
Droṇa-parva Adhyāya 2: Karṇa’s lament, vow, and battle preparation after Bhīṣma’s fall
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-anantara Karṇa-pravṛtti (Aftermath of Bhīṣma’s fall; Karṇa’s resolve and mobilization)
Saṃjaya reports that Karṇa (Ādhirathi/Rādheya) learns of Bhīṣma’s fall and approaches as if to ‘ferry’ a sinking Kuru cause. Karṇa speaks in praise of Bhīṣma’s virtues—fortitude, truthfulness, discipline, divine weapons, and exemplary speech—then pivots to a reflection on anitya: in a world where action is non-permanent, certainty is elusive. He interprets Bhīṣma’s collapse as a sign of the war’s altered moral and tactical landscape, yet accepts the burden of leadership, framing his response as a duty to protect the Kuru force. Karṇa articulates a program of resolve: he will confront the Pāṇḍava coalition (Yudhiṣṭhira, Bhīma, Arjuna, the twins, with Vāsudeva and allies), either achieving fame through success or meeting death in combat. He condemns unreliable allies as unworthy of the designation ‘friend’ and orders detailed mobilization—armor, helmet, bows, quivers, weapons, chariot, horses, standards, garlands, and victory signals—before mounting his chariot and proceeding toward the battlefield.
Chapter Arc: भीष्म के पतन का समाचार रणभूमि में बिजली-सा गिरता है; कुरु-सेना समुद्र में डूबती नाव-सी डगमगाती दिखती है, और उसी क्षण कर्ण का तेजस्वी उदय संकेत देता है कि कथा अब नए सेनापति-युग में प्रवेश कर रही है। → भीष्म के हत होने पर कौरव-पक्ष की हताशा को कर्ण ‘पिता’ की तरह थामता है—वह शीघ्रता से आगे बढ़कर सेना को ‘संतारने’ (उबारने) का संकल्प करता है। पर सामने वह रणक्षेत्र है जहाँ यमोपम यमौ (नकुल-सहदेव), सात्यकि और स्वयं देवकीसुत कृष्ण उपस्थित हैं—ऐसा स्थल जहाँ कापुरुष टिक नहीं सकता। कर्ण अपने रथ, ध्वज, कवच-आभूषण, अश्व और मालाओं की भव्य तैयारी का आदेश देकर युद्ध-निश्चय को और तीखा करता है। → संजय के वर्णन में कर्ण का ‘अग्नि-सदृश’ रथारोहण चरम बिंदु बनता है—स्वर्ण-रत्न-माला से सुसज्जित ध्वजित रथ पर, वातजव अश्वों से युक्त, वह देव-राज के विमानस्थ-सा दीप्तिमान दिखाई देता है; भीष्म-पतन के बाद कौरव-सेना के लिए यही दृश्य नया ध्रुव-तारा बन जाता है। → कर्ण युद्ध के लिए पूर्णतः सन्नद्ध होकर जय-लक्ष्य से प्रस्थान करता है; कौरव-पक्ष की डूबती मनःस्थिति को क्षणिक स्थैर्य मिलता है—भीष्म के शून्य को कर्ण की प्रतिज्ञा और तैयारी भरने लगती है। → कर्ण का यह प्रस्थान संकेत देता है कि अब उसका सामना उन्हीं अजेय-से प्रतीत योद्धाओं से होगा जिनके बीच टिकना ‘मृत्युमुख’ में प्रवेश जैसा है—अगला अध्याय उसी टकराव की ओर बढ़ता है।
