Mahabharata Adhyaya 110
Drona ParvaAdhyaya 11048 Versesअलम्बुष के आतंक से पाण्डव-पक्ष क्षणिक रूप से दबता है, पर भीम के प्रतिघात से पलड़ा फिर पाण्डवों की ओर झुकता है।

Adhyaya 110

Adhyāya 110: Dhṛtarāṣṭra’s Lament on Fate; Saṃjaya’s Reproof and the Princes’ Assault on Bhīma (द्रोणपर्व, अध्याय ११०)

Upa-parva: Bhīma–Karṇa Saṃvāda and the Kaurava Princes’ Engagement (contextual war-episode within Droṇa Parva)

Dhṛtarāṣṭra opens with a fatalistic thesis—daiva (fate) overrides pauruṣa (human effort)—prompted by Karṇa’s inability to overcome the Pāṇḍava in direct engagement. He recalls Duryodhana’s repeated assertions about Karṇa’s unmatched prowess and then asks what Duryodhana said upon seeing Karṇa checked and withdrawing. Dhṛtarāṣṭra further depicts Bhīma as an overwhelming force: even senior Kaurava champions, though aware of Bhīma’s strength and resolve, appear unable to stand firm before him; approaching Bhīma in anger is likened to entering fire or confronting Death. Saṃjaya responds with a corrective, attributing the catastrophe to Dhṛtarāṣṭra’s earlier choices—creating enmity, yielding to his sons’ counsel, and refusing salutary advice—framed as a self-administered poison now bearing fruit. Saṃjaya then narrates the immediate tactical sequence: five Kaurava brothers (Durmarṣaṇa, Duḥsaha, Durmada, Durdhara, Jaya) surround Bhīma with arrows; Bhīma receives them with composure, Karṇa advances, and despite Kaurava support, Bhīma kills the five princes and their charioteers, demonstrating battlefield momentum and the fragility of morale rooted in boast rather than assessment.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—द्रौपदी के पुत्र रण में एक ऐसे उग्र वीर से पीड़ित हो उठे हैं कि क्षणभर को उन्हें अपना कर्तव्य भी सूझता नहीं; उसी बीच सोमदत्त-पुत्र शल का प्रचण्ड प्रहार पाण्डव-पक्ष पर टूट पड़ता है। → शल एक-एक बाण से द्रौपदेयों को वक्ष में बेधकर उन्हें विचलित करता है; उधर राक्षस अलम्बुष पाण्डव-सेना में हाथी, घोड़े, पैदल और रथियों को बाण-वृष्टि से गिराता चला जाता है, जिससे मोर्चा डगमगाने लगता है। → भीमसेन क्रोध से दहकते अग्नि-तुल्य होकर ‘त्वाष्ट्र’ अस्त्र का संधान करते हैं और अलम्बुष के उन्माद को तोड़ते हुए उसे पराजय की ओर ढकेल देते हैं; साथ ही द्रौपदी-पुत्र शत्रु-शमन शतानीक (नकुल-पुत्र) शल पर निर्णायक प्रहार कर उसे धराशायी कर देता है। → अलम्बुष की मार से क्षत-विक्षत पाण्डव-सेना में भीम की विजय-ध्वनि उठती है; मरुद्गणों के इन्द्र-स्तवन की भाँति योद्धा भीम की प्रशंसा करते हैं और मोर्चा फिर सँभल जाता है—द्रौपदेयों पर छाया भय हटता है। → अलम्बुष घोर रूप धारण कर भीमसेन से कुछ कहता/ललकारता है—संकेत देता हुआ कि राक्षसी प्रतिशोध और भीषण प्रतिघात अभी शेष है।

Shlokas

Verse 1

ऑपनआक्राता बछ। अकाल अष्टाधिकशततमोब<् ध्याय: द्रौपदीपुत्रोंके द्वारा सोमदत्तकुमार शलका वध तथा भीमसेनके द्वारा अलम्बुषकी पराजय संजय उवाच द्रौपदेयान्‌ महेष्वासान्‌ सौमदत्तिमहायशा: । एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि:

संजय उवाच—द्रौपदेयान् महेष्वासान् सौमदत्तिर्महायशाः । एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

Verse 2

ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभो । प्रमूढा नैव विविदुर्म॒धे कृत्यं सम किंचन

ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभो । प्रमूढा नैव विविदुर्मध्ये कृत्यं समं किंचन ॥

Verse 3

नाकुलिश्व शतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम्‌ । द्वाभ्यां विदृध्वानदद्धृष्ट: शराभ्यां शत्रुकर्शन:,तब नकुलके पुत्र शत्रुसूदन शतानीकने दो बाणोंद्वारा नरश्रेष्ठ शलको घायल करके बड़े हर्षके साथ सिंहनाद किया

नाकुलिश्वशतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम् । द्वाभ्यां विद्ध्वानदद्धृष्टः शराभ्यां शत्रुकर्शनः ॥

Verse 4

तथेतरे रणे यत्तास्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगै: । विव्यधु: समरे तूर्ण सौमदत्तिममर्षणम्‌,इसी प्रकार अन्य द्रौपदीपुत्रोंने भी समरांगणमें प्रयत्तशील होकर अमर्षशील शलको तुरंत ही तीन-तीन बाणोंद्वारा बींध डाला

तथेतरे रणे यत्तास्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । विव्यधुः समरे तूर्णं सौमदत्तिममर्षणम् ॥

Verse 5

स तान्‌ प्रति महाराज पञ्च चिक्षेप सायकान्‌ | एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशा:,महाराज! तब महायशस्वी शलने उनपर पाँच बाण चलाये, जिनमेंसे एक-एकके द्वारा एक-एककी छाती छेद डाली

स तान् प्रति महाराज पञ्च चिक्षेप सायकान् । एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशाः ॥

Verse 6

ततस्ते भ्रातर: पञ्च शरैर्विद्धा महात्मना । परिवार्य रणे वीर विव्यधु: सायकैर्भुशम्‌

ततस्ते भ्रातरः पञ्च शरैर्विद्धा महात्मना । परिवार्य रणे वीरं विव्यधुः सायकैर्भृशम् ॥

Verse 7

आर्जुनिस्तु हयांस्तस्य चतुर्भिनिशितै: शरै: | प्रेषयामास संक़ुद्धो यमस्य सदन प्रति,अर्जुनकुमार श्रुतकीर्तिने अत्यन्त कुपित हो चार तीखे बाणोंद्वारा शलके चारों घोड़ोंको यमलोक भेज दिया

सञ्जय उवाच—आर्जुनिस्तु श्रुतकीर्तिः क्रुद्धः तस्य हयान् चतुर्भिः निशितैः शरैः जघान, तान् यमसदनं प्रति प्रेषयामास।

Verse 8

भैमसेनिर्धनुश्छित्त्वा सौमदत्तेरमहात्मन: । ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितै: शरै:

सञ्जय उवाच—भैमसेनिः सौमदत्तेः महात्मनः धनुः छित्त्वा शितैः शरैः तं विव्याध, बलवन्नादं च ननाद।

Verse 9

यौधिष्ठिरिर्ध्वजं तस्य छित्त्वा भूमावपातयत्‌ । नाकुलिश्लाथ यन्तारं रथनीडादपाहरत्‌

सञ्जय उवाच—यौधिष्ठिरिः तस्य ध्वजं छित्त्वा भूमौ अपातयत्। नाकुलिः च यन्तारं हत्वा रथनीडात् अपाहरत्।

Verse 10

साहदेविस्तु त॑ ज्ञात्वा भ्रातृभिविमुखीकृतम्‌ | क्षुरपप्रेण शिरो राजन्‌ निचकर्त महात्मन:

सञ्जय उवाच—राजन्, साहदेविः तं भ्रातृभिः विमुखीकृतं ज्ञात्वा, महात्मनः शिरः क्षुरप्रेण निचकर्त।

Verse 11

तच्छिरो न्यपतद्‌ भूमौ तपनीयविभूषितम्‌ । भ्राजयत्‌ तं रणोद्देशं बालसूर्यसमप्रभम्‌,सोमदत्तकुमारका प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान सुवर्णभूषित वह मस्तक उस रणभूमिको प्रकाशित करता हुआ पृथ्वीपर गिर पड़ा

सञ्जय उवाच—तच्छिरः तपनीयविभूषितं भूमौ न्यपतत्। बालसूर्यसमप्रभं तत् रणोद्देशं भ्राजयामास।

