
सहदेव-राधेय-संग्रामः; शल्य-प्रभावः; अलम्बुस-निवर्तनम् (Sahadeva and Karṇa; Śalya’s pressure; Alambusa’s interception)
Upa-parva: Droṇa-vadha-prasaṅga (Command-phase engagements leading toward Droṇa’s fall)
Sañjaya reports that Sahadeva advances with the intent to reach Droṇa, but Karṇa (Vaikartana) checks him in battle. A close engagement unfolds: Sahadeva strikes Karṇa with multiple arrows; Karṇa counters with a dense volley, severs Sahadeva’s bow, kills his horses, and slays his charioteer, forcing Sahadeva to fight on foot. Sahadeva cycles through weapons—sword and shield, then a heavy mace, then a spear, and finally a chariot-wheel cast like an upraised wheel of time—each neutralized by Karṇa’s arrows. Pressed back and wounded, Sahadeva withdraws from the immediate fight. Karṇa approaches and addresses him with derisive counsel to avoid battling superior rathins and to go where Arjuna is engaged; crucially, Karṇa does not kill Sahadeva, explicitly grounded in remembrance of Kuntī’s words and his commitment to truthfulness. Sahadeva, distressed by wounds and the sting of Karṇa’s speech, retreats and mounts another chariot. The scene then shifts: Śalya (Madra king) overwhelms Virāṭa and kills Śatānīka; Virāṭa is badly pierced and evacuated, and the Pāṇḍava–Pāñcāla army breaks in flight under Śalya’s arrow-showers. Seeing the rout, Vāsudeva and Dhanaṃjaya move toward Śalya, but the rākṣasa Alambusa advances to intercept; Arjuna quickly defeats him, cuts his standard and disables key elements of his chariot, driving him off, then proceeds toward Droṇa’s vicinity while Kaurava troops fall in large numbers.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के सम्मुख संजय का वृत्तांत—अर्जुन क्रोध से भरा हुआ कौरव-सेना में घुस चुका है; वह सेना अश्वत्थामा और कर्ण की कठोर रक्षा-व्यवस्था में भी ‘अप्रवेश्य’ कही जाती है, फिर भी धनंजय उसे चीरता चला जा रहा है। → अर्जुन के इस प्रचंड प्रवेश से कौरव-पक्ष में शोक और आशंका की आग धधकती है—राजा-राजवाड़े और जयद्रथ-सहित योद्धा ‘ग्रस्त’ से दिखने लगते हैं। इसी उथल-पुथल में शिनिवंशी सात्यकि रथ से आगे बढ़कर भीम की दिशा में जाता है और कौरवों के एक प्रमुख रक्षक—अलम्बुष—से उसका घोर सामना होता है; साथ ही दुःशासन के दल भी तेजी से जुटते हैं। → अलम्बुष के प्रहारों से घायल होने पर भी सात्यकि अपनी गति और कौशल नहीं छोड़ता; वह तीव्र बाण-वर्षा से अलम्बुष के वेगवान अश्वों को चूर-चूर कर देता है और फिर शत्रु-पंक्ति को तोड़ते हुए दुःशासन के रथ-घोड़ों को अग्नि-सदृश बाणों से मार गिराता है—कौरव-रक्षा की एक कड़ी वहीं ढह जाती है। → अलम्बुष-वध के साथ सात्यकि का मार्ग खुलता है; कौरवों की त्वरित सहायता-टुकड़ियाँ भी इस धक्के से बिखरती हैं और अर्जुन के अभियान (जयद्रथ-वध की ओर) को अप्रत्यक्ष बल मिलता है। अध्याय का पटाक्षेप ‘अलम्बुष-वध’ के रूप में होता है। → अर्जुन अभी भी शत्रु-सेना के भीतर है और कर्ण-अश्वत्थामा की रक्षा-रेखा शेष है—अगला संघर्ष और अधिक उग्र होने वाला है।