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वरें धृतराष्ट्र-प्रश्नविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ
संजय उवाच— हतं भीष्ममथाधिरथिनन्दनः सूतपुत्रः कर्णो विदित्वा, भिन्नां नावमिवात्यगाधे कुरूणां सेनां व्यसनसागरे निमग्नाम् । सोदर्यवद् व्यसनात् संतारयिष्यन् तव पुत्रस्य सेनां, राजन्, तूर्णं रणाय निर्ययौ ॥
Verse 2
श्र॒ुत्वा तु कर्ण: पुरुषेन्द्रमच्युतं निपातितं शान्तनवं महारथम् । अथोपयायात् सहसारिकर्षणो धनुर्धराणां प्रवरस्तदा नृप
सञ्जय उवाच—श्रुत्वा तु कर्णः पुरुषेन्द्रमच्युतं निपातितं शान्तनवं महारथम्। अथोपयायात् सहसा रिपुद्रुतो धनुर्धराणां प्रवरस्तदा नृप दुर्योधनं प्रति॥
Verse 3
हते तु भीष्मे रथसत्तमे परै- निमज्जतीं नावमिवार्णवे कुरून् । पितेव पुत्रांस्त्वरितो5भ्ययात् ततः संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम्
सञ्जय उवाच—हते तु भीष्मे रथसत्तमे परैर्निमज्जतीं नावमिवार्णवे कुरून्। पितेव पुत्रान् त्वरितोऽभ्ययात् ततः सन्तारयिष्यन् तव पुत्रस्य सेनाम्॥
Verse 4
(सम्मृज्य दिव्यं धनुराततज्यं स रामदत्तं रिपुसंघहन्ता । बाणांश्व कालानलवायुकल्पा- नुल्लालयन् वाक्यमिदं बभाषे ।।
कर्ण उवाच—यस्मिन् धृतिर्बुद्धिपराक्रमौजः सत्यं स्मृतिर्वीरगुणाश्च सर्वे। अस्त्राणि दिव्यान्यथ संनतिर्ह्रीः प्रिया च वागनसूया च भीष्मे॥ स देवव्रतः परवीरहन्ता यदि प्रशान्तः शाश्वतीं शान्तिमेतः। मन्ये हतान् एव तदा समस्तान् सर्वान् नृवीरान् रणमध्यगान्॥
Verse 5
सदा कृतज्ञे द्विजशत्रुधातके सनातन चन्द्रमसीव लक्ष्म । स चेत् प्रशान्तः परवीरहन्ता मनन््ये हतानेव च सर्ववीरान्
कर्ण उवाच—सदा कृतज्ञे द्विजशत्रुधातके सनातनचन्द्रमसीव लक्ष्म। स चेत् प्रशान्तः परवीरहन्ता मन्ये हतान् एव च सर्ववीरान्॥
Verse 6
नेह ध्रुवं किंचन जातु विद्यते लोके हास्मिन् कर्मणोडनित्ययोगात् । सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्वीतार्यमहाव्रते हते
कर्ण उवाच—नेह ध्रुवं किंचन जातु विद्यते लोकेऽस्मिन् कर्मणोऽनित्ययोगात्। सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो भावं कुर्यादार्यमहाव्रते हते॥
Verse 7
वसुप्रभावे वसुवीर्यसम्भवे गते वसूनेव वसुन्धराधिपे । वसूनि पुत्रांश्व वसुन्धरां तथा कुरूंश्व॒ शोचध्वमिमां च वाहिनीम्
कर्ण उवाच— वसुप्रभावे वसुवीर्यसम्भवे शान्तनोरात्मजसमुद्भवे नृपे । गते वसूनेव वसुन्धराधिपे तस्माद् भिष्मे विहते शुचध्वमिमाम् ॥ धनं सुतांश्च वसुन्धरां तथा कुरूंश्च राष्ट्रं च बलं च सर्वशः ।
Verse 8
संजय उवाच महाप्रभावे वरदे निपातिते लोकेश्वरे शास्तरि चामितौजसि । पराजितेषु भरतेषु दुर्मना: कर्णो भृशं न्यश्वसदश्रु वर्तयन्
संजय उवाच— महाप्रभावे वरदे निपातिते लोकेश्वरे शास्तरि चामितौजसि । पराजितेषु भरतेषु दुर्मनाः कर्णो भृशं न्यश्वसदश्रु वर्तयन् ॥
Verse 9
इदं च राधेयवचो निशम्य सुताश्न राजंस्तव सैनिकाश्न ह | परस्परं चुक्रुशुरार्तिजं मुहु- स्तदाश्रु नेत्रैर्मुमुचुश्ष शब्दवत्