Verse 12

सौमदत्ते: शिरो दृष्टवा निहतं तन्महात्मन: । वित्रस्तास्तावका राजन प्रदुद्रुवुरनेकथा,महाराज! महामना शलके मस्तकको कटा हुआ देख आपके सैनिक अत्यन्त भयभीत हो अनेक दलोंमें बँटकर भागने लगे

सौमदत्तेः शिरो दृष्ट्वा निहतं तन्महात्मनः । वित्रस्तास्तावका राजन् प्रदुद्रुवुरनेकधा ॥

Verse 13

अलम्बुषस्तु समरे भीमसेनं महाबलम्‌ । योधयामास संक्रुद्धो लक्ष्मणं रावणिर्यथा

अलम्बुषस्तु समरे भीमसेनं महाबलम् । योधयामास संक्रुद्धो लक्ष्मणं रावणिर्यथा ॥

Verse 14

सम्प्रयुद्धौ रणे दृष्टवा तावुभौ नरराक्षसौ । विस्मय: सर्वभूतानां प्रहर्ष. समजायत,उस रणक्षेत्रमें उन दोनों मनुष्य एवं राक्षसको युद्ध करते देख समस्त प्राणियोंको अत्यन्त आश्चर्य और हर्ष हुआ

सम्प्रयुद्धौ रणे दृष्ट्वा तावुभौ नरराक्षसौ । विस्मयः सर्वभूतानां प्रहर्षः समजायत ॥

Verse 15

आर्ष्यशुद्धिं ततो भीमो नवभिर्निशितै: शरै: । विव्याध प्रहसन्‌ राजन्‌ राक्षसेन्द्रममर्षणम्‌,राजन्‌! फिर भीमसेनने हँसते हुए नौ पैने बाणों-द्वारा ऋष्यशृंगकुमार अमर्षशील राक्षसराज अलम्बुषको घायल कर दिया

आर्ष्यशुद्धिं ततो भीमो नवभिर्निशितैः शरैः । विव्याध प्रहसन् राजन् राक्षसेन्द्रममर्षणम् ॥

Verse 16

तद्‌ रक्ष: समरे विद्धं कृत्वा नादं भयावहम्‌ | अभ्यद्रवत्‌ ततो भीम॑ ये च तस्य पदानुगा:,तब समरांगणमें घायल हुआ वह राक्षस भयंकर गर्जना करके भीमसेनकी ओर दौड़ा। उसके सेवकोंने भी उसीका साथ दिया

तद्रक्षः समरे विद्धं कृत्वा नादं भयावहम् । अभ्यद्रवत् ततो भीमं ये च तस्य पदानुगाः ॥

Verse 17

स भीम॑ पज्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभि: । भैमान्‌ परिजघानाशु रथांस्त्रिशतमाहवे

स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । भैमान् परिजघानाशु रथांस्त्रिशतमान् आहवे ॥

Verse 18

पुनश्चतुःशतान्‌ हत्वा भीम॑ विव्याध पत्रिणा | सो5तिविद्धस्तथा भीमो राक्षसेन महाबल:

पुनश्चतुःशतान् हत्वा भीमं विव्याध पत्रिणा । सोऽतिविद्धस्तथा भीमो राक्षसेन महाबलः ॥

Verse 19

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां मारुति: क्रोधमूर्च्छित:

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मारुतिः क्रोधमूर्च्छितः । धनुरादाय घोरं तद् भारसाधनमुत्तमम् ॥ तीक्ष्णैः शरैः समन्ताच्च अलम्बुषमपीडयत् ॥

Verse 20

विकृष्य कार्मुकं घोरं भारसाधनमुत्तमम्‌ । अलम्बुषं शरैस्ती&णैरदयामास सर्वतः

विकृष्य कार्मुकं घोरं भारसाधनमुत्तमम् । अलम्बुषं शरैस्तीक्ष्णैरदयामास सर्वतः ॥

Verse 21

स विद्धो बहुभिर्बाणैनीलाज्जनचयोपम: । शुशुभे सर्वतो राजन्‌ प्रफुल्ल इव किंशुक:

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्नीलाञ्जनचयोपमः । शुशुभे सर्वतो राजन् प्रफुल्ल इव किंशुकः ॥