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल १२५३ श्लोक हैं।) भीकम (2 अमान चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: सात्यकिद्वारा राजा अलम्बुषका और दुःशासनके घोड़ोंका वध धृतराष्ट्र रवाच अहन्यहनि मे दीप्त॑ यश: पतति संजय । हता मे बहवो योधा मन्ये कालस्य पर्ययम्
धृतराष्ट्र उवाच—अहन्यहनि मे दीप्तं यशः पतति संजय। हता मे बहवो योधा मन्ये कालस्य पर्ययम्॥
Verse 2
धनंजय: सुसंक्रुद्ध: प्रविष्टो मामकं बलम् | रक्षितं द्रौणिकर्णाभ्यामप्रवेश्यं सुरैरपि
सञ्जय उवाच—धनञ्जयः सुसंक्रुद्धः प्रविष्टो मामकं बलम्। रक्षितं द्रौणिकर्णाभ्याम् अप्रवेश्यं सुरैरपि॥
Verse 3
ताभ्यामूर्जितवीर्याभ्यामाप्यायितपराक्रम: । सहित: कृष्णभीमाभ्यां शिनीनामृषभेण च,महान् पराक्रमी श्रीकृष्ण और भीमसेन तथा शिनिप्रवर सात्यकिका साथ होनेसे अर्जुनका बल तथा पराक्रम और भी बढ़ गया है
ताभ्यामूर्जितवीर्याभ्यामाप्यायितपराक्रमः। सहितः कृष्णभीमाभ्यां शिनीनामृषभेण च॥
Verse 4
तदाप्रभूति मां शोको दहत्यग्निरिवाशयम् । ग्रस्तानिव प्रपश्यामि भूमिपालान् ससैन्धवान्
तदाप्रभृति मां शोको दहत्यग्निरिवाशयम्। ग्रस्तानिव प्रपश्यामि भूमिपालान् ससैन्धवान्॥
Verse 5
अप्रियं सुमहत् कृत्वा सिन्धुराज: किरीटिन: । चक्षुविषयमापन्न: कथं जीवितमाप्लनुयात्,सिंधुराज जयद्रथ किरीटधारी अर्जुनका महान् अप्रिय करके जब उनकी आँखोंके सामने आ गया है, तब कैसे जीवित रह सकता है?
अप्रियं सुमहत्कृत्वा सिन्धुराजः किरीटिनः। चक्षुविषयमापन्नः कथं जीवितमाप्नुयात्॥
Verse 6
अनुमानाच्च पश्यामि नास्ति संजय सैन्धव: । युद्ध तु तद् यथावृत्तं तन्ममाचक्ष्व तत्त्तत:ः
अनुमानाच्च पश्यामि नास्ति सञ्जय सैन्धवः। युद्धं तु तद् यथावृत्तं तन्ममाचक्ष्व तत्ततः॥
Verse 7
यश्च विक्षोभ्य महतीं सेनामालोड्य चासकृत् । एक: प्रविष्ट: संक्रुद्धो नलिनीमिव कुज्जर:
संजय उवाच—संजय! यथा कुज्जरो नलिनीं प्रविशति, तथा स वृष्णिवंश्यो वीरः सात्यकिः क्रुद्ध एक एव मम महतीं सेनां विक्षोभ्य, असकृद् आलोड्य, तस्यां प्रविष्टः। धनंजयार्थं यत्नपूर्वं यथा युद्धं चकार, तत् त्वं कथय; त्वं हि कथावर्णने कुशलः।
Verse 8
तस्य मे वृष्णिवीरस्य ब्रूहि युद्धं यथातथम् । धनंजयार्थे यत्तस्य कुशलो हासि संजय
तस्य मे वृष्णिवीरस्य युद्धं यथातथं ब्रूहि। धनंजयार्थं यत् तेन कृतं, तत् संजय, त्वं यथावत् कथय; त्वं हि कुशलः।
Verse 9
संजय उवाच तथा तु वैकर्तनपीडितं त॑ भीम॑ प्रयान्तं पुरुषप्रवीरम् । समीक्ष्य राजन् नरवीरमध्ये शिनिप्रवीरो$नुययौ रथेन
संजय उवाच—राजन्! तथा वैकर्तनपीडितं भीमं प्रयान्तं पुरुषप्रवीरम्। समीक्ष्य नरवीरमध्ये शिनिप्रवीरः सात्यकिरनुययौ रथेन, तस्य सहायार्थम्॥
Verse 10