संजय उवाच— इदं च राधेयवचो निशम्य राजन् तव पुत्राः सैनिकाश्च सर्वशः । परस्परं चुक्रुशुरार्तिजं मुहुस्तदश्रु नेत्रैर्मुमुचुः सबाष्पवत् ॥
Verse 10
प्रवर्तमाने तु पुनर्महाहवे विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिव: । अथाब्रवीद्धर्षकरं तदा वचो रथर्षभान् सर्वमहारथर्षभ:
संजय उवाच— प्रवर्तमाने पुनर् महाहवे विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिवः । अथाब्रवीद्धर्षकरं तदा वचो रथर्षभान् सर्वमहारथर्षभः ॥
Verse 11
पाण्डवसेनाके राजालोगोंद्वारा जब कौरव-सेनाका ध्वंस होने लगा और बड़ा भारी संग्राम आरम्भ हो गया, तब सम्पूर्ण महारथियोंमें श्रेष्ठ कर्ण समस्त श्रेष्ठ रथियोंका हर्ष और उत्साह बढ़ाता हुआ इस प्रकार बोला-- ।।
संजय उवाच— पाण्डवानां नृपैः सैन्यैः कौरवाणां च ध्वंस्यमाने महाहवे । कर्णः सर्वमहारथश्रेष्ठः प्रहर्षयन् रथिनां वरान् इदं वचोऽब्रवीत् ॥ जगत्यनित्ये सततं प्रधावति प्रचिन्तयन्नस्थिरमद्य लक्षये । भवत्सु तिष्ठत्स्विह पातितो मृधे गिरिप्रकाशः कुरुपुङ्गवः कथम् ॥
Verse 12
निपातिते शान्तनवे महारथे दिवाकरे भूतलमास्थिते यथा । न पार्थिवा: सोढुमलं धनंजयं गिरिप्रवोढारमिवानिल द्रुमा:
सञ्जय उवाच— निपातिते शान्तनवे महारथे दिवाकरे भूतलमास्थिते यथा। न पार्थिवाः सोढुमलं धनञ्जयं गिरिप्रवोढारमिवानिलं द्रुमाः॥
Verse 13
हतप्रधानं त्विदमार्तरूप॑ परैर्हतोत्साहमनाथमद्य वै । मया कुरूणां परिपाल्यमाहवे बल॑ यथा तेन महात्मना तथा
सञ्जय उवाच— हतप्रधानं त्विदमार्तरूपं परैर्हतोत्साहमनाथमद्य वै। मया कुरूणां परिपाल्यमाहवे बलं यथा तेन महात्मना तथा॥
Verse 14
समाहितं चात्मनि भारमीदृशं जगत् तथानित्यमिदं च लक्षये । निपातितं चाहवशौण्डमाहवे कथं नु कुर्यामहमीदृशे भयम्
समाहितं चात्मनि भारमीदृशं जगत् तथानित्यमिदं च लक्षये। निपातितं चाहवशौण्डमाहवे कथं नु कुर्यामहमीदृशे भयम्॥
Verse 15
अहं तु तान् कुरुवृषभानजिद्ागै: प्रवेशयन् यमसदनं चरन् रणे । यश: परं जगति विभाव्य वर्तिता परैर्हतो भुवि शयिताथवा पुन:
अहं तु तान् कुरुवृषभानजिद्गैः प्रवेशयन् यमसदनं चरन् रणे। यशः परं जगति विभाव्य वर्तिता परैर्हतो भुवि शयिताथवा पुनः॥
Verse 16
युधिष्ठिरो धृतिमतिसत्यसत्त्ववान् वृकोदरो गजशततुल्यविक्रम: । तथार्जुनस्त्रिदशवरात्मजो युवा न तद्धलं सुजयमिहामरैरपि
सञ्जय उवाच— युधिष्ठिरो धृतिमतिसत्यसत्त्ववान् वृकोदरो गजशततुल्यविक्रमः। तथार्जुनस्त्रिदशवरात्मजो युवा न तद्धलं सुजयमिहामरैरपि॥
Verse 17
यमौ रणे यत्र यमोपमौ बले ससात्यकिर्यत्र च देवकीसुत: । न तद्धलं कापुरुषो 5 भ्युपेयिवान् निवर्तते मृत्युमुखान्न चासुभृत्
सञ्जय उवाच—यत्र रणे यमोपमौ बले यमौ नकुलसहदेवौ तिष्ठतः, यत्र च सात्यकिः देवकीसुतः श्रीकृष्णश्च; तां सेनां यः कापुरुषः प्रविशति, स मृत्युमुखात् प्राणभृत् न निवर्तते।
Verse 18
तपो<भ्युदीर्ण तपसैव बाध्यते बल॑ बलेनैव तथा मनस्विभि: । मनश्न मे शरत्रुनिवारणे ध्रुवं स्वरक्षणे चाचलवद् व्यवस्थितम्