Verse 22

राजन्‌! काले काजलके ढेरके समान वह राक्षस बहुत-से बाणोंद्वारा सब ओरसे घायल होकर लहूलुहान हो खिले हुए पलाशके वृक्षके समान सुशोभित होने लगा ।।

सञ्जय उवाच—राजन्! काले कज्जलराशिसदृशोऽसौ राक्षसः बहुभिः शरैः सर्वतः समन्ताद् विद्धो लोहिताक्तोऽभवत्। स च रुधिरसिक्तः प्रस्फुटितपलाशवृक्ष इव शोभां जगाम। स वध्यमानः समरे भीमचापच्युतैः शरैः, पाण्डवेन महात्मना भ्रातृवधं स्मरन् प्रतिशोधे मनो दधत्।

Verse 23

तिष्ठेदानीं रणे पार्थ पश्य मे5द्य पराक्रमम्‌

सञ्जय उवाच—“तिष्ठेदानीं रणे पार्थ, पश्य मेऽद्य पराक्रमम्। दुर्मते! मम भ्राता बलवान् राक्षसराजो बकः, यं त्वया हतः, तत् सर्वं मम दृष्टिपथात् परोक्षेऽभवत्; मम पुरतः स्थिते त्वं तादृशं कर्म कर्तुं न शक्ष्यसि।”

Verse 24

बको नाम सुद्दुर्बुद्धे राक्षसप्रवरो बली । परोक्षं मम तद्‌ वृत्तं यद्‌ भ्राता मे हतस्त्वया

“बको नाम सुदुर्बुद्धे राक्षसप्रवरो बली। परोक्षं मम तद्वृत्तं यद् भ्राता मे हतस्त्वया। तिष्ठेदानीं रणे पार्थ, पश्य मेऽद्य पराक्रमम्।”

Verse 25

एवमुक्‍्त्वा ततो भीममन्तर्धानं गतस्तदा । महता शरवर्षेण भूशं तं समवाकिरत्‌,भीमसेनसे ऐसा कहकर वह राक्षस उसी समय अन्तर्धान हो गया और फिर उनके ऊपर बाणोंकी भारी वर्षा करने लगा

एवमुक्त्वा ततो भीमम् अन्तर्धानं गतस्तदा। महता शरवर्षेण भूयश्च तं समवाकिरत्॥

Verse 26

भीमस्तु समरे राजन्नदृश्ये राक्षसे तदा | आकाशं पूरयामास शरै: संनतपर्वभि:,राजन! उस समय समरांगणमें राक्षसके अदृश्य हो जानेपर भीमसेनने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा वहाँके समूचे आकाशको भर दिया

भीमस्तु समरे राजन् अदृश्ये राक्षसे तदा। आकाशं पूरयामास शरैः सन्नतपर्वभिः॥

Verse 27

स वध्यमानो भीमेन निमेषाद्‌ रथमास्थित: । जगाम धरणीं चैव क्षुद्र: खं सहसागमत्‌

स भीमसेनबाणाभिहतोऽलम्बुषो राक्षसः क्षणेनैव रथमारूढः। स तु मायया कदाचिद् धरणीं स्पृशन् कदाचित् सहसा खमुत्पपात—रणमर्देऽपि नीचोऽपायकारी च।

Verse 28

उच्चावचानि रूपाणि चकार सुबहूनि च । अर्णुर्बृहत्‌ पुन: स्थूलो नादान्‌ मुज्चन्निवाम्बुद:

स तत्र बहून्युच्चावचानि रूपाणि चकार। स मेघ इव गर्जन् कदाचिद् अणुरभवत् कदाचिद् बृहद्; कदाचित् सूक्ष्मः कदाचित् स्थूलः—रणसङ्कुलतायां भयानकं अद्भुतं च मायाबलम् अदर्शयत्।

Verse 29

उच्चावचास्तथा वाचो व्याजहार समन्ततः । निपेतुर्गगनाच्चैव शरधारा: सहस्रश:

उच्चावचास्तथा वाचः समन्ततो व्याजह्रुः। गगनाच्च सहस्रशः शरधाराः निपेतुः।

Verse 30

इसी प्रकार वहाँ सब ओर घूम-घूमकर वह भिन्न-भिन्न प्रकारकी बोलियाँ भी बोलता था। उस समय भीमसेनपर आकाशसे बाणोंकी सहस्रों धाराएँ गिरने लगीं ।।

