यान् महारथान्
अथ दुर्योधनः कर्णमब्रवीद् बाह्लिकं नृपम् । दुःशासनं मद्रराजं तान् तथान्यान् महारथान् ॥
Verse 16
सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यों ब्रह्म॒वित्तम: । अर्जुनस्य सुतं मूढं नायं हन्तुमिहेच्छति
सर्वमूर्धाभिषिक्तानामाचार्यो ब्रह्मवित्तमः । अर्जुनस्य सुतं मूढं नायं हन्तुमिहेच्छति ॥
Verse 17
न हास्य समरे युद्धोेदन्तको5प्याततायिन: । किमज़् पुनरेवान्यो मर्त्य: सत्यं ब्रवीमि व:
न हास्य समरे युद्धोद्यन्तकोऽप्याततायिनः । किमज् पुनरेवान्यो मर्त्यः सत्यं ब्रवीमि वः ॥
Verse 18
'प्रिय सैनिको! मैं आपलोगोंसे सच्ची बात कहता हूँ। यदि ये युद्धमें मारनेके लिये उद्यत हो जायूँ तो इनके सामने यमराज भी युद्ध नहीं कर सकता; फिर दूसरा कोई मनुष्य तो इनके सामने टिक ही कैसे सकता है? ।।
प्रियसैनिकाः! सत्यं वः कथयामि। यदि ते समरे हन्तुमुद्यताः स्युः, तेषां पुरतो यमोऽपि न युद्ध्येत; अन्यः कः पुनर्मर्त्यस्तेषां समक्षं स्थातुं शक्नुयात्? । अर्जुनस्य सुतं त्वेष शिष्यत्वादभिरक्षति; शिष्याः पुत्राश्च दयितास्तदपत्यं च धर्मिणाम् ॥
Verse 19
संरक्ष्यमाणो द्रोणेन मन्यते वीर्यमात्मन: । आत्मसम्भावितो मूढस्तं प्रमथ्नीत मा चिरम्
संरक्ष्यमाणो द्रोणेन मन्यते वीर्यमात्मनः । आत्मसम्भावितो मूढस्तं प्रमथ्नीत मा चिरम् ॥
Verse 20
एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सात्वतीपुत्रमभ्ययु: । संरब्धास्ते जिघांसन्तो भारद्वाजस्य पश्यत:
एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सात्वतीपुत्रमभ्ययुः । संरब्धास्ते जिघांसन्तो भारद्वाजस्य पश्यतः ॥
Verse 21
दुःशासनस्तु तच्छूत्वा दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत् कुरुशार्दूल दुर्योधनमिदं वच:,कुरुश्रेष्ठ उस समय दुर्योधनके उपर्युक्त वचनको सुनकर दुःशासनने उससे यह बात कही--
दुःशासनस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत् कुरुशार्दूल दुर्योधनमिदं वचः ॥
Verse 22
अहमेनं हनिष्यामि महाराज ब्रवीमि ते । मिषतां पाण्डुपुत्राणां पजचालानां च पश्यताम्,“महाराज! मैं आपसे (प्रतिज्ञापूर्वक) कहता हूँ। मैं पांचालों और पाण्डवोंके देखते- देखते इस अभिमन्युको मार डालूँगा
अहमेनं हनिष्यामि महाराज ब्रवीमि ते । मिषतां पाण्डुपुत्राणां पाञ्चालानां च पश्यताम् ॥
Verse 23
ग्रसिष्याम्यद्य सौभद्रं यथा राहुर्दिवाकरम् । उत्क्कुश्य चाब्रवीद् वाक््यं कुरुराजमिदं पुन:,'जैसे राहु सूर्यपर ग्रहण लगाता है, उसी प्रकार आज मैं सुभद्राकुमार अभिमन्युको ग्रस लूँगा।।
ग्रसिष्याम्यद्य सौभद्रं यथा राहुर्दिवाकरम् । उत्क्रुश्य चाब्रवीद्वाक्यं कुरुराजमिदं पुनः ॥
Verse 24
श्रुत्वा कृष्णौ मया ग्रस्तं सौभद्रमतिमानिनौ । गमिष्यत: प्रेतलोक॑ जीवलोकान्न संशय:
श्रुत्वा कृष्णौ मया ग्रस्तं सौभद्रमतिमानिनौ । गमिष्यतः प्रेतलोकं जीवलोकान्न संशयः ॥
Verse 25
तौ च श्रुत्वा मृतौ व्यक्त पाण्डो: क्षेत्रोद्भवा: सुता: । एकाह्वा ससुद्॒द्वर्गा: क्लैब्याद्धास्यन्ति जीवितम्
तौ च श्रुत्वा मृतौ व्यक्तं पाण्डोः क्षेत्रोद्भवाः सुताः । एकाह्वा ससुहृद्वर्गाः क्लैब्याद्धास्यन्ति जीवितम् ॥
Verse 26
