Adhyaya 151
अलायुधस्य भीमवधसंकल्पः (Alāyudha’s Resolve to Confront Bhīma)
Upa-parva: Niśā-yuddha (Night-Engagement Episodes) — Alāyudha’s Advance
Saṃjaya reports that, amid ongoing combat, the rākṣasa-king Alāyudha advances with a large and fearsome host toward Duryodhana, explicitly motivated by remembered prior enmities. He recalls the deaths of his rākṣasa kin/associates—Hiḍimba, Baka, and Kirmīra—at Bhīma’s hands, and also references the earlier affront involving Hiḍimbā. Declaring intent to kill (and consume) the Pāṇḍavas with his followers, he requests that the Kaurava forces be held back while he engages them. Duryodhana responds with approval, stating that his troops, driven by vengeance, will rally with Alāyudha placed in the forefront. The chapter then provides a vivid martial description: Alāyudha’s radiant chariot likened to the sun, its banners and fittings, the sound of its movement, the extraordinary horses, and his formidable weaponry—imagery that parallels Ghaṭotkaca’s battlefield presence. The passage closes by noting the surrounding engagement as Pāṇḍava warriors fight vigorously on all sides, situating Alāyudha’s approach within a wider nocturnal escalation of hostilities.
Chapter Arc: युद्ध-धूलि के बीच श्रीकृष्ण युधिष्ठिर के पास विजय-संदेश लेकर आते हैं—जयद्रथ का वध हो चुका है और अर्जुन की प्रतिज्ञा पूर्ण हुई है। → युधिष्ठिर के मन में एक साथ दो धाराएँ उठती हैं—एक ओर अपार राहत कि सूर्यास्त से पहले प्रतिज्ञा निभ गई, दूसरी ओर यह आशंका कि इस विजय की कीमत कितनी भारी पड़ी होगी। श्रीकृष्ण अर्जुन के पराक्रम का वृत्तांत सुनाते हुए युद्ध-क्षय और शत्रु-सेना के संहार का संकेत देते हैं। → घोषणा अपने चरम पर पहुँचती है: अर्जुन ने रण में सैन्य-क्षय कर ‘सिन्धुराज’ (जयद्रथ) का शिर हर लिया—युधिष्ठिर के सामने प्रतिज्ञा-पूर्ति का निर्णायक प्रमाण रख दिया जाता है। → युधिष्ठिर श्रीकृष्ण और अर्जुन का कुशल-प्रश्न करते हुए उन्हें विजयी लौटता देख हर्ष व्यक्त करते हैं; पाण्डव-सेना प्रसन्न होकर पुनः युद्ध में उत्साह से लग जाती है। → विजय के उल्लास के साथ ही अगली घड़ी का संकेत छिपा है—जयद्रथ-वध के प्रतिशोध में कौरव-पक्ष का उग्र प्रत्याघात और द्रोण की अगली रणनीति अब अवश्य तीव्र होगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ६ श्लोक मिलाकर कुल ६५ श्लोक हैं।) ऑपनआक्ात बा अर क्ाज एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: श्रीकृष्णका युधिष्ठिससे विजयका समाचार सुनाना और युधिष्ठिरद्वारा श्रीकृष्णाकी स्तुति तथा अर्जुन