उदीर्णं तपः तपसैव बाध्यते, प्रचण्डं बलं बलेनैव; तथा मनस्विभिः। एतद् विदित्वा मम मनः शत्रुनिवारणे ध्रुवं, स्वरक्षणे च पर्वतवत् अचलम् अवस्थितम्।
Verse 19
एवं चैषां बाधमान: प्रभावं॑ गत्वैवाहं ताञ्जयाम्यद्य सूत । मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मे<यं भग्ने सैन्ये यः समेयात् स मित्रम्
सञ्जय उवाच—एवं तेषां बाधमानं प्रभावं ज्ञात्वा गत्वैवाहं तानद्य जेष्यामि, सूत। मित्रद्रोहो मम न मर्षणीयः; भग्ने सैन्ये यः समेयात्, स मित्रं न (भवति)।
Verse 20
फिर कर्ण अपने सारथिसे कहने लगा--'सूत! इस प्रकार मैं युद्धमें जाकर इन शत्रुओंके बढ़ते हुए प्रभावको नष्ट करते हुए आज इन्हें जीत लूँगा। मेरे मित्रोंक साथ कोई द्रोह करे, यह मुझे सहा नहीं। जो सेनाके भाग जानेपर भी साथ देता है, वही मित्र है ।।
ततः कर्णः सारथिं प्रत्युवाच—“सूत, एवमाहं रणं गत्वा शत्रूणां वर्धमानं प्रभावं नाशयित्वाऽद्य तान् जेष्यामि। मित्रेषु द्रोहं न सहे; सेनायां भग्नायामपि यः सह तिष्ठति स एव मित्रम्। कथं हि सत्पुरुषार्यकर्म त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि भीष्मम्? सर्वान् संख्ये शत्रुसंघान् हनिष्ये, हतस्तैर्वा वीरलोकं प्रपत्स्ये।”
Verse 21
'या तो मैं सत्पुरुषोंके करनेयोग्य इस श्रेष्ठ कार्यको सम्पन्न करूँगा अथवा अपने प्राणोंका परित्याग करके भीष्मजीके ही पथपर चला जाऊँगा। मैं संग्रामभूमिमें शत्रुओंके समस्त समुदायोंका संहार कर डालूँगा अथवा उन्हींके हाथसे मारा जाकर वीरलोक प्राप्त कर लूँगा ।।
सञ्जय उवाच—“सूत, धार्तराष्ट्रस्य पौरुषं पराहतम्; स्त्रीकुमाराश्च सम्प्राक्रुष्टे रुदिताः। तस्मिन् काले मया कर्तव्यमिति जानामि; तस्मादद्य राज्ञः शत्रून् अवश्यं विजेष्ये।”
Verse 22
कुरून् रक्षन् पाण्डुपुत्राञ्जिघांसं- स्त्यक्त्वा प्राणान् घोररूपे रणे5स्मिन् । सर्वान् संख्ये शत्रुसंघान् निहत्य दास्याम्यहं धार्तराष्ट्राय राज्यम्
सञ्जय उवाच— “कुरून् रक्षन् पाण्डुपुत्राञ् जिघांसन् त्यक्त्वा प्राणान् घोररूपे रणेऽस्मिन् । सर्वान् संख्ये शत्रुसंघान् निहत्य दास्याम्यहं धार्तराष्ट्राय राज्यम् ॥”
Verse 23
निबध्यतां मे कवचं विचित्र हैमं शुभ्रं मणिरत्नावभासि । शिरस्त्राणं चार्कसमानभासं धनु: शरांशक्षाग्नेविषाहिकल्पान्
सञ्जय उवाच— “निबध्यतां मे कवचं विचित्रं हैमं शुभ्रं मणिरत्नावभासि । शिरस्त्राणं चार्कसमानभासं धनुः शरांश्चाग्निविषाहिकल्पान् ॥”
Verse 24
उपासज्रान् षोडश योजयन्तु धनूंषि दिव्यानि तथा55हरन्तु । असींश्व शक्तीश्व गदाश्न गुर्वी: शड्खं च जाम्बूनदचित्रनालम्
सञ्जय उवाच— “उपासज्रान् षोडश योजयन्तु धनूंषि दिव्यानि तथाहरन्तु । असींश्च शक्तीश्च गदाश्च गुर्वीः शङ्खं च जाम्बूनदचित्रनालम् ॥”
Verse 25
इमां रौक््मीं नागकक्ष्यां विचित्रां ध्वजं चित्र दिव्यमिन्दीवराड्कम् | श्लक्ष्णैवस्त्रैविप्रमृज्यानयन्तु चित्रां मालां चारुबद्धां सलाजाम्
