Adhyaya 204

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ लोक मिलाकर कुल १०२३ श्लोक हैं।) #द-3८5>> | मर । >> द्र्याधिकद्विशततमो< ध्याय: व्यासजीका अर्जुनसे भगवान्‌ शिवकी महिमा बताना तथा द्रोणपर्वके पाठ और श्रवणका फल धृतराष्ट उवाच तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै मामका: पाण्डवाश्वैव किमकुर्वन्नत: परम्‌

धृतराष्ट्र उवाच । तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वन्नतः परम् ॥

Verse 2

संजय उवाच तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै कौरवेषु च भग्नेषु कुन्तीपुत्रो धनंजय:

संजय उवाच । तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै । कौरवेषु च भग्नेषु कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

Verse 3

दृष्टवा सुमहदाश्चर्यमात्मनो विजयावहम्‌ | यदृच्छया55गतं व्यासं पप्रच्छ भरतर्षभ

दृष्ट्वा सुमहदाश्चर्यमात्मनो विजयावहम् । यदृच्छया गतं व्यासं पप्रच्छ भरतर्षभ ॥

Verse 4

अजुन उवाच संग्रामे न्यहनं शत्रून्‌ शरौघैर्विमलैरहम्‌ । अग्रतो लक्षये यान्तं पुरुषं पावकप्रभम्‌

अर्जुन उवाच । संग्रामे न्यहनं शत्रून् शरौघैर्विमलैरहम् । अग्रतो लक्षये यान्तं पुरुषं पावकप्रभम् ॥

Verse 5

ज्वलन्तं शूलमुद्रम्य यां दिशं प्रतिपद्यते । तस्यां दिशि विदीर्यन्ते शत्रवों मे महामुने,महामुने! वे जलता हुआ शूल हाथमें लेकर जिस ओर जाते उसी दिशामें मेरे शत्रु विदीर्ण हो जाते थे

अर्जुन उवाच—महामुने, यदा स ज्वलन्तं शूलम् उद्यम्य यां दिशं प्रतिपद्यते, तस्यां दिशि मम शत्रवो विदीर्यन्ते स्म; तस्य तेजसा युद्धस्य प्रवाहोऽपि परिवर्तते स्म, अधर्मिष्ठाश्च दैवतेज इव बलात् पतन्ति स्म।

Verse 6

तेन भग्नानरीन्‌ सर्वान्‌ मद्धग्नान्‌ मन्‍्यते जन: । तेन भग्नानि सैन्यानि पृष्ठतो<नुव्रजाम्पयहम्‌

तेनैव भग्नान् अरिन् सर्वान् मद्धग्नान् मन्यते जनः। तेन भग्नानि सैन्यानि; अहं तु पृष्ठतोऽनुव्रजामि स्म—यशो हि दृश्ये कर्तरि लग्नं भवति, कारणं तु गुह्यं तिष्ठति।

Verse 7

भगवंस्तन्ममाचक्ष्व को वै स पुरुषोत्तम: । शूलपाणिम्मया दृष्टस्तेजसा सूर्यसंनिभ:,भगवन्‌! मुझे बताइये, वे महापुरुष कौन थे? मैंने उन्हें हाथमें त्रिशूल लिये देखा था। वे सूर्यके समान तेजस्वी थे

भगवन्, तन्ममाचक्ष्व—को वै स पुरुषोत्तमः? शूलपाणिं मया दृष्टः, तेजसा सूर्यसन्निभः।

Verse 8

न पद्भ्यां स्पृशते भूमिं न च शूलं विमुज्चति । शूलाच्छूलसहस्राणि निष्येतुस्तस्य तेजसा

न पद्भ्यां स्पृशते भूमिं, न च शूलं विमुञ्चति। शूलाच्छूलसहस्राणि निष्येतुस्तस्य तेजसा॥

Verse 9

व्यास उवाच प्रजापतीनां प्रथमं तैजसं पुरुष॑ प्रभुम्‌ । भुवनं भूर्भुव॑ देवं सर्वलोकेश्वरं प्रभुम्‌

व्यास उवाच—अर्जुन, प्रजापतीनां प्रथमं तैजसं पुरुषं प्रभुम्। भुवनं भूर्भुवः देवं सर्वलोकेश्वरं प्रभुम्—तमेव वरदं शंकरं त्वं ददर्शिथ; तस्मिन् शरणं गच्छ।

Verse 10

ईशान वरदं पार्थ दृष्टटानसि शड्करम्‌ | तं॑ गच्छ शरण देव॑ वरद॑ं भुवनेश्चरम्‌

व्यास उवाच—पार्थ, त्वं वरदं शङ्करम् ईशानं दृष्टवान्। तं देवम् वरदं भुवनेश्वरं शरणं गच्छ। संकटे धर्मकर्मणि च तव बलं परमे प्रभौ शरणागत्यैव प्रतिष्ठताम्—स एव कर्म सम्यक् शक्तिं दातुमर्हति।

Verse 11

महादेवं महात्मानमीशानं जटिलं विभुम्‌ । त्र्यक्षं महाभुजं रुद्रे शिखिनं चीरवाससम्‌

महादेवं महात्मानम् ईशानं जटिलं विभुम्। त्र्यक्षं महाभुजं रुद्रं शिखिनं चीरवाससम्॥

Verse 12

महादेवं हरं स्थाणुं वरदं भुवनेश्वरम्‌ जगत्प्रधानमजितं जगत्प्रीतिमधी श्वरम्‌

महादेवं हरं स्थाणुं वरदं भुवनेश्वरम्। जगत्प्रधानमजितं जगत्प्रीतिमधीश्वरम्॥

Verse 13

जगद्योनिं जगद्वघीजं॑ जयिनं जगतो गतिम्‌ | विश्वात्मानं विश्वसृजं विश्वमूर्ति यशस्विनम्‌

जगद्योनिं जगद्बीजं जयिनं जगतो गतिम्। विश्वात्मानं विश्वसृजं विश्वमूर्तिं यशस्विनम्॥

Verse 14

विश्वेश्वरं विश्वनरं कर्मणामीश्ररं प्रभुम्‌ शम्भुं स्वयम्भुं भूतेशं भूतभव्यभवोद्धवम्‌

विश्वेश्वरं विश्वनरं कर्मणामीश्वरं प्रभुम्। शम्भुं स्वयम्भुवं भूतेशं भूतभव्यभवोद्भवम्॥

Verse 15

योगं योगेश्वरं सर्व सर्वलोकेश्वरेश्वरम्‌ । सर्वश्रेष्ठ जगच्छेष्ठं वरिष्ठ परमेछ्ठिनम्‌

योगं योगेश्वरं सर्वं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वश्रेष्ठं जगच्छ्रेष्ठं वरिष्ठं परमेṣṭhinम् ॥

Verse 16

लोकत्रयविधातारमेकं॑ लोकत्रयाश्रयम्‌ । शुद्धात्मानं भवं भीम॑ं शशाडुककृतशेखरम्‌,तीनों लोकोंके एकमात्र स्रष्टा, त्रिलोकीके आश्रय, शुद्धात्मा, भव, भीम और चन्द्रमाका मुकुट धारण करनेवाले भी वे ही हैं

लोकत्रयविधातारमेकं लोकत्रयाश्रयम् । शुद्धात्मानं भवं भीमं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥

Verse 17

शाश्वतं भूधरं देवं सर्ववागीश्चरेश्वरम्‌ । सुदुर्जयं जगन्नाथं जन्ममृत्युजरातिगम्‌

शाश्वतं भूधरं देवं सर्ववागीश्चरेश्वरम् । सुदुर्जयं जगन्नाथं जन्ममृत्युजरातिगम् ॥

Verse 18

ज्ञानात्मानं ज्ञानगम्यं ज्ञानश्रेष्ठं सुदुर्विदम्‌ । दातारं चैव भक्तानां प्रसादविहितान्‌ वरान्‌

ज्ञानात्मानं ज्ञानगम्यं ज्ञानश्रेष्ठं सुदुर्विदम् । दातारं चैव भक्तानां प्रसादविहितान् वरान् ॥

Verse 19

तस्य पारिषदा दिव्या रूपैर्नानाविधैरविंभो: । वामना जटिला मुण्डा हस्वग्रीवा महोदरा:

तस्य पारिषदा दिव्या रूपैर्नानाविधैरविभोः । वामना जटिला मुण्डा ह्रस्वग्रीवा महोदराḥ ॥

Verse 20

महाकाया महोत्साहा महाकर्णास्तथापरे | आननैविंकृतै: पादै: पार्थ वेषैश्व वैकृतै:

व्यास उवाच—पार्थ, केचित् शङ्करस्य दिव्याः पार्षदाः महाकायाः महोत्साहाः प्रादृश्यन्ते, केचित् पुनर्महाकर्णाः। केषाञ्चिद् आननानि विकृतानि, केषाञ्चित् पादाः विकृताः; वेशाश्चैव तेषां विकरालाः अद्भुताश्च। एवं नानाविधैः विचित्ररूपैः प्रभोः परिजनाः दृश्यन्ते—सौन्दर्येण न, किन्तु विस्मयभयमिश्रेण अद्भुतरसेन मनांसि व्याप्नुवन्ति।

Verse 21

ईदृशै: स महादेव: पूज्यमानो महेश्वर: । स शिवस्तात तेजस्वी प्रसादाद्‌ याति तेडग्रत:

एवं तैः पार्षदैः पूज्यमानः स महादेवो महेश्वरः। तात, स एव शिवः तेजस्वी नररूपेण प्रसादात् तवाग्रतः प्रयाति—मार्गं दर्शयन् रक्षन् च।

Verse 22

तस्मिन्‌ घोरे सदा पार्थ संग्रामे रोमहर्षणे । दौणिकर्णकृपैर्गुप्तां महेष्वासै: प्रहारिभि:

व्यास उवाच—तस्मिन् घोरे सदा पार्थ संग्रामे रोमहर्षणे, अश्वत्थाम्ना कर्णेन कृपेण च तथा अन्यैः महेष्वासैः प्रहारकुशलैः गुप्तां तां कौरवीम् सेनां, बहुरूपो महाधनुर्धरो देवो महेश्वरं विना, कः पुमान् मनसापि नाशयितुं शक्तः?