तस्मादस्मिन् हते शत्रौ हता: सर्वेडहितास्तव । शिवेन मां ध्याहि राजन्नेष हन्मि रिपूंस्तव
तस्मादस्मिन् हते शत्रौ हताः सर्वेऽहितास्तव । शिवेन मां ध्याहि राजन्नेष हन्मि रिपूंस्तव ॥
Verse 27
एवमुक्क्त्वानदद् राजन पुत्रो दुःशासनस्तव । सौभद्रमभ्ययात् क्रुद्ध: शरवर्षरवाकिरन्
एवमुक्त्वानदद् राजन् पुत्रो दुःशासनस्तव । सौभद्रमभ्ययात् क्रुद्धः शरवर्षरवाकिरन् ॥
Verse 28
तमतिक्ुद्धमायान्तं तव पुत्रमरिंदम: । अभिमन्यु: शरैस्तीक्ष्णै: षड्विंशत्या समार्पयत्,आपके पुत्रको अत्यन्त कुपित हो आते देख शत्रुसूदून अभिमन्युने छब्बीस पैने बाणोंद्वारा उसे घायल कर दिया
तमतिक्रुद्धमायान्तं तव पुत्रमरिंदमः । अभिमन्युः शरैस्तीक्ष्णैः षड्विंशत्या समार्पयत् ॥
Verse 29
दुःशासनस्तु संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुड्जर: । अयोधयत सौभद्रमभिमन्युश्न तं रणे,मदकी धारा बहानेवाले गजराजके समान क्रोधमें भरा हुआ दुःशासन उस रफक्षेत्रमें अभिमन्युसे और अभिमन्यु दुःशासनसे युद्ध करने लगे
दुःशासनस्तु संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः । अयोधयत सौभद्रमभिमन्युं तं रणे ॥ तत्र रणेऽभिमन्युश्च दुःशासनश्च परस्परम् । समरे समरे युक्तौ युयुधाते महाबलौ ॥
Verse 30
तौ मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां सव्यदक्षिणम् । चरमाणावयुध्येतां रथशिक्षाविशारदौ,रथयुद्धकी शिक्षामें निपुण वे दोनों योद्धा अपने रथोंद्वारा दायें-बायें विचित्र मण्डलाकार गतिसे विचरते हुए युद्ध करने लगे
तौ मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां सव्यदक्षिणम् । चरमाणावयुध्येतां रथशिक्षाविशारदौ ॥
Verse 31
अथ पणवमृदड्डदुन्दुभीनां क्रकचमहानकभेरिझर्झराणाम् । निनदमतिभूृशं नराः प्रचक्रु- लवणजलोद्धवर्सिहनादमिश्रम्
अथ पणवमृदङ्गदुन्दुभीनां क्रकचमहानकभेरिझर्झराणाम् । निनदमति भीषणं नराः प्रचक्रुः लवणजलोद्धवसिंहनादमिश्रम् ॥
Verse 39
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दु:ःशासनयुद्धे एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि दुःशासनयुद्धे एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether retribution for prior public wrongdoing should be pursued as immediate battlefield justice: Abhimanyu treats earlier assembly misconduct as a moral debt requiring direct repayment, raising the tension between righteous accountability and escalation through anger.
Actions and speech generate durable ethical consequences; when anger, greed, and betrayal shape conduct, their results return under pressure. The chapter also suggests that composure under injury and clarity of intention are strategic and moral assets.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-commentary is embedded narratively through Saṃjaya’s framing of cause-and-effect (prior assembly conduct → present consequence) and the public witnessing of outcomes as a moral ledger.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.