सञ्जय उवाच—ततो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरं राजानमभ्येत्य, पार्थेन सैन्धवे हते, स श्रीकृष्णः प्रहृष्टात्मा तं ववन्दे।
Verse 2
दिष्टया वर्धसि राजेन्द्र हतशत्रुर्नरोत्तम | दिष्ट्या निस्तीर्णवांश्वैव प्रतिज्ञामनुजस्तव
दिष्ट्या वर्धसि राजेन्द्र हतशत्रुर्नरोत्तम । दिष्ट्या निस्तीर्णवान् चैव प्रतिज्ञामनुजस्तव ॥
Verse 3
'राजेन्द्र! सौभाग्यसे आपका अभ्युदय हो रहा है। नरश्रेष्ठ. आपका शत्रु मारा गया। आपके छोटे भाईने अपनी प्रतिज्ञा पूरी कर ली, यह महान् सौभाग्यकी बात है' ।।
स त्वेवमुक्तः कृष्णेन हृष्टः परपुरंजयः । ततो युधिष्ठिरो राजा रथादाप्लुत्य भारत ॥
Verse 4
प्रमृज्य वदनं शुभ्र॑ पुण्डरीकसमप्रभम्
प्रमृज्य वदनं शुभ्रं पुण्डरीकसमप्रभम् ।
Verse 5
प्रियमेतदुपश्रुत्य त्वत्त: पुष्करलोचन
प्रियमेतदुपश्रुत्य त्वत्तः पुष्करलोचन । यथा समुद्रं तरितुमिच्छन् न परं तीरं प्राप्नुयात्, तथा तव मुखात् श्रुत्वा मे हर्षस्य नास्ति सीमा । बुद्धिमान् अर्जुनो ह्येतदद्भुतं पराक्रमं कृतवान् ॥
Verse 6
नान््तं गच्छामि हर्षस्य तितीर्षुरुदधेरिव । अत्यद्भुतमिदं कृष्ण कृतं पार्थेन धीमता
सञ्जय उवाच— हे कृष्ण, हर्षस्य नान्तं गच्छामि, तितीर्षुरिवोदधिं न पारं लभते। यदिदं धीमता पार्थेन कृतम्, अत्यद्भुतं खलु।
Verse 7
दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे तीर्णभारी महारथौ । दिष्ट्या विनिहतः पाप: सैन्धव: पुरुषाधम:
सञ्जय उवाच— दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे तीर्णभारौ महारथौ। दिष्ट्या विनिहतः पापः सैन्धवः पुरुषाधमः॥
Verse 8
कृष्ण दिष्ट्या मम प्रीतिर्महती प्रतिपादिता । त्वया गुप्तेन गोविन्द घ्नता पापं जयद्रथम्
सञ्जय उवाच— कृष्ण, दिष्ट्या मम प्रीतिर्महती प्रतिपादिता। त्वया गुप्तेन गोविन्द घ्नता पापं जयद्रथम्॥
Verse 9
किं तु नात्यद्धुतं तेषां येषां नस्त्वं समाश्रय: । न तेषां दुष्कृतं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते
सञ्जय उवाच— किंतु नात्यद्भुतं तेषां येषां नस्त्वं समाश्रयः। न तेषां दुष्करं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते॥
Verse 10
सर्वलोकगुरुयेषां त्वं नाथो मधुसूदन । त्वत्प्रसादाद्धि गोविन्द वयं जेष्यामहे रिपून्
सञ्जय उवाच— सर्वलोकगुरुर्येषां त्वं नाथो मधुसूदन। त्वत्प्रसादाद्धि गोविन्द वयं जेष्यामहे रिपून्॥
Verse 11
स्थित: सर्वात्मना नित्य॑ प्रियेषु च हितेषु च । त्वां चैवास्माभिराश्रित्य कृत: शस्त्रसमुद्यम:
स्थितः सर्वात्मना नित्यं प्रियेषु च हितेषु च । त्वामेवास्माभिराश्रित्य कृतः शस्त्रसमुद्यमः ॥
Verse 12
असम्भाव्यमिदं कर्म देवैरपि जनार्दन
असम्भाव्यमिदं कर्म देवैरपि जनार्दन ॥
Verse 13