Verse 23

कस्तां सेनां तदा पार्थ मनसापि प्रधर्षयेत्‌ । ऋते देवान्महेष्वासाद्‌ बहुरूपान्महेश्वरात्‌

व्यास उवाच—कस्तां सेनां तदा पार्थ मनसापि प्रधर्षयेत्? अश्वत्थाम्ना कर्णेन कृपेण च तथा अन्यैः महेष्वासैः प्रहारिभिः गुप्ताम्। ऋते देवान् महेष्वासात् बहुरूपात् महेश्वरात्।

Verse 24

स्थातुमुत्सहते कश्रिन्न तस्मिन्नग्रतः स्थिते । न हि भूतं सम॑ तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते

व्यास उवाच—तस्मिन्नग्रतः स्थिते कश्चित् स्थातुमुत्सहते न। न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते।

Verse 25

गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रव:ः । विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च,संग्राममें भगवान्‌ शंकरके कुपित होनेपर उनकी गन्धसे भी शत्रु बेहोश होकर काँपने लगते और अधमरे होकर गिर जाते हैं

संग्रामेऽपि हि तस्य क्रुद्धस्य भगवान् शङ्करस्य गन्धेनैव शत्रवो विसंज्ञा भवन्ति; हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च, अर्धमृतप्रायाः।

Verse 26

तस्मै नमस्तु कुर्वन्तो देवास्तिष्ठन्ति वै दिवि । ये चान्ये मानवा लोके ते च स्वर्ग जितो नरा:

तस्मै नमस्तु कुर्वन्तो देवाः तिष्ठन्ति वै दिवि; ये चान्ये मानवा लोके तेऽपि स्वर्गं जितो नराः।

Verse 27

उनको नमस्कार करनेवाले देवता सदा स्वर्गलोकमें निवास करते हैं। दूसरे भी जो मानव इस लोकमें उन्हें नमस्कार करते हैं, वे भी स्वर्गलोकपर विजय पाते हैं ।।

ये भक्ता वरदं देवं शिवं रुद्रमुमापतिम् । अनन्यभावेन सततं सर्वेशं समुपासते, ते परां सिद्धिं लभन्ते स्वर्गं च।

Verse 28

नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदा

नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदा। रुद्राय नीलकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे। कपर्दिने करालाय पिङ्गलाक्षाय कुबेरवरदाय च—तस्मै शिवाय नमः।

Verse 29

रुद्राय शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे । कपर्दिने करालाय हर्यक्षवरदाय च

रुद्राय शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे। कपर्दिने करालाय पिङ्गलाक्षाय कुबेरवरदाय च—नमः।

Verse 30

याम्यायाव्यक्तकेशाय सद्वृत्ते शड्कराय च | काम्याय हरिनेत्राय स्थाणवे पुरुषाय च

व्यास उवाच—याम्यायानुकूलाय कालरूपाय, अव्यक्ताकाशकेशाय, सद्वृत्ताय शङ्कराय च। काम्याय हरिनेत्राय, स्थाणवे सर्वभूतान्तरात्मने पुरुषाय च नमः॥

Verse 31

हरिकेशाय मुण्डाय कृशायोत्तारणाय च । भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे

हरिकेशाय मुण्डाय कृशायोत्तारणाय च। भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे नमः॥

Verse 32

बहुरूपाय सर्वाय प्रियाय प्रियवाससे । उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे

बहुरूपाय सर्वाय प्रियाय प्रियवाससे। उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे नमः॥

Verse 33

गिरिशाय प्रशान्ताय यतये चीरवाससे । हिरण्यबाहवे राज्ञे उग्राय पतये दिशाम्‌

गिरिशाय प्रशान्ताय यतये चीरवाससे। हिरण्यबाहवे राज्ञे उग्राय पतये दिशाम् नमः॥

Verse 34

पर्जन्यपतये चैव भूतानां पतये नम: । वृक्षाणां पतये चैव गवां च पतये नम:,जो मेघोंके अधिपति तथा सम्पूर्ण भूतोंके स्वामी हैं, उन्हें नमस्कार है। वृक्षोंके पालक और गौओंके अधिपतिरूप आपको नमस्कार है

पर्जन्यपतये चैव भूतानां पतये नमः। वृक्षाणां पतये चैव गवां च पतये नमः॥

Verse 35

वृक्षेरावतकायाय सेनान्ये मध्यमाय च । ख्रुवहस्ताय देवाय धन्विने भार्गवाय च

व्यास उवाच—वृक्षैरावृतकायाय सेनान्ये मध्यमाय च । ख्रुवहस्ताय देवाय धन्विने भार्गवाय च ॥

Verse 36

बहुरूपाय विश्वस्य पतये मुछजवाससे । सहस्रशिरसे चैव सहस्रनयनाय च

बहुरूपाय विश्वस्य पतये मुञ्जवाससे । सहस्रशिरसे चैव सहस्रनयनाय च ॥

Verse 37

शरणं गच्छ कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरम्‌

शरणं गच्छ कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरम् ॥

Verse 38

उमापतिं विरूपाक्ष॑ दक्षयज्ञनिबर्हणम्‌ । प्रजानां पतिमव्यग्रं भूतानां पतिमव्ययम्‌

उमापतिं विरूपाक्षं दक्षयज्ञनिबर्हणम् । प्रजानां पतिमव्यग्रं भूतानां पतिमव्ययम् ॥

Verse 39

कुन्तीनन्दन! तुम उन्हीं वरदायक भुवनेश्वर, उमा वल्लभ, त्रिनेत्रधारी, दक्षयज्ञविनाशक, प्रजापति, व्यग्रतारहित और अविनाशी भगवान्‌ भूतनाथकी शरणमें जाओ ।।

कौन्तीनन्दन! तमेव वरदं भुवनेश्वरम् । उमावल्लभं त्रिनेत्रं दक्षयज्ञविनाशनम् । प्रजापतिं चाव्यग्रं भूतानां पतिमव्ययम् ॥ कपर्दिनं वृषावर्तं वृषनाभं वृषध्वजम् । वृषदर्पं वृषपतिं वृषशृङ्गं वृषर्षभम् ॥ धर्मविग्रहं धर्मेशं शरणं प्रपद्येऽहम् ॥

Verse 40

वृषाड्कं वृषभोदारं वृषभं वृषभेक्षणम्‌ | वृषायुधं वृषशरं वृषभूतं वृषेश्चरम्‌

वृषाङ्कं वृषभोदारं वृषभं वृषभेक्षणम् । वृषायुधं वृषशरं वृषभूतं वृषेश्वरम् ॥

Verse 41

महोदरं महाकायं द्वीपिचर्मनिवासिनम्‌ । लोकेशं वरदं मुण्डं ब्रह्मुण्यं ब्राह्मणप्रियम्‌

महोदरं महाकायं द्वीपिचर्मनिवासिनम् । लोकेशं वरदं मुण्डं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम् ॥

Verse 42

त्रिशूलपार्णिं वरदं खड्गचर्मधरं प्रभुम्‌ । पिनाकिनं खड्गधरं लोकानां पतिमीश्वरम्‌

त्रिशूलपाणिं वरदं खड्गचर्मधरं प्रभुम् । पिनाकिनं खड्गधरं लोकानां पतिमीश्वरम् ॥

Verse 43

प्रपद्ये शरणं देवं शरण्यं चीरवाससम्‌ | कोटि-कोटि ब्रह्माण्डोंको धारण करनेके कारण जिनका उदर और शरीर विशाल है