स एव सर्वतो भ्रमन् नानाविधा गिरः व्याजहार। तदा भीमसेनं प्रति गगनात् सहस्रशः शरधाराः पपातुः। शक्तयः कणपाः प्रासाः शूलपट्टिशतोमराः। शतघ्न्यः परिघाश्चैव भिन्दिपालाः परश्चधा॥

Verse 31

शिला: खडगा गुडाश्चैव ऋष्टीर्वजाणि चैव ह । सा राक्षसविसृष्टा तु शस्त्रवृष्टि: सुदारुणा

शिलाः खड्गा गदाश्चैव ऋष्टयो वज्राणि चैव ह। सा राक्षसविसृष्टा तु शस्त्रवृष्टिः सुदारुणा॥

Verse 32

जघान पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान्‌ रणमूर्थनि । शक्ति

सञ्जय उवाच—रणमूर्धनि पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि राक्षसोऽलम्बुषो जघान। तेन राजन् पाण्डवसैन्यस्य वारणा युधि भृशं पीडिताः; स च युद्धस्थले पाण्डवानां बहून् गजान् अश्वान् पदातिंश्च पुनः पुनः निहन्ति स्म। तस्य शरैश्छिन्नभिन्ना बहवो रथिनो रथेभ्यः पेतुः।

Verse 33

हयाश्न बहवो राजन्‌ पत्तयश्न तथा पुनः । रथेभ्यो रथिन: पेतुस्तस्य नुन्ना: सम सायकै:

सञ्जय उवाच—हयाश्च बहवो राजन् पत्तयश्च तथा पुनः। रथेभ्यो रथिनः पेतुस्तस्य नुन्नाः समसायकैः॥

Verse 34

शोणितोदां रथावर्ता हस्तिग्राहसमाकुलाम्‌ । छत्रहंसां कर्दमिनीं बाहुपन्नगसंकुलाम्‌

सञ्जय उवाच—शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम्। छत्रहंसां कर्दमिनीं बाहुपन्नगसंकुलाम्॥

Verse 35

नदीं प्रावर्तयामास रक्षोगणसमाकुलाम्‌ । वहन्तीं बहुधा राजंश्वेदिपडणचालसूञ्जयान्‌

सञ्जय उवाच—नदीं प्रावर्तयामास रक्षोगणसमाकुलाम्। वहन्तीं बहुधा राजन् चेदिपाञ्चालसृञ्जयान्॥

Verse 36

त॑ तथा समरे राजन्‌ विचरन्तमभीतवत्‌ | पाण्डवा भृशसंविग्ना: प्रापश्यंस्तस्य विक्रमम्‌,महाराज! उस निशाचरको समरांगणमें इस प्रकार निर्भय-सा विचरते देख पाण्डव अत्यन्त उद्विग्न हो उसका पराक्रम देखने लगे

सञ्जय उवाच—तं तथा समरे राजन् विचरन्तमभीतवत्। पाण्डवा भृशसंविग्नाः प्रापश्यंस्तस्य विक्रमम्॥

Verse 37

तावकानां तु सैन्यानां प्रहर्ष: समजायत । वादित्रनिनदक्षोग्र: सुमहान्‌ रोमहर्षण:,उस समय आपके सैनिकोंको महान्‌ हर्ष हो रहा था। वहाँ रणवाद्योंका रोमांचकारी एवं भयंकर शब्द बड़े जोर-जोरसे होने लगा

तावकानां तु सैन्यानां प्रहर्षः समजायत । वादित्रनिनदश्चोग्रः सुमहान् रोमहर्षणः ॥

Verse 38

त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्यथ पाण्डव: । नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम्‌

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य पाण्डवः । नामृष्यत यथा नागस्तालशब्दं समीरितम् ॥

Verse 39

ततः क्रोधाभिताम्राक्षो निर्दहन्रिव पावक: । संदधे त्वाष्ट्रमस्त्र॑ं स स्वयं त्वष्टेव मारुति:

ततः क्रोधाभिताम्राक्षो निर्दहन्निव पावकः । संदधे त्वाष्ट्रमस्त्रं स स्वयं त्वष्टेव मारुतिः ॥