नदन् यथा वज्रधरस्तपान्ते ज्वलन् यथा जलदान्ते च सूर्य: । निष्नन्नमित्रान् धनुषा दृढेन स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम्
नदन् यथा वज्रधरस्तपान्ते ज्वलन् यथा जलदान्ते च सूर्यः। निष्नन्नमित्रान् धनुषा दृढेन स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम्॥
Verse 11
त॑ यान्तमश्वै रजतप्रकाशै- रायोधने वीरवरं नदन्तम् | नाशवनुवन् वारयितु त्वदीया: सर्वे रथा भारत माधवाग्रयम्
तं यान्तमश्वै रजतप्रकाशैरायोधने वीरवरं नदन्तम्। नाशक्नुवन् वारयितुं त्वदीयाः सर्वे रथाः, भारत, माधवाग्रयम्॥
Verse 12
अमर्षपूर्णस्त्वनिवृत्तयोधी शरासनी काज्चनवर्मधारी । अलम्बुष: सात्यकिं माधवाग्रय- मवारयद् राजवरो5भिपत्य
अमर्षपूर्णस्त्वनिवृत्तयोधी शरासनी काञ्चनवर्मधारी । अलम्बुषः सात्यकिं माधवाग्र्यमवारयद् राजवरोऽभिपत्य ॥
Verse 13
तयोरभूद् भारत सम्प्रहारो यथाविधो नैव बभूव कश्ित् | प्रेक्षनत एवाहवशोभिनौ तौ योधास्त्वदीयाक्ष् परे च सर्वे
तयोरभूद् भारत सम्प्रहारो यथाविधो नैव बभूव कश्चित् । प्रेक्षन्त एवाहवशोभिनौ तौ योधास्त्वदीयाक्ष् परे च सर्वे ॥
Verse 14
आविध्यदेनं दशभ्रि: पृषत्कै- रलम्बुषो राजवर: प्रसहा । अनागतानेव तु तान् पृषत्कां- श्रिच्छेद बाणै: शिनिपुजड्रवो5डपि
आविध्यदेनं दशभिः पृषत्कैरलम्बुषो राजवरः प्रसहा । अनागतानेव तु तान् पृषत्कांश्छिच्छेद बाणैः शिनिपुङ्गवोऽपि ॥
Verse 15
पुनः स बाणैस्त्रिभिरग्निकल्पै- राकर्णपूर्णनिशितै: सपुड्खै: । विव्याध देहावरणं विदार्य ते सात्यकेराविविशु: शरीरम्
पुनः स बाणैस्त्रिभिरग्निकल्पैराकर्णपूर्णनिशितैः सपुङ्खैः । विव्याध देहावरणं विदार्य ते सात्यकेराविविशुः शरीरम् ॥
Verse 16
तै: कायमस्याग्न्यनिलप्र भावै- विंदार्य बाणैर्निश्तिज्वलद्धि: | आजसघ्निवांस्तान् रजतप्रकाशा- नश्नांक्षतुर्भिश्चतुर: प्रसहा
तैः कायमस्याग्न्यनिलप्रभावैर्विदार्य बाणैर्निशितैर्ज्वलद्भिः । आजघ्निवांस्तान् रजतप्रकाशानश्वांश्चतुर्भिश्चतुरः प्रसहा ॥
Verse 17
तथा तु तेनाभिहतस्तरस्वी नप्ता शिनेशक्षुक्रधरप्रभाव: । अलम्बुषस्योत्तमवेगवद्धि- रश्वांश्षतुर्भि्निजघान बाणै:
तथा तु तेनाभिहतस्तरस्वी शिनेर्नप्ताऽऽयुधधारिप्रभावः । अलम्बुषस्योत्तमवेगवद्भिश्चतुर्भिरश्वान्निजघान बाणैः ॥
Verse 18
अथास्य सूतस्य शिरो निकृत्य भल्लेन कालानलसंनिभेन । सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात्
अथास्य सूतस्य शिरो निकृत्य भल्लेन कालानलसन्निभेन । सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात् ॥
Verse 19
निहत्य त॑ पार्थिवपुत्रपौत्र संख्ये यदूनामृषभः प्रमाथी । ततोडन्वयादर्जुनमेव वीर: सैन्यानि राजंस्तव संनिवार्य
निहत्य तं पार्थिवपुत्रपौत्रं संख्ये यदूनामृषभः प्रमाथी । ततः स वीरः सैन्यानि राजंस्तव संनिवार्यार्जुनमेवान्वयात् ॥
Verse 20
लि शी जं 7४ 2 है ब >चस शी] ॥ १४ 2 ४ हा > & 200 / है ४ 5 + कं | 232: ९ अन्वागतं वृष्णिवीरं समीक्ष्य तथारिमध्ये परिवर्तमानम् । घ्नन्तं कुरूणामिषुभिर्बलानि पुन: पुनर्वायुमिवा भ्रपूगान्
अन्वागतं वृष्णिवीरं समीक्ष्य तथारिमध्ये परिवर्तमानम् । घ्नन्तं कुरूणामिषुभिर्बलानि पुनः पुनर्वायुमिवाभ्रपूगान् ॥ दुःशासनप्रमुखाः सर्व एते समागम्य तूर्णं परितोऽभ्यवर्तन् ।