प्रपद्ये शरणं देवं शरण्यं चीरवाससम् ।

Verse 44

सुवाससे नमस्तुभ्यं सुव्रताय सुधन्विने । धनुर्धराय देवाय प्रियधन्वाय धन्विने

सुवाससे नमस्तुभ्यं सुव्रताय सुधन्विने । धनुर्धराय देवाय प्रियधन्वाय धन्विने ॥

Verse 45

धन्वन्तराय धनुषे धन्याचार्याय ते नम: । उग्रायुधाय देवाय नम: सुरवराय च

धन्वन्तराय धनुषे धन्याचार्याय ते नमः । उग्रायुधाय देवाय नमः सुरवराय च ॥

Verse 46

नमोस्तु बहुरूपाय नमोस्तु बहुधन्विने । नमोअस्तु स्थाणवे नित्यं नमस्तस्मै तपस्विने

नमोऽस्तु बहुरूपाय नमोऽस्तु बहुधन्विने । नमोऽस्तु स्थाणवे नित्यं नमस्तस्मै तपस्विने ॥

Verse 47

नमोस्तु त्रिपुरघ्नाय भगघ्नाय च वै नमः । वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नम:,त्रिपुरुनाशक और भभमनेत्रविनाशक भगवान्‌ शिवको बारंबार नमस्कार है। वनस्पतियोंके पति तथा नरपतिरूप महादेवजीको नमस्कार है

नमोऽस्तु त्रिपुरघ्नाय भगघ्नाय च वै नमः । वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः ॥

Verse 48

मातृणां पतये चैव गणानां पतये नमः । गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नम:,मातृकाओंके अधिपति और गणोंके पालक शिवको नमस्कार है। गोपति और यज्ञपति शंकरको नित्य नमस्कार है

मातृणां पतये चैव गणानां पतये नमः । गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः ॥

Verse 49

अपां च पतये नित्यं देवानां पतये नमः । पूष्णो दन्‍तविनाशाय त्र्यक्षाय वरदाय च

अपां च पतये नित्यं देवानां पतये नमः । पूष्णो दन्तविनाशाय त्र्यक्षाय वरदाय च ॥

Verse 50

कर्माणि यानि दिव्यानि महादेवस्य धीमत:

कर्माणि यानि दिव्यानि महादेवस्य धीमतः—

Verse 51

तानि ते कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्‌ । अर्जुन! अब मैं परम बुद्धिमान्‌ महादेवजीके जो दिव्य कर्म हैं, उनका अपनी बुद्धिके अनुसार जैसा मैंने सुन रखा है, वैसा ही तुम्हारे समक्ष वर्णन करता हूँ ।।

तानि ते कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् । अर्जुन! अब मैं परमबुद्धिमतः महादेवस्य दिव्यानि कर्माणि यथाशक्ति यथाश्रुतं तव पुरतः वर्णयामि । न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न राक्षसाः—

Verse 52

सुखमेधन्ति कुपिते तस्मिन्नपि गुहागता: । यदि वे कुपित हो जाये तो देवता, असुर, गन्धर्व और राक्षस इस लोकमें अथवा पातालमें छिप जानेपर भी चैनसे नहीं रहने पाते हैं ।।

सुखमेधन्ति कुपिते तस्मिन्नपि गुहागता: ।

Verse 53

विव्याध कुपितो यज्ञ निर्दयस्त्वभवत्‌ तदा । धनुषा बाणमुत्सृूज्य सघोषं विननाद च

विव्याध कुपितो यज्ञं निर्दयस्त्वभवत् तदा । धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च ॥

Verse 54

ते न शर्म कुतः शान्तिं लेभिरे सम सुरास्तदा । विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे,देवताओंको उस समय कहीं भी सुख और शान्ति नहीं मिली, महेश्वरके कुपित होनेसे सहसा यज्ञमें उपद्रव खड़ा हो गया था

ते न शर्म कुतः शान्तिं लेभिरे सम सुरास्तदा । विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे ॥

Verse 55

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोका: समाकुला: । बभूवुर्वशगा: पार्थ निपेतुश्च सुरासुरा:

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः । बभूवुर्वशगाः पार्थ निपेतुश्च सुरासुराः ॥

Verse 56

आपक्षुक्षुभिरे सर्वाश्चकम्पे च वसुंधरा । पर्वताश्च व्यशीर्यन्त दिशो नागाश्ष मोहिता:

आपक्षुक्षुभिरे सर्वाश्चकम्पे च वसुंधरा । पर्वताश्च व्यशीर्यन्त दिशो नागाश्च मोहिताः ॥

Verse 57

समुद्रके जलमें ज्वार आ गया, धरती काँपने लगी, पर्वत टूट-फूटकर बिखरने लगे और दिग्गज मूर्च्छित हो गये ।।

अन्धेन तमसा लोका न प्राकाशन्त संवृताः । जध्निवान् सह सूर्येण सर्वेषां ज्योतिषां प्रभाः ॥

Verse 58

चुक्षुभुर्भयभीताश्च शान्तिं चक्रुस्तथैव च । ऋषय: सर्वभूतानामात्मनश्नव सुखैषिण:

चुक्षुभुर्भयभीताश्च शान्तिं चक्रुस्तथैव च । ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्चैव सुखैषिणः ॥

Verse 59

पूषाणमभ्यद्रवत शड्कर: प्रहसन्निव । पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्‌ वै व्यशातयत्‌,उस समय हँसते हुए-से भगवान्‌ शंकरने पूषापर आक्रमण किया। वे पुरोडाश खा रहे थे। उन्होंने उनके सारे दाँत तोड़ डाले

पूषाणमभ्यद्रवत शङ्करः प्रहसन्निव । पुरोडाशं भक्षयतो दशनान् वै व्यशातयत् ॥

Verse 60

ततो निश्चक्रमुर्देवा वेपमाना नता: सम ते । पुनश्न संदधे दीप्तान्‌ देवानां निशिताउशरान्‌

ततो देवाः सर्वे भयवेपमानाः प्रणताः समन्तात् यज्ञशालात् निश्चक्रमुः। तदनन्तरं भगवान् शिवः देवान् लक्ष्यीकृत्य दीप्तान् निशितान् बाणान् सन्दधे।

Verse 61

सधूमान्‌ सस्फुलिज्ांश्व विद्युत्तोयदर्संनि भान्‌ । त॑ दृष्टवा तु सुरा: सर्वे प्रणिपत्य महेश्वरम्‌

सधूमान् सस्फुलिङ्गांश्च विद्युत्तोयदगर्जितप्रख्यान्। तान् दृष्ट्वा तु सुराः सर्वे महेश्वरं प्रणिपत्य तस्थुः॥

Verse 62

रुद्रस्य यज्ञभागं च विशिष्ट ते त्वकल्पयन्‌ | धूम और चिनगारियोंसहित वे बाण बिजलीसहित मेघोंके समान जान पड़ते थे। तब सम्पूर्ण देवताओंने भगवान्‌ महेश्वरको कुपित देख उनके चरणोंमें प्रणाम किया और रुद्रके लिये उन्होंने विशिष्ट यज्ञभागकी कल्पना की ।।

रुद्रं कुपितं दृष्ट्वा सर्वे देवाः भयाकुलाः पादयोः प्रणिपत्य तस्थुः। तैश्च रुद्राय विशिष्टो यज्ञभागः कल्पितः; शान्ते क्रोधे ततो यज्ञः समापितः, तदा च त्रिदशाः शरणं प्रपेदिरे।

Verse 63

तेन चैवातिकोपेन स यज्ञ: संधितस्तदा । भग्नाश्नापि सुरा आसन्‌ भीताश्चाद्यापि त॑ं प्रति

तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः सन्धितस्तदा। भग्नाश्चापि सुरा आसन् भीताश्चाद्यापि तं प्रति॥

Verse 64

असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवर्तां दिवि । आयसं राजतं चैव सौवर्ण परमं महत्‌

असुराणां पुरा राजन् त्रिणि पुराणि दिवि आसन् वीर्यवर्ताम्। आयसं राजतं चैव सौवर्णं परमं महत्॥

Verse 65

सौवर्ण कमलाक्षस्य तारकाक्षस्य राजतम्‌ | तृतीयं तु पुरं तेषां विद्युम्मालिन आयसम्‌,उनमेंसे सोनेका नगर कमलाक्षके, चाँदीका तारकाक्षके तथा तीसरा लोहेका बना हुआ नगर विद्युन्मालीके अधिकारमें था

तेषां त्रयाणां दुर्गाणां सौवर्णं पुरं कमलाक्षस्य, राजतं तारकाक्षस्य, तृतीयं तु आयसं पुरं विद्युम्मालिनः स्वाम्यधीनम्।

Verse 66

न शक्तस्तानि मघवान्‌ भेत्तुं सर्वायुधैरपि । अथ सर्वे सुरा रुद्रं जग्मु: शरणमर्दिता:

न शक्तस्तानि मघवान् भेत्तुं सर्वायुधैरपि। अथ सर्वे सुरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः॥

Verse 67

ते तमूचुर्महात्मानं सर्वे देवा: सवासवा: । ब्रह्मदत्तवरा होते घोरास्त्रिपुरवासिन:

ते तमूचुर्महात्मानं सर्वे देवाः सवासवाः। ब्रह्मदत्तवरा होते घोरास्त्रिपुरवासिनः॥

Verse 68

त्वदृते देवदेवेश नान्य: शक्त: कथंचन

त्वदृते देवदेवेश नान्यः शक्तः कथंचन॥

Verse 69

हन्तुं दैत्यान्‌ महादेव जहि तांस्त्वं सुरद्विष: । 'देवदेवेश्वर महादेव! आपके सिवा दूसरा कोई उन दैत्योंका वध करनेमें समर्थ नहीं है; अतः आप उन देवद्रोहियोंको मार डालिये || ६८ $ ।।

हन्तुं दैत्यान् महादेव जहि तांस्त्वं सुरद्विषः। त्वदृते न हि कश्चिद्वै तेषां वधसमर्थकः॥

Verse 70

निपातयिष्यसे चैतानसुरान्‌ भुवनेश्वर । 'भुवनेश्वर! रुद्र! आप जब इन असुरोंका विनाश कर डालेंगे, तबसे सम्पूर्ण यज्ञकर्मोमें जो पशु (यज्ञके साधनभूत उपकरण) होंगे, वे रुद्रके भाग समझे जायूँगे' ।।

व्यास उवाच—भुवनेश्वर! एतान् असुरान् निपातयिष्यसि। रुद्र! यदा त्वं एतान् असुरान् विनाशयिष्यसि, तदा सर्वेषु यज्ञकर्मसु ये पशवः (यज्ञसाधनभूताः) स्युः, ते रुद्रभागा इति ज्ञास्यन्ते। स तथोक्तः ‘तथास्तु’ इत्युक्त्वा देवानां हितकाम्यया।

Verse 71

गन्धमादनविन्ध्यौ च कृत्वा वंशध्वजौ हर: । पृथ्वीं ससागरवनां रथं कृत्वा तु शड्कर:

व्यास उवाच—हरः गन्धमादनविन्ध्यौ कृत्वा वंशध्वजौ। शङ्करः पृथ्वीं ससागरवनां रथं कृत्वा।

Verse 72

अक्ष॑ कृत्वा तु नागेन्द्रं शेषं नाम त्रिलोचन: । चक्रे कृत्वा तु चन्द्रार्कों देवदेव: पिनाकधृक्‌

व्यास उवाच—त्रिलोचनः शेषं नाम नागेन्द्रम् अक्षं कृत्वा। देवदेवः पिनाकधृक् चन्द्रार्कौ चक्रे कृत्वा।

Verse 73

अणी कृत्वैलपत्रं च पुष्पदन्तं च ऋयम्बक: । यूपं कृत्वा तु मलयमवनाहं च तक्षकम्‌

व्यास उवाच—ऋयम्बकः अणीं कृत्वा एलपत्रं च पुष्पदन्तं च। यूपं कृत्वा तु मलयं अवनाहं च तक्षकं च।

Verse 74

देवताओंके ऐसा कहनेपर भगवान्‌ शिवने “तथास्तु” कहकर उनके हितकी इच्छासे गन्धमादन और विन्ध्याचल इन दो पर्वतोंको अपने रथके दो पार्श्ववर्ती ध्वज बनाये। फिर समुद्र और पर्वतोंसहित समूची पृथ्वीको रथ बनाकर नागराज शेषको उस रथका धुरा बनाया। तत्पश्चात्‌ त्रिनेत्रधारी पिनाकपाणि देवाधिदेव महादेवने चन्द्रमा और सूर्य दोनोंको रथके दो पहिये बनाये। एलपत्रके पुत्र और पुष्पदनन्‍्तको जूएकी कीलें बनाया। फिर त्यम्बकने मलयाचलको यूप और तक्षक नागको जूआ बाँधनेकी रस्सी बना लिया || ७०-- ७३ || योक्‍त्राड्ानि च सत्त्वानि कृत्वा शर्व: प्रतापवान्‌ | वेदान्‌ कृत्वाडथ चतुरश्षतुरश्चवान्‌ महेश्वर:

देवैरुक्ते तथा शम्भुः ‘तथास्तु’ इति देवानां हितकाम्यया। गन्धमादनविन्ध्यौ च कृत्वा पार्श्वध्वजौ रथे। पृथ्वीं ससागरशैलां तु रथं कृत्वा महेश्वरः। नागेन्द्रं शेषनामानम् अक्षं कृत्वा त्रिलोचनः। पिनाकपाणिर्देवेशः चन्द्रार्कौ चक्रतां नयत्। एलपत्रसुतं चैव पुष्पदन्तं च कीलकौ। मलयं यूपतां कृत्वा तक्षकं योक्‍त्ररज्जुताम्। योक्‍त्राणि च सत्त्वानि कृत्वा शर्वः प्रतापवान्। वेदान् कृत्वाथ चत्वारो हयान् रथस्य महेश्वरः।

Verse 75

उपवेदान्‌ खलीनांश्व॒ कृत्वा लोकत्रयेश्वर: । गायत्री प्रग्रह कृत्वा सावित्रीं च महेश्वर:,तत्पश्चात्‌ तीनों लोकोंके स्वामी महेश्वरने उपवेदोंको लगाम बनाकर गायत्री और सावित्रीको प्रग्रह बना लिया

लोकत्रयेश्वरो महेश्वर उपवेदान् खलीनान् अश्वानिव कृत्वा, गायत्रीं सावित्रीं च प्रग्रहौ कृत्वा तान् वशीचकार।

Verse 76

कृत्वोड्कार प्रतोदं च ब्रह्माणं चैव सारथिम्‌ । गाण्डीवं मन्दरं कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम्‌

ओङ्कारं प्रतोदं कृत्वा ब्रह्माणं चैव सारथिम् । मन्दरं गाण्डीवं कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम् ॥

Verse 77

विष्णुं शरोत्तमं कृत्वा शल्यमग्निं तथैव च | वायुं कृत्वाथ वाजाभ्यां पुड्खे वैवस्वतं यमम्‌

विष्णुं शरोत्तमं कृत्वा शल्यमग्निं तथैव च । वायुं कृत्वाथ वाजाभ्यां पुच्छे वैवस्वतं यमम् ॥

Verse 78

विद्युत्‌ कृत्वाथ निश्राणं मेरुं कृत्वाथ वै ध्वजम्‌ | आरुहा स रथं दिव्यं सर्वदेवमयं शिव:

विद्युतं कृत्वाथ निश्राणं मेरुं कृत्वाथ वै ध्वजम् । आरुह्य स रथं दिव्यं सर्वदेवमयः शिवः ॥

Verse 79

त्रिपुरस्यथ वधार्थाय स्थाणु: प्रहरतां वर: । असुराणामन्तकर: श्रीमानतुलविक्रम:

त्रिपुरस्याथ वधार्थाय स्थाणुः प्रहरतां वरः । असुराणामन्तकरः श्रीमानतुलविक्रमः ॥

Verse 80

स्तूयमान: सुरै: पार्थ ऋषिभिश्न तपोधनै: । स्थान माहेश्वरं कृत्वा दिव्यमप्रतिमं प्रभु:

स्तूयमानः सुरैः पार्थ ऋषिभिश्च तपोधनैः । स्थानं माहेश्वरं कृत्वा दिव्यमप्रतिमं प्रभुः ॥

Verse 81

यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि च

यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि च ॥

Verse 82

पुराणि न च तं शेकुर्दानिवा: प्रतिवीक्षितुम्‌

पुराणि न च तं शेकुर्दानिवाः प्रतिवीक्षितुम् ॥

Verse 83

पुराणि दग्धवन्तं तं देवी याता प्रवीक्षितुम्‌

पुराणि दग्धवन्तं तं देवी याता प्रवीक्षितुम् ॥

Verse 84

बालमड्कगतं कृत्वा स्वयं पञ्चशिखं पुन: । जिस समय वे तीनों पुरोंको दग्ध कर रहे थे, उस समय पार्वतीदेवी भी उन्हें देखनेके लिये एक पाँच शिखावाले बालकको गोदमें लेकर वहाँ गयीं ।।

बालमङ्कगतं कृत्वा स्वयं पञ्चशिखं पुनः । उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत् सुरान् ॥

Verse 85

असूयतश्च शक्रस्य वज्ेण प्रहरिष्यत: । बाहुं सवज्ं तं तस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत्‌ प्रभु:

असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतः । बाहुं सवज्रं तं तस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत् प्रभुः ॥

Verse 86

प्रहस्य भगवांस्तूर्ण सर्वलोकेश्वरो विभु: । पार्वतीदेवीने देवताओंसे पूछा--“पहचानते हो

ततः स स्तम्भितभुजः शक्रो देवगणैर्वृतः ।

Verse 87

जगाम ससुरस्तूर्ण ब्रह्माणं प्रभुमव्ययम्‌ । तदनन्तर स्तम्भित हुई भुजाके साथ ही देवताओंसहित इन्द्र तुरंत ही वहाँसे अविनाशी भगवान्‌ ब्रह्माजीके पास गये ।।

जगाम ससुरस्तूर्णं ब्रह्माणं प्रभुमव्ययम् । ते तं प्रणम्य शिरसा प्रोचुः प्राञ्जलयस्तदा ॥

