Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

भीमसेन-धृष्टद्युम्नयोर्वाक्यं

Bhīmasena and Dhṛṣṭadyumna’s Speeches on Kṣātra-Dharma

इस प्रकार समरभूमिमें राक्षसराज घटोत्कचको घायल करके महारथी द्रोणपुत्रने बड़े जोरसे गर्जना की ।। पूजितस्तव पुत्रैश्न सर्वयोधैश्व भारत । वपुषातिप्रजज्वाल मध्याह्न इव भास्कर:,भरतनन्दन! उस समय सम्पूर्ण योद्धाओं तथा आपके पुत्रोंद्वारा पूजित हुआ अश्वत्थामा अपने शरीरसे मध्याह्न-कालके सूर्यकी भाँति अत्यन्त प्रकाशित हो रहा था

sañjaya uvāca |

iti prakāraṁ samara-bhūmau rākṣasa-rājaṁ ghaṭotkacaṁ ghālayitvā mahā-rathī droṇa-putro 'śvatthāmā mahā-vegena garjanāṁ cakāra ||

pūjitas tava putraiś ca sarva-yodhaiś ca bhārata |

vapuṣātiprajajvāla madhyāhna iva bhāskaraḥ ||

bharata-nandana! tadā sampūrṇa-yoddhābhiḥ tava putraiś ca pūjitaḥ aśvatthāmā sva-vapuṣā madhyāhna-kāla-sūrya iva atīva prakāśamānaḥ babhūva |

सञ्जय उवाच—एवं समरे राक्षसराजं घटोत्कचं घोरं विदार्य द्रोणपुत्रो महारथोऽश्वत्थामा महता नादेन ननाद। पूजितस्तव पुत्रैश्च सर्वयोधैश्च भारत, वपुषातिप्रजज्वाल मध्याह्न इव भास्करः। भरतनन्दन, तदा स सर्वसेनया तव पुत्रैश्च संस्तुतोऽश्वत्थामा तेजसा द्युतिमान् बभूव।

पूजितःhonoured, worshipped
पूजितः:
Karta
TypeAdjective
Rootपूजित (√पूज्)
FormMasculine, Nominative, Singular
तवof you/your
तव:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormGenitive, Singular
पुत्रैःby (your) sons
पुत्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
सर्वयोधैःby all warriors
सर्वयोधैः:
Karana
TypeNoun
Rootसर्वयोध
FormMasculine, Instrumental, Plural
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
वपुषाwith (his) body/appearance
वपुषा:
Karana
TypeNoun
Rootवपुस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
अतिप्रजज्वालshone exceedingly, blazed forth
अतिप्रजज्वाल:
TypeVerb
Rootप्र-√ज्वल्
FormPerfect (Paroksha), 3rd, Singular, Parasmaipada
मध्याह्नःmidday
मध्याह्नः:
TypeNoun
Rootमध्याह्न
FormMasculine, Nominative, Singular
इवlike, as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
भास्करःthe sun
भास्करः:
TypeNoun
Rootभास्कर
FormMasculine, Nominative, Singular
भरतनन्दनO joy of Bharata (descendant of Bharata)
भरतनन्दन:
TypeNoun
Rootभरतनन्दन
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhṛtarāṣṭra (addressed as Bhārata/Bharatanandana)
A
Aśvatthāmā (Droṇa-putra)
D
Droṇa
G
Ghaṭotkaca
K
Kaurava princes (tava putrāḥ)
A
All warriors (sarva-yodhāḥ)
B
Battlefield (samara-bhūmi)
S
Sun (bhāskara)

Educational Q&A

The verse highlights how battlefield success brings public acclaim and a dazzling aura of power, yet it also hints at the moral danger of being intoxicated by victory and praise—especially in a war where adharma can hide behind heroic display.

After Aśvatthāmā grievously wounds Ghaṭotkaca, he lets out a mighty roar. The Kaurava princes and the assembled warriors honour him, and Sanjaya describes him as shining like the midday sun.