बाल्यात् प्रभृति ते कृष्ण कर्माणि श्रुतवानहम्
बाल्यात् प्रभृति ते कृष्ण कर्माणि श्रुतवानहम् ।
Verse 14
अमानुषाणि दिव्यानि महान्ति च बहूनि च तदैवाज्ञासिषं शत्रून् हतान् प्राप्तां च मेदिनीम्
अमानुषाणि दिव्यानि महान्ति च बहूनि च । तदैवाज्ञासिषं शत्रून् हतान् प्राप्तां च मेदिनीम् ॥
Verse 15
त्वत्प्रसादसमुत्थेन विक्रमेणारिसूदन । सुरेशत्वं गत: शक्रो हत्वा दैत्यानू सहस्रश:,'शत्रुसूदन! आपकी कृपासे प्राप्त हुए पराक्रमद्वारा इन्द्र सहस्रों दैत्योंका संहार करके देवराजके पदपर प्रतिष्ठित हुए हैं
त्वत्प्रसादसमुत्थेन विक्रमेणारिसूदन । सुरेशत्वं गतः शक्रो हत्वा दैत्यान् सहस्रशः ॥
Verse 16
त्वत्प्रसादाद्धुघीकेश जगत् स्थावरजज्भमम् । स्ववर्त्मनि स्थितं वीर जपहोमेषु वर्तते
सञ्जय उवाच— त्वत्प्रसादाद्धृषीकेश जगत् स्थावरजङ्गमम् । स्ववर्त्मनि स्थितं वीर जपहोमेषु वर्तते ॥
Verse 17
एकार्णवमिदं पूर्व सर्वमासीत् तमोमयम् | त्वत्प्रसादान्महाबाहो जगत् प्राप्तं नरोत्तम
सञ्जय उवाच— एकार्णवमिदं पूर्वं सर्वमासीत् तमोमयम् । त्वत्प्रसादान्महाबाहो जगत् प्राप्तं नरोत्तम ॥
Verse 18
स्रष्टारं सर्वलोकानां परमात्मानमव्ययम् । ये पश्यन्ति हृषीकेशं न ते मुहान्ति कहिचित्
सञ्जय उवाच— स्रष्टारं सर्वलोकानां परमात्मानमव्ययम् । ये पश्यन्ति हृषीकेशं न ते मुह्यन्ति कर्हिचित् ॥
Verse 19
पुराणं परम देवं देवदेवं सनातनम् | ये प्रपन्ना: सुरगुरुं न ते मुहान्ति कर्िचित्
सञ्जय उवाच— पुराणं परमं देवं देवदेवं सनातनम् । ये प्रपन्नाः सुरगुरुं न ते मुह्यन्ति कर्हिचित् ॥
Verse 20
अनादिनिधन देवं लोककर्तारमव्ययम् | ये भक्तास्त्वां हृषीकेश दुर्गाण्यतितरन्ति ते,“हृषीकेश! आप आदि-अन्तसे रहित विश्वविधाता और अविकारी देवता हैं। जो आपके भक्त हैं, वे बड़े-बड़े संकटोंसे पार हो जाते हैं
सञ्जय उवाच— अनादिनिधनं देवं लोककर्तारमव्ययम् । ये भक्तास्त्वां हृषीकेश दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥
Verse 21
परं पुराणं पुरुषं पराणां परमं च यत् | प्रपद्यतस्तत् परमं परा भूतिर्विधीयते,“आप परम पुरातन पुरुष हैं। परसे भी पर हैं। आप परमेश्वरकी शरण लेनेवाले पुरुषको परम ऐश्वर्यकी प्राप्ति होती है
परं पुराणं पुरुषं पराणां परमं च यत् । प्रपद्यतस्तत् परमं परा भूतिर्विधीयते ॥
Verse 22
गायन्ति चतुरो वेदा यश्च वेदेषु गीयते । त॑ प्रपद्य महात्मानं भूतिमश्षाम्यनुत्तमाम्
गायन्ति चतुरो वेदा यश्च वेदेषु गीयते । तं प्रपद्य महात्मानं भूतिमश्नाम्यनुत्तमाम् ॥
Verse 23
परमेश परेशेश तिर्यगीश नरेश्वर । सर्वेश्वरेश्वरेशेश नमस्ते पुरुषोत्तम
परमेश परेशेश तिर्यगीश नरेश्वर । सर्वेश्वरेश्वरेशेश नमस्ते पुरुषोत्तम ॥
Verse 24
त्वमीशेशेश्वरेशान प्रभो वर्धस्व माधव । प्रभवाप्यय सर्वस्य सर्वात्मन् पृुथुलोचन