सञ्जय उवाच— “इमां रौक्मीṃ नागकक्ष्यां विचित्रां ध्वजं च दिव्यं नीलोत्पलाङ्कम् । श्लक्ष्णैर्वस्त्रैर्विप्रमृज्यानयन्तु चित्रां मालां चारुबद्धां सलाजाम् ॥”
Verse 26
अश्वानग्रयान् पाण्डुराभ्रप्रकाशान् पुष्टान् सनातान् मन्त्रपूताभिरद्धि: । तप्तैर्भाण्डै: काउचनैरभ्युपेतान् शीघ्रान् शीघ्र सूतपुत्रानयस्व
सञ्जय उवाच— “अश्वानग्र्यान् पाण्डुराभ्रप्रकाशान् पुष्टान् सनातान् मन्त्रपूताम्भिरद्धिः । तप्तैर्भाण्डैः काञ्चनैरभ्युपेतान् शीघ्रं शीघ्रं सूतपुत्रानयस्व ॥”
Verse 27
रथं चाग्रयं हेममालावनद्ध रल्नैश्षित्रं सूर्यचन्द्रप्रकाशै: । द्रव्यैर्युक्ते सम्प्रहारोपपन्नै- वहिर्युक्त तूर्णमावर्तयस्व
सञ्जय उवाच—तैरेवाश्वैर्नियोजितं रथं श्रेष्ठं तूर्णमानय; हेममालाभिरलङ्कृतं सूर्यचन्द्रप्रकाशैर्विचित्ररत्नैश्चित्रितं, समरसम्प्रहारयोग्यैर्द्रव्यैः साधनैश्च सम्यगुपपन्नम्।
Verse 28
चित्राणि चापानि च वेगवन्ति ज्याक्षोत्तमा: संनहनोपपन्ना: । तूणांश्न पूर्णानू महतः शराणा- मासाद्य गात्रावरणानि चैव
सञ्जय उवाच—चित्राणि वेगवन्ति चापानि गृह्णीत, ज्याक्षोत्तमान् संनह्य, संनहनोपपन्ना भवत; महतः शरपूर्णान् तूणान् आसाद्य, गात्रावरणानि चापि धारयत—शीघ्रं सज्जा भवत।
Verse 29
प्रायात्रिकं चानयताशु सर्व दध्ना पूर्ण वीर कांस्यं च हैमम् आनीय मालामवबध्य चाडज़े प्रवादयन्त्वाशु जयाय भेरी:
सञ्जय उवाच—प्रायात्रिकं सर्वमाशु आनयत; दध्ना पूर्णान् कांस्यपात्रान् हैमानि च शीघ्रमानीय। ततः मालामवबध्य मम कण्ठे, जयाय भेर्यः शीघ्रं प्रवादयत।
Verse 30
प्रयाहि सूताशु यत: किरीटी वृकोदरो धर्मसुतो यमौ च । तान् वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये भीष्माय गच्छामि हतो द्विषद्धिः
सञ्जय उवाच—प्रयाहि सूताशु, यत्र किरीटी वृकोदरो धर्मसुतो यमौ च तिष्ठन्ति। तान् समेत्य संख्ये वा हनिष्यामि, अथवा द्विषद्भिर्हतः भीष्मस्य समीपं गमिष्यामि।
Verse 31
यस्मिन् राजा सत्यधृतिर्युधिष्ठिर: समास्थितो भीमसेनार्जुनौ च । वासुदेव: सात्यकि: सूंजयाश्च मनन््ये बल॑ तदजय्यं महीपै:
सञ्जय उवाच—यस्मिन् बले राजा सत्यधृतिर्युधिष्ठिरः समास्थितो भीमसेनार्जुनौ च, वासुदेवः सात्यकिः सञ्जयपुत्राश्च—तद्बलं महीपैर्मन्येऽजय्यं।
Verse 32
“जिस सेनामें सत्यधृति राजा युधिष्ठिर खड़े हों, भीमसेन, अर्जुन, वासुदेव, सात्यकि तथा सूंजय मौजूद हों, उस सेनाको मैं राजाओंके लिये अजेय मानता हूँ ।।
सञ्जय उवाच—यस्यां सेनायां सत्यधृतिः राजा युधिष्ठिरः स्थितः, यत्र भीमसेनोऽर्जुनो वासुदेवः सात्यकिः सञ्जयश्च सन्ति, तां सेनां नृपाणामजेयामहं मन्ये। तथापि समरे सदाप्रमत्तः सन् किरीटिनं समभ्येत्य युध्ये; यदि च सर्वहरो मृत्युर्वा स्वयमागत्य तं रक्षेत्, तथापि संख्ये समागम्य तं हनिष्यामि, अथवा भीष्मपथा यमं द्रक्ष्यामि।
Verse 33
