Adhyaya 31
अध्याय ३१ — द्रोणानीके तुमुलसंग्रामः (The Tumultuous Battle around Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Droṇācārya-yuddha (Battle against Droṇa) — Bhīma–Droṇa–Karṇa engagement sequence
Saṃjaya reports that Bhīma (Vṛkodara), refusing to tolerate a reverse, strikes Bāhlika and Karṇa with volleys; Droṇa responds with sharp, life-threatening arrows aimed at vital points. Karṇa, Aśvatthāman, and Duryodhana collectively shower Bhīma, who counter-pierces Droṇa, Karṇa, Duryodhana, and Aśvatthāman and advances with a great roar. Seeing Bhīma endangered amid generalized mortality, Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru) orders allied warriors—Sātyaki (Yuyudhāna) and the Mādrī-sons (Nakula, Sahadeva) among others—to protect him and to strike at the well-guarded droṇānīka. The battle devolves into mixed-arms chaos: cavalry and chariots collide; elephant charges crush fallen combatants; close-quarters fighting (sword, fist, grappling) appears; dust and blood obscure recognition, producing panic in the fearful. Droṇa rallies and intensifies his assault, while Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, Jayadratha, Śalya, and others attempt to check the Pandava advance. Arjuna (Phalguna), having defeated the Saṃśaptakas, arrives like a blazing standard and pressures the Kauravas with dense arrow-streams, while observing a restraint toward fleeing or turned-away opponents. Karṇa answers with the Āgneya weapon; Arjuna counters by weapon-to-weapon containment. Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, and Sātyaki strike Karṇa; Karṇa cuts their bows; they throw spear-like weapons which he severs. Arjuna kills Karṇa’s brothers (including Śatruṃjaya and Vipāṭa), and Bhīma attacks Karṇa’s ‘wings’ (supporters). Duryodhana, Droṇa, and Jayadratha then extract Karṇa from immediate peril, while the Pandavas continue protective coordination around Sātyaki. The chapter closes with a panoramic, clinical register of casualties across arms and the gradual withdrawal of both sides to camp at sunset.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब अनीक टूटकर भाग रहे हों और कहीं टिकने का ठिकाना न दिखे, तब उस भगदड़ में द्रोण की सेना कैसे संभली? → संजय बताता है कि भग्न पंक्तियों के बीच भी कौरव-वीर द्रोण की कीर्ति और सुरक्षा के लिए लौट-लौटकर भिड़ते हैं; उधर द्रोण और धृष्टद्युम्न का अद्भुत संग्राम छिड़ता है, जिसकी उपमा कहीं नहीं। → आचार्यपुत्र अश्वत्थामा ज्वलित तेज वाले राजा नील को बाणों से विद्ध कर गिरा देता है—कमल-नेत्र, कमल-सा मुख वाला नील रण में ढह पड़ता है और पाण्डव-सेना में हाहाकार मचता है। → नील-वध से पाण्डव पक्ष विचलित होकर अर्जुन की ओर आश्रय-चिन्ता करता है; अर्जुन दक्षिण भाग में बचे संशप्तकों और नारायणी सेना का कदन करता हुआ मोर्चा संभालता है। → नील के गिरते ही पाण्डव महारथी सोचते हैं—शत्रुओं से रक्षा अब कैसे हो; अर्जुन के दक्षिण मोर्चे पर बढ़ते संहार के बीच अगले टकराव की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकत्रिशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध तथा अभश्रत्थामाके द्वारा राजा नीलका वध धृतराष्ट्र रवाच तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय | चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि व:
धृतराष्ट्र उवाच—तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण सञ्जय, चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि वः?