त्वमीशेशेश्वरेशान प्रभो वर्धस्व माधव । प्रभवाप्यय सर्वस्य सर्वात्मन् पृथुलोचन ॥
Verse 25
धनंजयसखा यश्चन धनंजयहितकश्षन यः । धनंजयस्य गोप्ता तं प्रपद्य सुखमेधते,“जो अर्जुनके मित्र, अर्जुनके हितैषी और अर्जुनके रक्षक हैं, उन भगवान् श्रीकृष्णकी शरण लेकर मनुष्य सुखी होता है
धनंजयसखा यश्च धनंजयहितकृच्छन यः । धनंजयस्य गोप्ता तं प्रपद्य सुखमेधते ॥
Verse 26
मार्कण्डेय: पुराणर्षिश्नरितज्ञस्तवानघ । माहात्म्यमनुभावं च पुरा कीर्तितवान् मुनि:
सञ्जय उवाच—अनघ! पुराणर्षिर्मार्कण्डेयः स्मृतिज्ञो धर्मवित् त्वां सम्यग् वेत्ति। स मुनिः पुरा मम तव प्रभावं माहात्म्यं च प्रकीर्तितवान्॥
Verse 27
असितो देवलश्लैव नारदश्न महातपा: । पितामहश्न मे व्यासस्त्वामाहुर्विधिमुत्तमम्,“असित, देवल, महातपस्वी नारद तथा मेरे पितामह व्यासने आपको ही सर्वोत्तम विधि बताया है
सञ्जय उवाच—असितो देवलश्चैव महातपा नारदस्तथा। पितामहश्च मे व्यासस्त्वामाहुर्विधिमुत्तमम्॥
Verse 28
त्वं तेजस्त्वं परं ब्रह्म त्वं सत्यं त्वं महत् तपः । त्वं श्रेयस्त्वं यशक्षाग्रयं कारणं जगतस्तथा
सञ्जय उवाच—त्वं तेजस्त्वं परं ब्रह्म त्वं सत्यं त्वं महत्तपः। त्वं श्रेयस्त्वं यशः श्रेष्ठं त्वं कारणं जगतस्तथा॥
Verse 29
त्वया सृष्टमिदं सर्व जगत् स्थावरजड्भमम् । प्रलये समनुप्राप्ते त्वां वै निविशते पुन:
सञ्जय उवाच—त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्। प्रलये समनुप्राप्ते त्वां वै निविशते पुनः॥
Verse 30
अनादिनिधनं देवं विश्वस्येशं जगत्पते । धातारमजमव्यक्तमाहुर्वेदविदो जना:
सञ्जय उवाच—अनादिनिधनं देवं विश्वस्येशं जगत्पतिम्। धातारमजमव्यक्तमाहुर्वेदविदो जनाः॥
Verse 31
अपि देवा न जानन्ति गुह्माद्यं जगत्पतिम्
सञ्जय उवाच—अपि देवा न जानन्ति गुह्यं गम्भीरमात्मनः । जगत्पतिं महेशानं तस्य तत्त्वं यथार्थतः ॥
Verse 32
नारायणं परं देवं परमात्मानमी श्वरम् । ज्ञानयोनिं हरिं विष्णुं मुमुक्षूणां परायणम् । परं पुराणं पुरुष पुराणानां परं च यत्
सञ्जय उवाच—नारायणं परं देवं परमात्मानमीश्वरम् । ज्ञानयोनिं हरिं विष्णुं मुमुक्षूणां परायणम् । परं पुराणं पुरुषं पुराणानां परं च यत् ॥
Verse 33
“आपका रहस्य गूढ़ है। आप सबके आदि कारण और इस जगतके स्वामी हैं। आप ही परमदेव, नारायण, परमात्मा और ईश्वर हैं। ज्ञानस्वरूप श्रीहरि तथा मुमुक्षुओंके परम आश्रय भगवान् विष्णु भी आप ही हैं। आपके यथार्थ स्वरूपको देवता भी नहीं जानते हैं। आप ही परम पुराणपुरुष तथा पुराणोंसे भी परे हैं ।।
सञ्जय उवाच—गूढं ते रहस्यमत्यन्तं सर्वकारणकारणम् । जगत्पतिस्त्वमेवैकः परदेवो जनार्दनः । नारायणः परात्मा च ईश्वरश्च त्वमेव हि । ज्ञानस्वरूपो भगवान् हरिर्विष्णुश्च नः प्रभुः । मुमुक्षूणां परं शरणं त्वमेव पुरुषोत्तमः । देवा अपि न जानन्ति तव तत्त्वं यथार्थतः । परः पुराणपुरुषः पुराणेभ्यः परोऽपि च । एवमादिगुणानां ते कर्मणां दिवि चेह च । अतीतभूतभव्यानां संख्यातात्र न विद्यते । यथा शक्रो दिवौकसां रक्षिता, तथा वयं । त्वया सर्वथा रक्षणीया लब्धस्त्वं सुहृदुत्तमः ॥