Verse 21
ततो<5वहन् सैन्धवा: साधुदान्ता गोक्षीरकुन्देन्दुहिमप्रकाशा: । सुवर्णजालावतता: सदश्वा यतो यत: कामयते नृसिंह:
ततो वहन्तः सैन्धवाः साधुदान्ता गोक्षीरकुन्देन्दुहिमप्रकाशाः । सुवर्णजालावतताः सदश्वा यतो यतः कामयते नृसिंहः ॥
Verse 22
अथात्मजास्ते सहिताभिपेतु- रन्ये च योधास्त्वरितास्त्वदीया: । कृत्वा मुखं भारत योधमुख्यं दुःशासन त्वत्सुतमाजमीढ
सञ्जय उवाच— अथ ते आत्मजाः सहिताः, अन्ये च त्वदीया योधाः त्वरिताः अभिपेतुः। भारत, अजमीढवंशसम्भव! योधमुख्यं तव सुतं दुःशासनं पुरस्कृत्य, ते सर्वे समवेताः तस्मिन् शैनेये सात्यकौ एकत्र समभ्यपतन्।
Verse 23
ते सर्वतः सम्परिवार्य संख्ये शैनेयमाजघ्नुरनीकसाहा: । स चापि तान् प्रवर: सात्वतानां न्यवारयद् बाणजालेन वीर:
ते सर्वतः सम्परिवार्य संख्ये शैनेयमाजघ्नुरनीकसाहाः। स चापि तान् प्रवरः सात्वतानां न्यवारयद् बाणजालेन वीरः॥
Verse 24
निवार्य तांस्तूर्णममित्रघाती नप्ता शिने: पत्रिभिरग्निकल्पै: । दुःशासनस्याभिजघान वाहा- नुद्यम्य बाणासनमाजमीढ
निवार्य तांस्तूर्णममित्रघाती नप्ता शिनेः पत्रिभिरग्निकल्पैः। दुःशासनस्याभिजघान वाहानुद्यम्य बाणासनमाजमीढ॥
Verse 25
अजमीढनन्दन! उन सबको रोककर शत्रुघाती शिनिपौत्र सात्यकिने तुरंत ही धनुष उठाकर अग्निके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा दुःशासनके घोड़ोंको मार डाला ।।
अजमीढनन्दन! निवार्य तान् सर्वान् शत्रुघाती शिनिपौत्रः सात्यकिः। त्वरितं धनुरुद्यम्याग्निकल्पैः शरैर्दुःशासनस्य हयान् जघान॥ ततः कृष्णश्चार्जुनश्च संख्ये दृष्ट्वा नरप्रवीरं सात्यकिं परमं हर्षमवापतुः॥
Verse 139
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेन और कर्णका युद्धविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमसेनकर्णयुद्धविषये एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 140
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे चत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अलग्बुषवधविषयक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Karṇa gains a decisive advantage over Sahadeva but refrains from killing him; the dilemma is whether battlefield opportunity overrides prior ethical commitment—resolved here by Karṇa’s adherence to Kuntī’s instruction and his satya-saṃdhi.
The episode illustrates that agency in conflict is not only technical (weapon-skill) but also normative: remembered obligations and truth-keeping can function as higher-order constraints that redirect outcomes even amid extreme pressure.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-significance is narrative-ethical, showing how vow and kin-linked obligation operate as causal determinants within the war’s karmic and strategic texture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.