Shloka 3036
न दिशो टद्यौर्न चोर्वी च न सम॑ विषमं तथा । उस अन्धकारमें न तो कौरव पहचाने जाते थे और न पांचाल तथा पाण्डव ही। दिशा, आकाश, भूमण्डल और सम-विषम स्थान आदिका भी पता नहीं चलता था
na diśo tad dyauḥ na ca urvī ca na samaṃ viṣamaṃ tathā |
सञ्जय उवाच—तस्मिन्नन्धकारे न दिशो व्यज्यन्त, न द्यौर्न चोर्वी; न च समं विषमं वा किञ्चिदवगम्यत। तत्र कौरवाः न प्रतीयन्ते स्म, न पाञ्चालाः पाण्डवाश्च—युद्धस्य तिमिरे सर्वे लक्षणा मार्गाश्च लुप्ताः।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how extreme violence and calamity cloud discernment: when perception fails, even basic orientation and recognition collapse, warning that war breeds moral and practical confusion.
Sañjaya describes a moment on the battlefield when darkness becomes so dense that directions, sky, and ground cannot be distinguished, and combatants—Kauravas, Pāñcālas, and Pāṇḍavas—cannot be identified.