Verse 34
सर्वतो रक्षणीया: सम शक्रेणेव दिवौकस: । यैस्त्वं सर्वगुणोपेत: सुहृन्न उपपादित:
सञ्जय उवाच—सर्वतो रक्षणीया वयं शक्रेणेव दिवौकसः । यैस्त्वं सर्वगुणोपेतः सुहृन्न उपपादितः ॥
Verse 35
इत्येवं धर्मराजेन हरिरुक्तो महायशा: । अनुरूपमिदं वाक्यं प्रत्युवाच जनार्दन:,धर्मराज युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर महायशस्वी भगवान् जनार्दनने उनके कथनके अनुरूप इस प्रकार उत्तर दिया--
सञ्जय उवाच—इत्येवं धर्मराजेन हरिरुक्तो महायशाः । अनुरूपमिदं वाक्यं प्रत्युवाच जनार्दनः ॥
Verse 36
पर्यष्वजत् तदा कृष्णावानन्दाश्रुपरिप्लुत: । भारत! भगवान् श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर शत्रुओंकी राजधानीपर विजय पानेवाले राजा युधिष्ठिर हर्षमें भरकर अपने रथसे कूद पड़े और आनन्दके आँसू बहाते हुए उन्होंने उस समय श्रीकृष्ण और अर्जुनको हृदयसे लगा लिया
सञ्जय उवाच—ततः स राजा युधिष्ठिरो हर्षाश्रुपरिप्लुतः रथात् प्रस्कन्द्य कृष्णं च पार्थं च परिष्वजत्। “भारत! भवता तपसोग्रेण धर्मेण परमेण च। साधुत्वादार्जवाच्चैव हतः पापो जयद्रथः॥”
Verse 37
अयं च पुरुषव्याप्र त्ववनुध्यानसंवृतः । हत्वा योधसहस््राणि न्यहन् जिष्णुर्जयद्रथम्
सञ्जय उवाच—अयं च पुरुषव्याघ्र तव अनुध्यानसंवृतः। हत्वा योधसहस्राणि न्यहन् जिष्णुर्जयद्रथम्॥
Verse 38
कृतित्वे बाहुवीय्यें च तथैवासम्भ्रमेडपि च । शीघ्रतामोघबुद्धित्वे नास्ति पार्थसम: क्वचित्
सञ्जय उवाच—कृतित्वे बाहुवीर्ये च तथैवासम्भ्रमेऽपि च। शीघ्रतामोघबुद्धित्वे नास्ति पार्थसमः क्वचित्॥
Verse 39
तदयं भरतश्रेष्ठ भ्राता तेडद्य यदर्जुन: । सैन्यक्षयं रणे कृत्वा सिन्धुराजशिरो5हरत्,“भरतश्रेष्ठ) इसीलिये आज आपके इस छोटे भाई अर्जुनने संग्राममें शत्रुसेनाका संहार करके सिंधुराजका सिर काट लिया है”
सञ्जय उवाच—तदयं भरतश्रेष्ठ भ्राता तेऽद्य यदर्जुनः। सैन्यक्षयं रणे कृत्वा सिन्धुराजशिरोऽहरत्॥
Verse 40
ततो धर्मसुतो जिष्णुं परिष्वज्य विशाम्पते । प्रमृज्य वदनं तस्य पर्याश्चवासयत प्रभु:,प्रजानाथ! तब धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अर्जुनको हृदयसे लगा लिया और उनका मुँह पोंछकर उन्हें आश्वासन देते हुए कहा--
सञ्जय उवाच—ततो धर्मसुतो जिष्णुं परिष्वज्य विशाम्पते। प्रमृज्य वदनं तस्य पर्याश्वासयत प्रभुः॥
Verse 41
अतीव सुमहत् कर्म कृतवानसि फाल्गुन । असहां चाविषहां च देवैरपि सवासवै:
सञ्जय उवाच— अतीव सुमहत्कर्म कृतवानसि फाल्गुन। असह्यं चाविषह्यं च देवैरपि सवासवैः॥