Verse 88

किमप्यड्कगतं ब्रह्मन्‌ पार्वत्या भूतमद्भुतम्‌ । बालरूपधरं दृष्टवा नास्माभिरभिलक्षित:

किमप्यङ्कगतं ब्रह्मन् पार्वत्या भूतमद्भुतम् । बालरूपधरं दृष्ट्वा नास्माभिरभिलक्षितम् ॥

Verse 89

तस्मात्‌ त्वां प्रष्टमिच्छामो निर्जिता येन वै वयम्‌ । अयुध्यता हि बालेन लीलया सपुरंदरा:

तस्मात् त्वां प्रष्टुमिच्छामो निर्जिता येन वै वयम् । अयुध्यता हि बालेन लीलया सपुरन्दराः ॥

Verse 90

तेषां तद्‌ वचन श्रुत्वा ब्रह्मा ब्रह्म॒विदां वर: । ध्यात्वा स शम्भुं भगवान्‌ बालं चामिततेजसम्‌

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । ध्यात्वा स शम्भुं भगवान् बालं चामिततेजसम् ॥

Verse 91

उवाच भगवान्‌ ब्रह्मा शक्रादींश्व॒ सुरोत्तमान्‌ । चराचरस्य जगत: प्रभु: स भगवान्‌ हर:

उवाच भगवान् ब्रह्मा शक्रादींश्च सुरोत्तमान् । चराचरस्य जगतः प्रभुः स भगवान् हरः ॥

Verse 92

तस्मात्‌ परतरं नान्यत्‌ किंचिदस्ति महेश्वरात्‌ । यो दृष्टो हमुमया सार्ध युष्माभिरमितद्युति:

तस्मात् परतरं नान्यत् किंचिदस्ति महेश्वरात् । यो दृष्टो ह्युमया सार्धं युष्माभिरमितद्युतिः ॥

Verse 93

स पार्वत्या: कृते शर्व: कृतवान्‌ बालरूपताम्‌ | ते मया सहिता यूय॑ प्रापयध्वं तमेव हि

स पार्वत्याः कृते शर्वः कृतवान् बालरूपताम् । ते मया सहिताः यूयं प्रापयध्वं तमेव हि ॥

Verse 94

स एष भगवान्‌ देव: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: । न सम्बुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम्‌

स एष भगवान् देवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः । न सम्बुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम् ॥

Verse 95

अथाश्येत्य ततो ब्रह्मा दृष्टवा स च महेश्वरम्‌

अथाश्येत्य ततो ब्रह्मा दृष्ट्वा स च महेश्वरम् । यथाविधि ततः प्रीत्या प्रवृत्तो लोकभावनः ॥

Verse 96

ब्रह्मोवाच त्वं यज्ञों भुवनस्यास्य त्वं गतिस्त्वं परायणम्‌

ब्रह्मोवाच—त्वं यज्ञो भुवनस्यास्य त्वं गतिस्त्वं परायणम् । त्वं भवस्त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम् । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

Verse 97

त्वं भवस्त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम्‌ | त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्‌ स्थावरजड्रमम्‌

त्वं भवस्त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम् । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

Verse 98

भगवन्‌ भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते । प्रसादं कुरु शक्रस्य त्वया क्रोधार्दितस्य वै,भूत, वर्तमान और भविष्यके स्वामी भगवन्‌! लोकनाथ! जगत्पते! ये इन्द्र आपके क्रोधसे पीड़ित हो रहे हैं। आप इनपर कृपा कीजिये

भगवन् भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते । प्रसादं कुरु शक्रस्य त्वया क्रोधार्दितस्य वै ॥

Verse 99

व्यास उवाच पद्मयोनिवच: श्रुत्वा ततः प्रीतो महेश्वर: । प्रसादाभिमुखो भूत्वा अट्टहासमथाकरोत्‌

व्यास उवाच—पद्मयोनिवचः श्रुत्वा ततः प्रीतो महेश्वरः । प्रसादाभिमुखो भूत्वा अट्टहासमथाकरोत् ॥

Verse 100

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुरा: । अभवच्च पुनर्बाहुर्यथाप्रकृति वच्धिण:,तब देवताओंने पार्वतीदेवी तथा भगवान्‌ शंकरको प्रसन्न किया। फिर वज्रधारी इन्द्रकी बाँह जैसी पहले थी, वैसी हो गयी

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः । अभवच्च पुनर्बाहुर्यथाप्रकृति वज्रधिणः ॥

Verse 101

तेषां प्रसन्नो भगवान्‌ सपत्नीको वृषध्वज: । देवानां त्रिदशश्रेष्ठो दक्षयज्ञविनाशन:,दक्षयज्ञका विनाश करनेवाले देवश्रेष्ठ भगवान्‌ वृषध्वज अपनी पत्नी उमाके साथ देवताओंपर प्रसन्न हो गये

तेषां प्रसन्नो भगवान् सपत्नीको वृषध्वजः । देवानां त्रिदशश्रेष्ठो दक्षयज्ञविनाशनः ॥

Verse 102

स वै रुद्र: स च शिव: सोडग्नि: सर्वश्न सर्ववित्‌ । स्चेन्द्रश्नेव वायुश्व सो5श्वचिनौ च स विद्युत:

स वै रुद्रः स च शिवः सोऽग्निः सर्वश्च सर्ववित् । स चेन्द्रश्चैव वायुश्च सोऽश्विनौ च स विद्युत् ॥

Verse 103

स भव: स च पर्जन्यो महादेव: सनातन: । स चन्द्रमा: स चेशान: स सूर्यो वरुणश्व॒ सः,वे ही भव, वे ही मेघ और वे ही सनातन महादेव हैं। चन्द्रमा, ईशान, सूर्य और वरुण भी वे ही हैं

स भवः स च पर्जन्यो महादेवः सनातनः । स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यः स वरुणश्च सः ॥

Verse 104

स काल: सो&न्‍्तको मृत्यु: स यमो रात्र्यहानि तु । मासार्धमासा ऋतव: संध्ये संवत्सरशक्ष॒ सः,वे ही काल, अनाक, मृत्यु, यम, रात्रि, दिन, मास, पक्ष, ऋतु, संध्या और संवत्सर हैं

स कालः सोऽन्तको मृत्युḥ स यमो रात्र्यहानि च । मासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः ॥

Verse 105

धाता च स विधाता च विश्वात्मा विश्वकर्मकृत्‌ | सर्वासां देवतानां च धारयत्यवपुर्वपु:

धाता च स विधाता च विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । सर्वासां देवतानां च धारयत्यवपुर्वपुः ॥

Verse 106

सर्वदेवै: स्तुतो देव: सैकधा बहुधा च सः । शतधा सहस्रधा चैव भूय: शतसहस्रधा,सम्पूर्ण देवता सदा उनकी स्तुति करते हैं। वे महादेवजी एक होकर भी अनेक हैं। सौ, हजार और लाखों रूपोंमें वे ही विराज रहे हैं

सर्वदेवैः स्तुतो देवः सैकधा बहुधा च सः । शतधा सहस्रधा चैव भूयः शतसहस्रधा ॥

Verse 107

द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदु: । घोरा चान्या शिवा चान्या ते तनू बहुधा पुनः

द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः । घोरा चान्या शिवा चान्या ते तनू बहुधा पुनः ॥

Verse 108

घोरा तु या तनुस्तस्य सो<नग्निर्विष्णु: स भास्कर: । सौम्या तु पुनरेवास्य आपो ज्योतींषि चन्द्रमा:

घोरा तु या तनुस्तस्य सोऽग्निर्विष्णुः स भास्करः । सौम्या तु पुनरेवास्य आपो ज्योतींषि चन्द्रमाः ॥

Verse 109

वेदा: साज्रोपनिषद: पुराणाध्यात्मनिश्चया: । यदत्र परम गुहां स वै देवो महेश्वर:,वेद, वेदांग, उपनिषद्‌ पुराण और अध्यात्मशास्त्रके जो सिद्धान्त हैं तथा उनमें भी जो परम रहस्य है, वह भगवान्‌ महेश्वर ही हैं

वेदाः साङ्गोपनिषदः पुराणाध्यात्मनिश्चयाः । यदत्र परमं गुह्यं स वै देवो महेश्वरः ॥

Verse 110

ईदृशश्व महादेवो भूयांश्न भगवानज: । न हि सर्वे मया शक्‍्या वक्तुं भगवतो गुणा:

व्यास उवाच—एवमेव महादेवो भूयांश्च भगवानजः। न हि सर्वे मया शक्या वक्तुं भगवतो गुणाः॥

Verse 111

अपि वर्षसहस्रेण सततं पाण्डुनन्दन । अर्जुन! यह है अजन्मा भगवान्‌ महादेवका महामहिमस्वरूप। मैं सहस्रों वर्षोतक लगातार वर्णन करता रहूँ तो भी भगवानके समस्त गुणोंका पार नहीं पा सकता ।।