Verse 40

तत: शरसहस््राणि प्रादुरासन्‌ समन्ततः । तैः शरैस्तव सैन्यस्य विद्रव: सुमहान भूत्‌,उससे चारों ओर सहस्रों बाण प्रकट होने लगे। उन बाणोंद्वारा आपकी सेनाका महान्‌ संहार होने लगा

ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन् समन्ततः । तैः शरैस्तव सैन्यस्य विद्रवः सुमहान् अभूत् ॥

Verse 41

तदस्त्र॑ प्रेरितं तेन भीमसेनेन संयुगे । राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसमार्दयत्‌

तदस्त्रं प्रेरितं तेन भीमसेनेन संयुगे । राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसमार्दयत् ॥

Verse 42

युद्धस्थलमें भीमसेनके द्वारा चलाये हुए उस अस्त्रने राक्षसकी महामायाको नष्ट करके उसे गहरी पीड़ा दी ।।

सञ्जय उवाच—भीमसेनेन युद्धस्थले पुनः पुनरभिहतः स राक्षसः, तेनैवास्त्रेण तस्य महामाया विनष्टा, शरीरं च तीव्रया पीडया समाकुलम्। स समरे भीमं परित्यज्य द्रोणस्यानीकं शीघ्रमुपाद्रवत्।

Verse 43

तस्मिंस्तु निर्जिते राजन्‌ राक्षसेन्द्रे महात्मना । अनादयन्‌ सिंहनादै: पाण्डवा: सर्वतो दिशम्‌

सञ्जय उवाच—राजन्, तस्मिन् राक्षसेन्द्रे महात्मना निर्जिते सति, पाण्डवाः सिंहनादैः सर्वतो दिशो निनादयामासुः।

Verse 44

अपूजयन्‌ मारुतिं च संहृष्टास्ते महाबलम्‌ । प्रह्ादं समरे जित्वा यथा शक्रं मरुद्गणा:

सञ्जय उवाच—ते संहृष्टाः महाबलं मारुतिं भीमसेनं पुनः पुनरपूजयन्। यथा मरुद्गणाः समरे प्रह्लादं जित्वा निवृत्तं शक्रं स्तुवन्ति।

Verse 107

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक एक सौ सातवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सङ्कुलयुद्धविषयकः सप्ताधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 108

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषपराजये अष्टाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अलग्बुषकी पराजयविषयक एक सौ आठवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषपराजयेऽष्टाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 186

निपपात रथोपस्थे मूर्च्छयाभिपरिप्लुत: । फिर चार सौ योद्धाओंको मारकर भीमसेनको भी एक बाणसे घायल किया। इस प्रकार राक्षसके द्वारा अत्यन्त घायल किये जानेपर महाबली भीमसेन मूर्छित हो रथकी बैठकमें गिर पड़े

सञ्जय उवाच—स मूर्च्छयाभिपरिप्लुतो रथोपस्थे निपपात। तथा च राक्षसेनात्यर्थं विद्धो महाबलः भीमसेनः क्षणेन निर्जीव इव रथासनं पतितः; युद्धस्य दारुणवेगः शौर्यबलयोः क्षणभङ्गुरतां प्रकाशयामास।

Verse 226

घोरं रूपमथो कृत्वा भीमसेनमभाषत । भीमसेनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा समरभूमिमें घायल होकर और महात्मा पाण्डुकुमार भीमके द्वारा किये गये अपने भाईके वधका स्मरण करके उस राक्षसने भयंकर रूप धारण कर लिया और भीमसेनसे कहा--

सञ्जय उवाच—घोरं रूपमथो कृत्वा राक्षसः भीमसेनमभाषत। भीमधनुर्मुक्तैः शरैः समरे विद्धः, महात्मना पाण्डुपुत्रेण भीमसेनेन स्वभ्रातृवधं स्मृत्वा, स भैरवाकारो भूत्वा तं प्रत्युवाच।

Frequently Asked Questions

The chapter frames a dharma-sankat between fatalism and responsibility: Dhṛtarāṣṭra interprets events as daiva, while Saṃjaya insists that prior political choices and refusal of guidance materially caused the present devastation.

Strategic and ethical outcomes are cumulative: agency operates through earlier decisions, counsel accepted or rejected, and the governance of pride; invoking fate cannot substitute for accountability in leadership.

No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary functions implicitly through Saṃjaya’s diagnostic rebuke, positioning the episode as an instructional warning on causality, counsel, and the ethics of rule.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App