Verse 42
दिष्ट्या निस्तीर्णभारो5सि हतारिश्नासि शत्रुहन् । दिष्ट्या सत्या प्रतिज्ञेयं कृता हत्वा जयद्रथम्
सञ्जय उवाच— दिष्ट्या निस्तीर्णभारोऽसि हतारिर्नासि शत्रुहन्। दिष्ट्या सत्या प्रतिज्ञेयं कृता हत्वा जयद्रथम्॥
Verse 43
एवमुक्त्वा गुडाकेशं धर्मराजो महायशा: । पस्पर्श पुण्यगन्धेन पृष्ठे हस्तेन पार्थिव:,महायशस्वी धर्मराज राजा युधिष्ठिरने निद्राविजयी अर्जुनसे ऐसा कहकर उनकी पीठपर पवित्र सुगन्धसे युक्त अपना हाथ फेरा
सञ्जय उवाच— एवमुक्त्वा गुडाकेशं धर्मराजो महायशाः। पस्पर्श पुण्यगन्धेन पृष्ठे हस्तेन पार्थिवः॥
Verse 44
एवमुक्तौ महात्मानावुभौ केशवपाण्डवौ । तावब्रूतां तदा कृष्णौ राजानं पृथिवीपतिम्,उनके ऐसा कहनेपर महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुनने उस समय उन पृथ्वीपति नरेशसे इस प्रकार कहा--
सञ्जय उवाच— एवमुक्तौ महात्मानावुभौ केशवपाण्डवौ। तावब्रूतां तदा कृष्णौ राजानं पृथिवीपतिम्॥
Verse 45
तव कोपाग्निना दग्ध: पापो राजा जयद्रथ: । उत्तीर्ण चापि सुमहद् धार्तराष्ट्रबलं रणे
सञ्जय उवाच— तव कोपाग्निना दग्धः पापो राजा जयद्रथः। उत्तीर्णं चापि सुमहद्धार्तराष्ट्रबलं रणे॥
Verse 46
अब्रवीद् वासुदेवं च पाण्डवं च धनंजयम् | फिर उनके कमलके समान कान्तिमान् सुन्दर मुखपर हाथ फेरते हुए वे वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण और पाण्डुपुत्र अर्जुनसे इस प्रकार बोले--
सञ्जय उवाच—ततः स वासुदेवं च पाण्डवं च धनञ्जयम् अभ्यभाषत—“भारत! शत्रुसूदन! एते कौरवास्तव क्रोधहताः हन्यन्ते, निहताश्चैव, विनङ्क्ष्यन्ति च।”
Verse 47
त्वां हि चक्षुर्ठणं वीर॑ं कोपयित्वा सुयोधन: । समित्रबन्धु: समरे प्राणांस्त्यक्ष्यति दुर्मति:
त्वां हि चक्षुर्हणं वीरं कोपयित्वा सुयोधनः । समित्रबन्धुः समरे प्राणांस्त्यक्ष्यति दुर्मतिः ॥
Verse 48
तव क्रोधहत: पूर्व देवैरपि सुदुर्जय: । शरतल्पगत: शेते भीष्म: कुरुपितामह:
तव क्रोधहतः पूर्वं देवैरपि सुदुर्जयः । शरतल्पगतः शेते भीष्मः कुरुपितामहः ॥
Verse 49
दुर्लभो विजयस्तेषां संग्रामे रिपुसूदन । याता मृत्युवशं ते वै येषां क्रुद्धो+सि पाण्डव
दुर्लभो विजयस्तेषां संग्रामे रिपुसूदन । याता मृत्युवशं ते वै येषां क्रुद्धोऽसि पाण्डव ॥
Verse 50
राज्यं प्राणा: श्रिय: पुत्रा: सौख्यानि विविधानि च | अचिरात् तस्य नश्यन्ति येषां क्रुद्धो+सि मानद
राज्यं प्राणाः श्रियः पुत्राः सौख्यानि विविधानि च । अचिरात् तस्य नश्यन्ति येषां क्रुद्धोऽसि मानद ॥
Verse 51
विनष्टान् कौरवान् मन्ये सपुत्रपशुबान्धवान् | राजधर्मपरे नित्यं त्वयि क्रुद्धे परंतप
विनष्टान् कौरवान् मन्ये सपुत्रपशुबान्धवान् । राजधर्मपरे नित्यं त्वयि क्रुद्धे परंतप ॥
Verse 52
ततो भीमो महाबाहु: सात्यकिश्न महारथः । अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठ॑ मार्गणै: क्षतविक्षतौ
