Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

द्रोणपर्व — पञ्चदशोऽध्यायः (Droṇa Parva, Chapter 15): युधिष्ठिर-रक्षा तथा अर्जुनस्य शरवृष्टिः

वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।। मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च । निर्विशेषम भूद्‌ युद्ध तयो: पुरुषसिंहयो:,मण्डलाकार घूमनेके मार्गों (पैंतरों) और गदाके प्रहारोंमें उन दोनों पुरुषसिंहोंकी योग्यता एक-सी जान पड़ती थी

sañjaya uvāca | śalyaś ca bhīmasenaś ca gadārūpau śṛṅgau parivartya vṛṣabhāv iva nadantaḥ pādāni vinyasyantaḥ paryāyān parivartayām āsuḥ | maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu ca nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ ||

सञ्जय उवाच—शल्यो भीमसेनश्चोभौ गदाभ्यां शृङ्गिणाविव वृषभौ शृङ्गाणि परिघूर्णयन्तौ नर्दन्तौ पैंतरे परिवर्तयामासतुः। मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च तयोः पुरुषसिंहयोः युद्धं निर्विशेषमिवाभवत्।

मण्डलावर्तमार्गेषुin the circular-turning paths (maneuvers)
मण्डलावर्तमार्गेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमण्डलावर्तमार्ग
FormMasculine, Locative, Plural
गदाविहरणेषुin the wielding/handling of maces
गदाविहरणेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootगदाविहरण
FormNeuter, Locative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
निर्विशेषम्without distinction; equal
निर्विशेषम्:
TypeAdjective
Rootनिर्विशेष
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
अभूत्was; became
अभूत्:
TypeVerb
Rootभू
FormAorist (Luṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
युद्धम्the fight/battle
युद्धम्:
Karta
TypeNoun
Rootयुद्ध
FormNeuter, Nominative, Singular
तयोःof those two
तयोः:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Dual
पुरुषसिंहयोःof the two lion-like men (heroes)
पुरुषसिंहयोः:
TypeNoun
Rootपुरुषसिंह
FormMasculine, Genitive, Dual

संजय उवाच

S
Sanjaya
S
Shalya
B
Bhimasena (Bhima)
G
Gada (mace)

Educational Q&A

The verse highlights that in the immediacy of battle, victory can hinge on matched skill and tactical movement rather than on moral claims alone; it invites reflection on how dharma must be upheld through discipline and restraint even when the contest appears evenly balanced.

Sanjaya describes Śalya and Bhīma engaged in a mace duel: they roar like bulls, circle with practiced footwork, and exchange mace techniques so evenly that neither seems superior in maneuvering or weapon-handling.