Verse 2
अनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम् । दुष्करं प्रतिसंधानं तन्ममाचक्ष्व संजय
अनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम्। दुष्करं प्रतिसन्धानं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय॥
Verse 3
संजय उवाच तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते । यश: प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयु:
सञ्जय उवाच—तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते। यशः प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयुः॥
Verse 4
समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे । अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत्
सञ्जय उवाच—समुद्यतेषु चास्त्रेषु सर्वतः, सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे रणमध्ये, तस्मिन् भैरवे सङ्ग्रामेऽपि योद्धारोऽभयवदिव स्थित्वा आर्यधर्मानुरूपं पौरुषं प्रदर्शयामासुः।
Verse 5
अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजस: । सात्यकेश्वचैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो
सञ्जय उवाच—विभो, अमितौजसः कौरवाः भीमसेनस्य वा सात्यकेर्वा वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा यदन्तरं लभेरन्, तदन्विष्य पाण्डवसेनां प्रति सहसा प्रापतन्।
Verse 6
द्रोणं द्रोणमिति क्रूरा: पडचाला: समचोदयन् । मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून् सर्वानचोदयन्
सञ्जय उवाच—क्रूराः पाञ्चालाः परस्परं समचोदयन्—“द्रोणं द्रोणम्” इति; “द्रोणाचार्यं गृह्णीत, बन्धयत” इति। तव पुत्राश्च सर्वान् कुरूनचोदयन्—“मा द्रोणोऽरिभिर्गृह्यताम्” इति।
Verse 7
द्रोणं द्रोणमिति होके मा द्रोणमिति चापरे । कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत
सञ्जय उवाच—एकतः “द्रोणं द्रोणम्” इति होका, अपरतः “मा द्रोणम्” इति चापरे। एवं कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमिव समवर्तत—द्रोणं पणीकृत्य घोरं रणक्रीडनम्।
Verse 8
यं यं प्रमथते द्रोण: पञ्चालानां रथव्रजम् | तत्र तत्र तु पाज्चाल्यो धृष्टद्युम्नो5भ्यवर्तत
सञ्जय उवाच—यं यं पाञ्चालानां रथव्रजं द्रोणः प्रमथितुं चिकीर्षति, तत्र तत्रैव पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत तं प्रतियोद्धुम्।
Verse 9
तथा भागविपर्यसे: संग्रामे भैरवे सति । वीरा: समासदन् वीरान् कुर्वन्तो भैरवं रवम्
तथा भागविपर्यये संग्रामे भैरवे सति । वीराः समासदन् वीरान् कुर्वन्तो भैरवं रवम् ॥
Verse 10
अकम्पनीया: शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवा: | अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्त: क्लेशमात्मन:,उस समय पाण्डवोंको शत्रुदलके लोग विचलित न कर सके। वे अपनेको दिये गये क्लेशोंको याद करके आपके सैनिकोंको कँपा रहे थे
अकम्पनीयाः शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवाः । अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्तः क्लेशमात्मनः ॥
Verse 11
ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हवीमन्त: सत्त्वचोदिता: । त्यक्त्वा प्राणान् न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे
ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हवीमन्तः सत्त्वचोदिताः । त्यक्त्वा प्राणान् न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे ॥
Verse 12
अयसामिव सम्पात: शिलानामिव चाभवत् | दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणेमिततेजसाम्
अयसामिव सम्पातः शिलानामिव चाभवत् । दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणेमिततेजसाम् ॥
Verse 13
नतु स््मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् । दृष्टपूर्व महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा,महाराज! बड़े-बूढ़े लोग भी पहलेके देखे अथवा सुने हुए किसी भी वैसे संग्रामका स्मरण नहीं करते हैं
न तु स्मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् । दृष्टपूर्वं महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा ॥
Verse 14
प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन् वीरावसादने । निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता,वीरोंका विनाश करनेवाले उस युद्धमें लौटते हुए विशाल सैनिकसमूहके महान् भारसे पीड़ित हो यह पृथ्वी काँपने-सी लगी
प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन् वीरावसादने । निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता ॥
Verse 15
घूर्णतो5पि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव नि:स्वन: । अजाततशधत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरव:
घूर्णतोऽपि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव निःस्वनः । अजातशत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरवः ॥
Verse 16
समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रश: । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितै: शरै:,रणभूमिमें विचरते हुए द्रोणाचार्यने पाण्डव-सेनामें प्रवेश करके अपने तीखे बाणोंद्वारा सहस्रों सैनिकोंके पाँव उखाड़ दिये
समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रशः । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितैः शरैः ॥
Verse 17
तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापति: स्वयम्
तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापतिः स्वयम् ॥
Verse 18
तदद्भुतम भूद् युद्ध द्रोणपाउचालयोस्तथा । नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मति:,वहाँ द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नमें अद्भुत युद्ध होने लगा, जिसकी कहीं कोई तुलना नहीं थी, यह मेरा निश्चित मत है
तदद्भुतमभूद् युद्धं द्रोणपाञ्चालयोस्तथा । नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मतिः ॥
Verse 19
ततो नीलो5नलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् । शरस्फुलिड्जश्चापार्चिर्दहन् कक्षमिवानल:
ततो नीलोऽनलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् । शरस्फुलिङ्गैश्चापार्चिर्दहन् कक्षमिवानलः ॥
Verse 20
त॑ दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानो5भ्यभाषत
तं दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥
Verse 21
नील किं बहुभिर्दग्वैस्तव योधे: शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्ध: प्रहर चाशु माम्
नील किं बहुभिर्दग्धैस्तव योधैः शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्धः प्रहर चाशु माम् ॥
Verse 22
तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् | व्याकोशपदञ्माभमुखो नीलो विव्याध सायकै:
तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । व्याकोशपद्माभमुखो नीलो विव्याध सायकैः ॥
Verse 23
तेनापि विद्ध:ः सहसा दौणिर्भल्लै: शितैस्त्रिभि: । धनुर्ध्वजं च छत्र॑ं च द्विषतः स न्यकृन्तत
तेनापि विद्धः सहसा दौणिर्भल्लैः शितैस्त्रिभिः । धनुर्ध्वजं च छत्रं च द्विषतः स न्यकृन्तत ॥
Verse 24
स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासि भृत् । द्रौणायने: शिर: कायाद्धतुमैच्छत् पतत्रिवत्
सञ्जय उवाच—ततः स नीलः चर्मवरासिभृत् स्यन्दनात् तस्मात् प्लुत्वा पतत्रिवत् । द्रौणायनेः कायाच्छिरो हर्तुमैच्छत्, यथा पक्षी स्वेच्छितं ग्रहीतुं झपटते तथा ॥
Verse 25
तस्योन्नतांसं सुनसं शिर: कायात् सकुण्डलम् | भल्लेनापाहरद् द्रौणि: स्मयमान इवानघ
सञ्जय उवाच—तस्योन्नतांसं सुनसं शिरः कायात् सकुण्डलम् । भल्लेनापाहरद् द्रौणिः स्मयमान इवानघ ॥
Verse 26
सम्पूर्णचन्द्राभमुख: पद्मपत्रनिभेक्षण: । प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद् भुवि
सञ्जय उवाच—सम्पूर्णचन्द्राभमुखः पद्मपत्रनिभेक्षणः । प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद् भुवि ॥
Verse 27
ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भूशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि,आचार्यपुत्रके द्वारा प्रजजलित तेजवाले राजा नीलके मारे जानेपर पाण्डव-सेना अत्यन्त व्याकुल और व्यथित हो उठी
सञ्जय उवाच—ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भूशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि ॥
Verse 28
अचिन्तयंश्न ते सर्वे पाण्डवानां महारथा: । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष,आर्य! उस समय समस्त पाण्डव महारथी यह सोचने लगे कि इन्द्रकुमार अर्जुन शत्रुओंके हाथसे हमारी रक्षा कैसे कर सकते हैं?
सञ्जय उवाच—अचिन्तयन् ते सर्वे पाण्डवानां महारथाः । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष ॥
Verse 29
दक्षिणेन तु सेनाया: कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्यथ नारायणबलस्य च,वे बलवान् अर्जुन तो इस सेनाके दक्षिण भागमें बचे-खुचे संशप्तकों और नारायणी सेनाके सैनिकोंका संहार कर रहे हैं
दक्षिणेन तु सेनायाः कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्यथ नारायणबलस्य च ॥
Verse 31
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि नीलवधे एकत्रिंशो5ध्याय: ।। ३३ |। इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें नीलवधविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि नीलवधे एकत्रिंशोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes relentless tactical pressure with norms of restraint: Arjuna’s choice not to strike certain fleeing/turned-away opponents is explicitly framed as adherence to yodha-vrata even as the larger battle becomes increasingly indiscriminate and confused.
Leadership is shown as both protective and strategic: Yudhiṣṭhira’s directive to reinforce Bhīma demonstrates duty of care within alliance warfare, while the repeated astra-countering emphasizes disciplined containment over uncontrolled escalation.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is achieved through Saṃjaya’s panoramic reportage, using battlefield imagery to underscore impermanence, the cost of policy decisions, and the fragility of order under extreme conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.