व्यास उवाच—अपि वर्षसहस्रेण सततं पाण्डुनन्दन। अर्जुन, अयमजन्मा भगवान् महादेवो महामहिमस्वरूपः। सहस्रवर्षाणि निरन्तरं वर्णयन्नपि नाहं भगवतो गुणानां पारं गन्तुं शक्नोमि॥

Verse 112

आयुरारोग्यमैश्चर्य वित्तं कामांश्व पुष्कलान्‌

आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान्॥

Verse 113

सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते

सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते। स एवेश्वरभावेन लोके कर्मफलप्रदः॥ शुभाशुभानां मनुजैः कृतानां फलदायकः। स एव सर्वकामानामीश्वर इति कीर्त्यते॥

Verse 114

स चैव व्यापृतो लोके मनुष्याणां शुभाशुभे । ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्व्‌रक्ष॒ स उच्यते

स चैव व्यापृतो लोके मनुष्याणां शुभाशुभे। कर्मणां फलदानेन तस्मादीश्वर उच्यते॥ ऐश्वर्याच्चैव कामानां सिद्धिश्च तस्मादधीनतः। तेनैव कारणेनासौ ईश्वर इति कीर्त्यते॥

Verse 115

महेश्वरश्न महतां भूतानामीश्वरश्च॒ सः । बहुभिरबहुधा रूपैर्विश्वं व्याप्रोति वै जगत्‌

स महेश्वरः महतां भूतानामीश्वरश्च सः। बहुभिरबहुधा रूपैर्विश्वं व्याप्नोति वै जगत्॥

Verse 116

तस्य देवस्य यद्‌ वक्‍त्रं समुद्रे तदधिषछ्ठितम्‌ । वडवामुखेति विख्यातं पिबत्‌ तोयमयं हवि:,उन महादेवजीका जो मुख है, वह समुद्रमें स्थित है। वह “वडवामुख” नामसे विख्यात होकर जलमय हविष्यका पान करता है

तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे तदधिष्ठितम्। वडवामुखेति विख्यातं पिबत्तोयमयं हविः॥

Verse 117

एष चैव श्मशानेषु देवो वसति नित्यश: । यजन्त्येनं जनास्तत्र वीरस्थान इतीश्वरम्‌,ये ही महादेवजी श्मशानभूमि (काशीपुरी)-में नित्य निवास करते हैं। वहाँ मनुष्य “वीरस्थानेश्वर” के नामसे इनकी आराधना करते हैं

एष चैव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशः। यजन्त्येनं जनास्तत्र वीरस्थान इतीश्वरम्॥

Verse 118

अस्य दीप्तानि रूपाणि घोराणि च बहूनि च । लोके यान्यस्य पूज्यन्ते मनुष्या: प्रवदन्ति च,इनके बहुत-से तेजस्वी घोर रूप हैं, जो लोकमें पूजित होते हैं और मनुष्य उनका कीर्तन करते रहते हैं

अस्य दीप्तानि रूपाणि घोराणि च बहूनि च। लोके यान्यस्य पूज्यन्ते मनुष्याः प्रवदन्ति च॥

Verse 119

नामधेयानि लोकेषु बहुन्यस्य यथार्थवत्‌ । निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्‌ कर्मणस्तथा,उनकी महत्ता, सर्वव्यापकता तथा कर्मके अनुसार लोकमें इनके बहुत-से यथार्थ नाम बताये जाते हैं

नामधेयानि लोकेषु बहून्यस्य यथार्थवत्। निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मणस्तथा॥

Verse 120

वेदे चास्य समाम्नातं शतरुद्रियमुत्तमम्‌ । नाम्ना चानन्तरुद्रेति हुपस्थानं महात्मन:,यजुर्वेदमें भी परमात्मा शिवकी “शतरुद्रिय” नामक उत्तम स्तुति बतायी गयी है। अनन्तरुद्रनामसे इनका उपस्थान बताया गया है

वेदेषु चास्य समाम्नातं शतरुद्रियमुत्तमम्। नाम्ना चानन्तरुद्रेति ह्युपस्थानं महात्मनः॥

Verse 121

स कामानां प्रभुर्देवो ये दिव्या ये च मानुषा: । स विभु: स प्रभुर्देवो विश्व व्याप्रोति वै महत्‌

स कामानां प्रभुर्देवो ये दिव्या ये च मानुषाः। स विभुः स प्रभुर्देवो विश्वं व्याप्नोति वै महत्॥

Verse 122

ज्येष्ठ भूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा मुनयस्तथा । प्रथमो होष देवानां मुखादस्यानलो5भवत्‌

ज्येष्ठं भूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा मुनयस्तथा। प्रथमो ह्येष देवानां मुखादस्याग्निरभवत्॥

Verse 123

सर्वथा यत्‌ पशून्‌ पाति तैश्न यद्‌ रमते पुनः । तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्‌ पशुपति: स्मृत:

सर्वथा यत्पशून् पाति तैश्च यद्रमते पुनः। तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः॥

Verse 124

दिव्यं च ब्रह्मचर्येण लिड्रमस्य यथा स्थितम्‌ । महयत्येष लोकांश्व महेश्वर इति स्मृत:,इनका दिव्य लिंग ब्रह्मचर्यसे स्थित है। ये सम्पूर्ण लोकोंको महिमान्वित करते हैं; इसलिये महेश्वर कहे गये हैं

दिव्यं च ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यथा स्थितम्। महयत्येष लोकांश्च महेश्वर इति स्मृतः॥

Verse 125

ऋषयश्नैव देवाश्ष गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिज्भमस्यार्चयन्ति सम तच्चाप्यूर्ध्व समास्थितम्‌,ऋषि, देवता, गन्धर्व और अप्सराएँ इनके ऊर्ध्वलोकस्थित लिंगविग्रह (प्रतीक)-की पूजा करती हैं

व्यास उवाच—ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा । अस्य पवित्रं लिङ्गं सर्वेऽर्चयन्ति, यच्चोर्ध्वलोके प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 126

पूज्यमाने ततस्तस्मिन्‌ मोदते स महेश्वर: । सुखी प्रीतश्न॒ भवति प्रद्ृष्टश्वेव शड्कर:

तस्मिन् पूज्यमाने ततो मोदते स महेश्वरः । सुखी प्रीतश्च भवति प्रत्यक्ष इव शङ्करः ॥

Verse 127

यदस्य बहुधा रूप॑ भूतभव्यभवस्थितम्‌ | स्थावरं जज्भमं चैव बहुरूपस्तत: स्मृत:,भूत, भविष्य और वर्तमान--तीनों कालोंमें इनके स्थावर-जंगम बहुत-से रूप स्थित होते हैं; इसलिये इन्हें 'बहुरूप” नाम दिया गया है

भूतभव्यभवेष्वस्य बहुधा रूपमास्थितम् । स्थावरं जङ्गमं चैव तस्माद् बहुरूपः स्मृतः ॥

Verse 128

एकाक्षो जाज्वतन्नास्ते सर्वतो$क्षिमयो5पि वा । क्रोधाद्‌ यश्चाविशल्लोकांस्तस्मात्‌ सर्व इति स्मृत:

सर्वतोऽक्षिमयोऽप्येष एकाक्षोऽग्निमयोऽपि च । क्रोधाद् यः प्रज्वलन्नास्ते तस्मात् सर्व इति स्मृतः ॥

Verse 129

धूम्ररूपं च यत्‌ तस्य धूर्जटिस्तेन चोच्यते । विश्वेदेवाश्व॒ यत्‌ तस्मिन्‌ विश्वरूपस्तत: स्मृत:

धूम्ररूपं च यत् तस्य धूर्जटिस्तेन चोच्यते । विश्वेदेवाश्च यत् तस्मिन् प्रतिष्ठिताः स विश्वरूपः स्मृतः ॥

Verse 130

तिस्रो देवीर्यदा चैव भजते भुवनेश्वर: । द्यामप: पृथिवीं चैव तःऋरयम्बकश्न ततः स्मृत:

व्यास उवाच—यदा भुवनेश्वरः द्याम् अपः पृथिवीं च—इमास्तिस्रो देवीः स्वात्मवत् परिगृह्य पालयति, तदा स त्रिमातृसम्बन्धात् (त्र्यम्बकत्वाच्च) ‘त्र्यम्बक’ इति स्मृतः।

Verse 131

समेधयति यत्नित्यं सर्वार्थान्‌ सर्वकर्मसु । शिवमिच्छन्‌ मनुष्याणां तस्मादेष शिव: स्मृत:

व्यास उवाच—यः नित्यं सर्वकर्मसु सर्वार्थान् समेधयति, मनुष्याणां शिवम् इच्छन्; तस्मादेष ‘शिव’ इति स्मृतः।

Verse 132

सहस्राक्षोड्युताक्षो वा सर्वतो$क्षिमयो5पि वा । यच्च विश्व महत्‌ पाति महादेवस्तत: स्मृत:

व्यास उवाच—सहस्राक्षो दशसहस्राक्षो वा, सर्वतः अक्षिमयोऽपि वा; यच्च महद् विश्वं पाति, तस्मात् स ‘महादेव’ इति स्मृतः।