>> # रद - कक कपल कक पक क्ान्च ग्प्ष्फ्म्ण्ट्ा *हष्यशे कर के) अर्जुनका जयद्रथके मस्तकको काटकर समन्त-पज्चक क्षेत्रसे बाहर फेंकना व्यासजी अर्जुनको शंकरजीकी महिमा कह रहे हैं भगवान्के द्वारा अर्जुनकी सर्पमुख बाणसे रक्षा हा गोरखपुर युधिष्ठिरकी ललकारपर दुर्योधनका पानीसे बाहर निकल आना आय क अ भीमसेन अश्॒त्थामासे प्राप्त हुई मणि द्रौपदीको दे रहे हैं | त्रिपुर-विनाशके लिये देवताओंद्वारा शंकरजीकी स्तुति श्रीकृष्णद्वारा अर्जुनके अश्वोंकी परिचर्या न त्वेवाहं न गमिष्यामि तेषां मध्ये शूराणां तत्र चाहं ब्रवीमि । मित्रद्रुहो दुर्बलभक्तयो ये पापात्मानो न ममैते सहाया:
सञ्जय उवाच—न त्वेवाहं न गमिष्यामि तेषां मध्ये शूराणां; तत्र चाहं ब्रवीमि—मित्रद्रुहः, दुर्बलभक्तयः, पापात्मानश्च ये, ते न ममैते सहायाḥ।
Verse 34
संजय उवाच समृद्धिमन्तं रथमुत्तमं दृढं सकूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम् । पताकिनं वातजवैहयोत्तमै- युक्त समास्थाय ययौ जयाय
सञ्जय उवाच—ततः स समृद्धिमन्तं रथमुत्तमं दृढं सकूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम्। पताकिनं वातजवैर्हयोत्तमैः युक्तं समास्थाय ययौ जयाय।
Verse 35
सम्पूज्यमान: कुरुभिर्महात्मा रथर्षभो देवगण्णर्यथेन्द्र: । ययौ तदायोधनमुग्रधन्वा यत्रावसानं भरतर्षभस्य
सञ्जय उवाच—सम्पूज्यमानः कुरुभिर्महात्मा रथर्षभो देवगणैर्यथेन्द्रः। ययौ तदायोधनमुग्रधन्वा यत्रावसानं भरतर्षभस्य॥
Verse 36
ह | ७०७५. है 9 क्र 527 4 व /ध “3.7० ४ "१५५ 3 7 २५ कक £िए 2/ "पी ३६०४४ 086: हे हु; वरूथिना महता सध्वजेन सुवर्णमुक्तामणिरत्नमालिना । सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णो मेघस्वनेनार्क इवामितौजा:
सञ्जय उवाच—वरूथिना महता सध्वजेन सुवर्णमुक्तामणिरत्नमालिना। सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णो मेघस्वनेनार्क इवामितौजाः॥
Verse 37
हुताशनाभ: स हुताशनप्रभे शुभ: शुभे वै स्वरथे धनुर्धर: । स्थितो रराजाधिरथिर्महारथ: स्वयं विमाने सुरराडिवास्थित:
हुताशनाभः स हुताशनप्रभे शुभः शुभे वै स्वरथे धनुर्धरः । स्थितो रराजाधिरथिर्महारथः स्वयं विमाने सुरराडिवास्थितः ॥
Verse 445
सु # 9 प् | है ५ 44 ५
सु # 9 प् | है ५ 44 ५
Karṇa confronts the tension between grief and duty: acknowledging the instability of worldly outcomes (anitya) while still choosing decisive action to protect his side, even when moral clarity and certainty of success are unavailable.
The chapter underscores that impermanence does not negate responsibility; rather, awareness of uncertainty can sharpen ethical resolve—acting according to one’s role-obligations while accepting that results are not fully controllable.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-level significance is conveyed indirectly through the narrator-speaker structure (Saṃjaya reporting to Dhṛtarāṣṭra) and through thematic framing of anitya and leadership burden as interpretive cues for the listener.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.