ततो भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः । अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं मार्गणैः क्षतविक्षतौ ॥
Verse 53
क्षितावास्तां महेष्वासौ पाञ्चाल्यै: परिवारितौ | तौ दृष्टवा मुदितौ वीरौ प्राञ्जली चाग्रत: स्थितौ
क्षितावास्तां महेष्वासौ पाञ्चाल्यैः परिवारितौ । तौ दृष्ट्वा मुदितौ वीरौ प्राञ्जली चाग्रतः स्थितौ ॥
Verse 54
अभ्यनन्दत कौन्तेयस्तावुभौ भीमसात्यकी । तदनन्तर
अभ्यनन्दत कौन्तेयस्तावुभौ भीमसात्यकी । दिष्ट्या पश्यामि वां शूरौ विमुक्तौ सैन्यसागरात् ॥
Verse 55
द्रोणग्राहदुराधर्षाद्धार्दिक्यमकरालयात् । वे बोले--'बड़े सौभाग्यकी बात है कि मैं तुम दोनों शूरवीरोंको शत्रुसेनाके समुद्रसे पार हुआ देख रहा हूँ। वह सैन्यसागर द्रोणाचार्यरूपी ग्राहके कारण दुर्धर्ष है और कृतवर्मा जैसे मगरोंका वासस्थान बना हुआ है || ५४ $ || दिष्ट्या विनिर्जिता: संख्ये पृथिव्यां सर्वपार्थिवा:
द्रोणग्राहदुराधर्षाद्धार्दिक्यमकरालयात् । दिष्ट्या विनिर्जिताः संख्ये पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ॥
Verse 56
दिष्ट्या द्रोणोजित: संख्ये हार्दिक्यश्च महाबल:
दिष्ट्या द्रोणो जितः संख्ये हार्दिक्यश्च महाबलः । दिष्ट्यैव कर्णोऽपि तवेषुभी रणभूमौ पराभवं नीतः । नरश्रेष्ठौ वीरौ! युवाभ्यां शल्योऽपि राजा समरात् विमुखीकृतः ॥
Verse 57
दिष्ठ्या विकर्णिशभि: कर्णो रणे नीत: पराभवम् | विमुखश्न कृत: शल्यो युवाभ्यां पुरुषर्षभी
दिष्ट्या विकर्णिशभिभिः कर्णो रणे नीतः पराभवम् । विमुखश्च कृतः शल्यो युवाभ्यां पुरुषर्षभौ ॥
Verse 58
दिष्ट्या युवां कुशलिनौ संग्रामात् पुनरागतौ । पश्यामि रथिनां श्रेष्ठावुभौ युद्धविशारदौ
दिष्ट्या युवां कुशलिनौ संग्रामात् पुनरागतौ । पश्यामि रथिनां श्रेष्ठावुभौ युद्धविशारदौ ॥
Verse 59
मम वाक्यकरीौ वीरौ मम गौरवयन्त्रितौ । सैन्यार्णवं समुत्तीर्णो दिष्ट्या पश्यामि वामहम्
मम वाक्यकरौ वीरौ मम गौरवयन्त्रितौ । सैन्यार्णवं समुत्तीर्णौ दिष्ट्या पश्यामि वामहम् ॥
Verse 60
समरश्लाघधिनौ वीरौ समरेष्वपराजितौ । मम वाक्यसमोौ चैव दिष्ट्या पश्यामि वामहम्
समरश्लाघधिनौ वीरौ समरेष्वपराजितौ । मम वाक्यसमौ चैव दिष्ट्या पश्यामि वामहम् ॥
Verse 61
इत्युक्त्वा पाण्डवो राजन् युयुधानवृकोदरौ । सस्वजे पुरुषव्याप्रौ हर्षाद् वाष्पं मुमोच ह
इत्युक्त्वा पाण्डवो राजन् युयुधानवृकोदरौ । सस्वजे पुरुषव्याघ्रौ हर्षाद् वाष्पं मुमोच ह ॥
Verse 62
ततः प्रमुदितं सर्व बलमासीद् विशाम्पते । पाण्डवानां रणे हृष्टं युद्धाय तु मनो दधे
ततः प्रमुदितं सर्वं बलमासीद् विशाम्पते । पाण्डवानां रणे हृष्टं युद्धाय तु मनो दधे ॥
Verse 116