Verse 133

महत्‌ पूर्व स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिस्थितश्न यत्‌ । स्थितलिडज्ञश्न यन्नित्यं तस्मात्‌ स्थाणुरिति स्मृत:

व्यास उवाच—यः महत् पूर्वमेव स्थितः, प्राणोत्पत्तेः स्थितेश्च कारणं, यस्य च लिङ्गमयं वपुः नित्यं स्थिरं; तस्मात् स ‘स्थाणु’ इति स्मृतः।

Verse 134

सूर्याचन्द्रमसोलोंके प्रकाशन्ते रुचश्व॒ या: । ता: केशसंज्ञितास्त्रयक्षे व्योमकेशस्तत: स्मृत:

व्यास उवाच—सूर्याचन्द्रमसोर्लोके या रुचः प्रकाशन्ते, ताः त्र्यक्षस्य केशसंज्ञिताः; व्योम्नि प्रकाशनात् स ‘व्योमकेश’ इति स्मृतः।

Verse 135

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्व जगदशेषत: । भव एव ततो यस्माद्‌ भूतभव्यभवोद्धव:,भूत, वर्तमान और भविष्य सम्पूर्ण जगत्‌ भगवान्‌ शंकरसे ही विस्तारको प्राप्त हुआ है; इसलिये वे 'भूतभव्यभवोद्धव” कहे गये हैं

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जगदशेषतः । भव एव ततो यस्माद् भूतभव्यभवोद्भवः ॥

Verse 136

कपि: श्रेष्ठ इति प्रोक्तो धर्मश्व॒ वृष उच्यते । स देवदेवो भगवान्‌ कीर्त्यतेडतो वृषाकपि:

कपिः श्रेष्ठ इति प्रोक्तो धर्मश्च वृष उच्यते । स देवदेवो भगवान् कीर्त्यतेऽतो वृषाकपिः ॥

Verse 137

ब्रह्माणमिन्द्रं वरुणं यमं धनदमेव च । निगृहा हरते यस्मात्‌ तस्माद्धर इति स्मृत:,वे ब्रह्मा, इन्द्र वरुण, यम तथा कुबेरको भी काबूमें करके उनसे उनका एऐश्वर्य हर लेते हैं; इसलिये “हर” कहे गये हैं

ब्रह्माणमिन्द्रं वरुणं यमं धनदमेव च । निगृह्य हरते यस्मात् तस्माद्धर इति स्मृतः ॥

Verse 138

निमीलिताभ्यां नेत्राभ्यां बलाद देवो महेश्वर: । ललाटे नेत्रमसृजत्‌ तेन तऋयक्ष: स उच्यते

निमीलिताभ्यां नेत्राभ्यां बलाद् देवो महेश्वरः । ललाटे नेत्रमसृजत् तेन त्र्यक्षः स उच्यते ॥

Verse 139

विषमस्थ: शरीरेषु समश्न प्राणिनामिह । स वायुर्विषमस्थेषु प्राणोडपान: शरीरिषु

विषमस्थः शरीरेषु समस्थः प्राणिनामिह । स वायुर् विषमस्थेषु प्राणोऽपानः शरीरिषु ॥

Verse 140

पूजयेद विग्रहं यस्तु लिड़ं चापि महात्मन: । लिड्/ं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते

यस्तु महात्मनः शिवस्य विग्रहं लिङ्गं च पूजयेत्, स भक्तः सत्कर्तव्यः। लिङ्गं नित्यं पूजयिता महतीं श्रियमश्नुते।

Verse 141

ऊरुभ्यामर्धमाग्नेयं सोमर्थध च शिवा तनु: । आत्मनोडर्थ तथा चाग्नि: सोमो<र्थ पुनरुच्यते

ऊरुभ्यामधस्तादस्य तनुरर्धमाग्नेयं घोरं च; ऊर्ध्वं सोमात्मकं शिवं च। केचिदाहुः—समग्रतनोरर्धमग्निरिति, अर्धं सोम इति च।

Verse 142

तैजसी महती दीप्ता देवेभ्यो5स्य शिवा तनु: । भास्वती मानुषेष्वस्य तनुर्घोराग्निरुच्यते

तैजसी महती दीप्ता देवेभ्योऽस्य शिवा तनुः; मानुषेष्वस्य भास्वती घोराग्निरिति तनुरुच्यते।

Verse 143

ब्रह्मचर्य चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तया । यास्य घोरतरा मूर्ति: सर्वानित्ति तयेश्वर:

ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तया; यास्य घोरतरा मूर्तिः सर्वानत्ति तयेश्वरः।

Verse 144

यन्निर्दहति यत्‌ तीक्ष्णो यदुग्रो यत्‌ प्रतापवान्‌ । मांसशोणितमज्जादो यत्‌ ततो रुद्र उच्यते

यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान्; मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते।

Verse 145

एष देवो महादेवो यो5सौ पार्थ तवाग्रत: । संग्रामे शात्रवान्‌ निष्नंस्त्वया दृष्ट:ः पिनाकधूक्‌

व्यास उवाच—पार्थ, यस्त्वया रणभूमौ तवाग्रतः शत्रून् निष्पिषन् दृष्टः, स एव देवो महादेवः पिनाकधृक्। अर्जुन, स शिव एव तव रिपून् निघ्नन् प्रादुरभवत्।

Verse 146

सिन्धुराजवधार्थाय प्रतिज्ञाते त्वयानघ । कृष्णेन दर्शित: स्वप्रे यस्तु शैलेन्द्रमूर्थनि

व्यास उवाच—अनघ, यदा त्वं सिन्धुराजवधाय प्रतिजज्ञे, तदा कृष्णेन स्वप्ने शैलेन्द्रमूर्धनि यस्ते दर्शितः, स एव भगवान् शङ्करः। स एष संग्रामे तवाग्रतः पन्थानं नयति। स एव तुभ्यं दिव्यान्यस्त्राणि ददौ, यैस्त्वया दानवा निहताः।

Verse 147

एष वै भगवान्‌ देव: संग्रामे याति तेडग्रत: । येन दत्तानि ते<स्त्राणि यैस्त्वया दानवा हता:

व्यास उवाच—एष वै भगवान् देवः संग्रामे तवाग्रतः प्रयाति। येन दत्तानि ते दिव्यान्यस्त्राणि, यैस्त्वया दानवा निहताः।

Verse 148

धन्यं यशस्यमायुष्य॑ पुण्य॑ वेदैश्व सम्मितम्‌ । देवदेवस्य ते पार्थ व्याख्यातं शतरुद्रियम्‌

व्यास उवाच—पार्थ, देवदेवस्य शिवस्य स्तुत्यर्थं व्याख्यातं शतरुद्रियम्। एतद्धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्।

Verse 149

सर्वार्थसाथन पुण्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्‌ | सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखभयापहम्‌

सर्वार्थसाधनं पुण्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्। सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखभयापहम्॥

Verse 150

चतुर्विधमिदं स्तोत्र यः शुणोति नर: सदा । विजित्य शत्रून्‌ सर्वान्‌ स रुद्रलोके महीयते

चतुर्विधमिदं स्तोत्रं यः शृणोति नरः सदा । विजित्य शत्रून् सर्वान् स रुद्रलोके महीयते ॥

Verse 151

चरितं महात्मनो नित्यं सांग्रामिकमिदं स्मृतम्‌ । पठन्‌ वै शतरुद्रीयं शृण्वंश्ष सततोत्थित:

चरितं महात्मनो नित्यं सांग्रामिकमिदं स्मृतम् । पठन् वै शतरुद्रीयं शृण्वंश्च सततोत्थितः ॥

Verse 152

भक्तो विश्वेश्वरं देव॑ं मानुषेषु च यः सदा । वरान्‌ कामान्‌ स लभते प्रसन्ने उ5यम्बके नर:

भक्तो विश्वेश्वरं देवं मानुषेषु च यः सदा । वरान् कामान् स लभते प्रसन्ने त्र्यम्बके नरः ॥

Verse 153

गच्छ युद्धयस्व कौन्तेय न तवास्ति पराजय: । यस्य मन्त्री च गोप्ता च पार्श्वस्थो हि जनार्दन:

गच्छ युद्धयस्व कौन्तेय न तवास्ति पराजयः । यस्य मन्त्री च गोप्ता च पार्श्वस्थो हि जनार्दनः ॥

Verse 154

संजय उवाच एवमुकक्‍्त्वार्जुनं संख्ये पराशरसुतस्तदा । जगाम भरतश्रेष्ठ यथागतमरिंदम

संजय उवाच एवमुक्त्वार्जुनं संख्ये पराशरसुतस्तदा । जगाम भरतश्रेष्ठ यथागतमरिंदम ॥

Verse 155

युद्ध कृत्वा महद्‌ घोरं पज्चाहानि महाबल: । ब्राह्मणो निहतो राजन्‌ ब्रह्मलोकमवाप्तवान्‌,राजन! पाँच दिनोंतक अत्यन्त घोर युद्ध करके महाबली ब्राह्मण द्रोणाचार्य मारे गये और ब्रह्मलोकमें चले गये