सुरैरिवासुरवधे शक्रं शक्रानुजाहवे । “उपेन्द्र! आप सदा सब प्रकारसे हमारे प्रिय और हितसाधनमें लगे हुए हैं। हमलोगोंने आपका ही आश्रय लेकर श्त्रोंद्वारा युद्धकी तैयारी की है। ठीक उसी तरह
सुरैरिवासुरवधे शक्रं शक्रानुजाहवे । उपेन्द्र! त्वं सदा सर्वथा अस्माकं प्रियहिते रतः । वयं त्वामेवाश्रित्य शस्त्रैः युद्धाय समुपस्थिताः । यथा देवा इन्द्रमाश्रित्य संग्रामेऽसुरवधाय यतन्ते ॥
Verse 126
त्वद्बुद्धिबलवीर्येण कृतवानेष फाल्गुन: । “जनार्दन! आपकी ही बुद्धि, बल और पराक्रमसे इस अर्जुनने यह देवताओंके लिये भी असम्भव कर्म कर दिखाया है
त्वद्बुद्धिबलवीर्येण कृतवानेष फाल्गुनः । जनार्दन! देवैरप्यसम्भवं कर्म सिद्धं प्रदर्शितम् ॥
Verse 149
प्रजानाथ! तदनन्तर पाण्डवोंकी सारी सेनाने युद्धस्थलमें प्रसन्न एवं उत्साहित होकर संग्राममें ही मन लगाया ।।
तदनन्तरं प्रजानाथ! पाण्डवानां समग्रं बलं रणभूमौ प्रमुदितं हृष्टं चाभवत् । संग्राम एव मनो दधे ॥ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरहर्षे एकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
Verse 306
भूतात्मानं महात्मानमनन्तं विश्वतोमुखम् । “जगत्पते! वेदवेत्ता पुछ्णष आपको आदि-अन्तसे रहित
भूतात्मानं महात्मानमनन्तं विश्वतोमुखम् । जगत्पते! वेदविदो भवन्तं बहुभिर्नामभिराहुः—अनादिनिधनं दिव्यरूपं विश्वेश्वरं धातारमजन्मानमव्यक्तं भूतात्मानं महात्मानमनन्तं विश्वतोमुखं च ॥
Verse 553
युवां विजयिनौ चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे । 'युद्धमें सारे भूपाल पराजित हो गये और संग्राम-भूमिमें मैं तुम दोनोंको विजयी देख रहा हूँ--यह बड़े हर्षका विषय है
युवां विजयिनौ चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे । सर्वे भूपालाः संग्रामे पराजिताः; रणभूमौ युवयोर्विजयं दृष्ट्वा महद् हर्षं लभे ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on retaliatory violence justified by prior wrongs: Alāyudha frames his campaign as vengeance for slain kin, while Duryodhana endorses escalation for advantage—raising the question of whether remembrance of injury can ethically authorize widening harm.
The chapter illustrates how vairāgni (the ‘fire’ of enmity) shapes perception and policy: grievance memory can become a strategic asset yet also a destabilizing force that narrows ethical deliberation and amplifies collective suffering.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its function is primarily historiographic and thematic—documenting motives, authorization, and battlefield spectacle to clarify causal chains within the war’s moral and tactical progression.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.