सञ्जय उवाच—राजन्, पञ्चाहानि महद् घोरं युद्धं कृत्वा महाबलः ब्राह्मणो द्रोणाचार्यो निहतः; स पतितो ब्रह्मलोकमवाप्तवान्।

Verse 156

स्वधीते यत्‌ फल वेदे तदस्मिन्नपि पर्वणि । क्षत्रियाणामभीरूणां युक्तमत्र महद्‌ यश:

स्वाध्यायेन यत् फलं वेदे लभ्यते, तदस्यापि पर्वणः पाठश्रवणाभ्यां प्राप्यते। अत्र चाभीरूणां क्षत्रियाणां युद्धे प्रवृत्तानां महद् यशो युक्तं वर्ण्यते।

Verse 157

य इदं पठते पर्व शृणुयाद्‌ वापि नित्यश: । स मुच्यते महापापै: कृतैघोरिश्व॒ कर्मभि:,जो प्रतिदिन इस पर्वको पढ़ता अथवा सुनता है, वह पहलेके किये हुए बड़े-बड़े पापों तथा घोर कर्मोसे मुक्त हो जाता है

य इदं पर्व नित्यशः पठति शृणुयाद् वा, स कृतैः घोरैः कर्मभिः महापापैश्च मुच्यते।

Verse 158

यज्ञावाप्तिब्रद्विणस्येह नित्यं घोरे युद्धे क्षत्रियाणां यशश्नव । शेषौ वर्णों काममिष्टं लभेते पुत्रान्‌ पौत्रान्‌ नित्यमिष्टांस्तथैव

अस्य नित्यं पाठश्रवणाभ्यां ब्राह्मणो यज्ञफलमवाप्नोति; क्षत्रियो घोरे युद्धे सुयशः प्राप्नोति। शेषौ वर्णौ काममिष्टं लभेते—पुत्रान् पौत्रान् च नित्यमिष्टान् तथैव।

Verse 201

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रगोक्षपर्वमें व्यासवाक्य तथा शतरुद्रिय स्घुतिविषयक दो सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रगोक्षपर्वणि व्यासवाक्य-शतरुद्रीयस्तुतिविषयकः द्विशतैकः अध्यायः समाप्तः।

Verse 202

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि द्वायधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रगोक्षपर्वमें दो सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि द्वायधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 276

इहलोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम्‌ | जो भक्त मनुष्य सदा अनन्यभावसे वरदायक देवता कल्याणस्वरूप

इह लोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम्। ये भक्ताः पुरुषाः सदा अनन्यभावेन वरदं देवं कल्याणस्वरूपं सर्वेश्वरम् उमानाथं भगवान् रुद्रम् उपासते, तेऽपि इह लोके सुखं प्राप्य अन्ते परमां गतिं प्राप्नुवन्ति।

Verse 493

नीलकण्ठाय पिज्ञाय स्वर्णकेशाय वै नमः । जलपति तथा देवपतिको नित्य नमस्कार है। पूषाके दाँत तोड़नेवाले

नीलकण्ठाय पिङ्गाय स्वर्णकेशाय वै नमः। जलपतये देवपतये नित्यं नमो नमः। पूष्णो दन्तभिदे त्रिनेत्राय वरदाय शिवाय नमः। नीलकण्ठाय पिङ्गलवर्णाय स्वर्णकेशाय शङ्कराय नमः।

Verse 673

पीडयन्त्यधिकं लोक॑ यस्मात्‌ ते वरदर्पिता: । इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओंने महात्मा भगवान्‌ शंकरसे कहा--'प्रभो! ब्रह्माजीसे वरदान पाकर ये त्रिपुरनिवासी घोर दैत्य सम्पूर्ण जगत्‌को अधिकाधिक पीड़ा दे रहे हैं; क्योंकि वरदान प्राप्त होनेसे उनका घमंड बहुत बढ़ गया है

पीडयन्त्यधिकं लोकं यस्मात् ते वरदर्पिताः। इन्द्रसहिताः सर्वे देवाः महात्मानं भगवान् शंकरम् ऊचुः—प्रभो! ब्रह्मणा वरं लब्ध्वा एते त्रिपुरनिवासिनो घोरा दैत्याः समग्रं जगदधिकाधिकं पीडयन्ति; वरप्रभावात् चेषां दर्पोऽतिवर्धितः।

Verse 803

अतिष्ठत्‌ स्थाणुभूत: स सहस्र॑ परिवत्सरान्‌ | पार्थ! उस समय सम्पूर्ण देवता और तपोधन महर्षि भगवान्‌ शंकरकी स्तुति करने लगे। उन भगवानने उस अनुपम एवं दिव्य माहेश्वर स्थान (रथ)-का निर्माण करके उसपर एक हजार वर्षोतक स्थिरभावसे खड़े रहे

अतिष्ठत् स्थाणुभूतः स सहस्रं परिवत्सरान्। पार्थ! तदा सर्वे देवाः तपोधनाश्च महर्षयः भगवान् शंकरं स्तोतुं प्रचक्रुः। स भगवान् अनुपमं दिव्यं माहेश्वरं स्थानं (रथं) निर्माय तस्मिन् सहस्रं संवत्सरान् स्थिरभावेन तस्थौ।

Verse 816

त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तदा तानि बिभेद सः । जब वे तीनों पुर आकाशमें एकत्र हुए, तब उन्होंने तीन गाँठ और तीन फलवाले बाणसे उन तीनों पुरोंको विदीर्ण कर डाला

त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तदा तानि बिभेद सः । यदा ते त्रयः पुरा नभसि समागता अभवन्, तदा स त्रिपर्वत्रिशल्येनैकेन शरेण तानि विदार्य व्यशातयत् ॥

Verse 823

शरं कालाग्निसंयुक्त विष्णुसोमसमायुतम्‌ । उस समय दानव उन नगरोंकी ओर और कालाग्निसे संयुक्त एवं विष्णु तथा सोमकी शक्तिसे सम्पन्न उस बाणकी ओर भी आँख उठाकर देख न सके

शरं कालाग्निसंयुक्तं विष्णुसोमसमायुतम् । तं दानवा न ददृशुर्नगराणि च तदा, न च तं दीप्तं शरं प्रति नेत्रे समुत्थापयितुं शेकुः ॥

Verse 956

अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तं पितामह: । तदनन्तर ब्रह्माजीने निकट जाकर भगवान्‌ महेश्वरको देखा और ये ही सबसे श्रेष्ठ हैं, ऐसा जानकर उनकी वन्दना की

अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तं पितामहः । तदनन्तरं ब्रह्मचर्मणि समीपं गत्वा भगवान् महेश्वरं ददर्श; स एव सर्वेषां पर इति निश्चित्य तं प्रणनाम ॥

Verse 1116

स मोचयति सुप्रीतः शरण्य: शरणागतान्‌ । जो सब प्रकारकी ग्रहबाधाओंसे पीड़ित हैं और सम्पूर्ण पापोंमें डूबे हुए हैं

स मोचयति सुप्रीतः शरण्यः शरणागतान् । ये सर्वग्रहबाधाभिः पीडिताः सर्वपापेषु निमग्नाश्च, तेऽपि यदि शरणं यान्ति, तदा शरणागतवत्सलो भगवान् शिवः प्रसन्नः सन् पापतापेभ्यो विमोचयति ॥

Verse 1126

स ददाति मनुष्येभ्य: स चैवाक्षिपते पुन: । वे ही प्रसन्न होनेपर मनुष्योंको आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, धन और प्रचुरमात्रामें मनोवांछित पदार्थ देते हैं तथा वे ही कुपित होनेपर फिर उन सबका संहार कर डालते हैं

स ददाति मनुष्येभ्यः स चैवाक्षिपते पुनः । स प्रसन्नो मनुष्येभ्य आयुरारोग्यमैश्वर्यं धनं च बहु मनोवाञ्छितं ददाति; कुपितस्तु पुनस्तानि सर्वाण्येव विनाशयति ॥

Verse 3636

सहस्रबाहवे चैव सहस्रचरणाय च । जिनके बहुत-से रूप हैं

सहस्रबाहवे चैव सहस्रचरणाय च । विश्वपालकायापि मूञ्जकौपीनधारिणे । सहस्रशीर्ष्णे सहस्राक्षाय सहस्रभुजाय सहस्रपादाय तस्मै भगवते शङ्कराय नमः ॥

Verse 9436

सप्रजापतय: सर्वे बालार्कसदृशप्रभम्‌ । उस बालकके रूपमें ये सर्वलोकेश्वर प्रभु भगवान्‌ महादेव ही थे, किंतु प्रजापतियोंसहित सम्पूर्ण देवता बालसूर्यके सदृश कान्तिमान्‌ उन जगदीश्वरको पहचान न सके

सप्रजापतयः सर्वे बालार्कसदृशप्रभम् । ददृशुस्तं महेशानं बालरूपं तथापि ते । प्रजापतिसहाः सर्वे देवाः तं जगदीश्वरम् । नाभिजानन्त तेजस्विनं मायावृतचेतसः ॥