Adhyaya 1
द्रोणपर्व (अध्याय १) — भीष्मनिधनानन्तरं धृतराष्ट्रस्य शोकः, सेनायाः स्थितिः, कर्णस्मरणं च (Droṇa Parva, Chapter 1: Dhṛtarāṣṭra’s grief after Bhīṣma’s fall and the army’s reorientation toward Karṇa)
Upa-parva: Droṇābhiṣeka Upaparva (Command Transition after Bhīṣma’s Fall)
Janamejaya asks Vaiśaṃpāyana how Dhṛtarāṣṭra responded after hearing that Devavrata (Bhīṣma), renowned for unmatched strength and valor, had been brought down through Śikhaṇḍin’s agency. Vaiśaṃpāyana describes the king’s persistent agitation and the arrival of Saṃjaya from the camp to Nāgāhvaya (Hastināpura). Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about what the Kurus did after Bhīṣma’s fall and how such a vast host could proceed while submerged in grief. Saṃjaya reports that both sides paused separately, expressed astonishment and admiration for the kṣatra code, arranged a bed for Bhīṣma with arrows, established protective watch, circumambulated him, and then returned to renewed engagement. He depicts the Kaurava army as structurally and psychologically diminished without Bhīṣma, using multiple similes of disorientation and loss. In this vacuum, Kauravas and allied kings repeatedly call upon Karṇa as a hoped-for stabilizer, while the narrative recalls Karṇa’s earlier resentment and vow not to fight while Bhīṣma lived, and Dhṛtarāṣṭra anxiously asks whether Karṇa can now ‘fill the breach’ and restore the Kauravas’ prospects.
Chapter Arc: व्यास-स्मरण और ‘जय’ का मंगलाचरण होते ही दृश्य कुरुक्षेत्र पर टिकता है—भीष्म के पतन के बाद धृतराष्ट्र शोकाकुल होकर संजय से पूछते हैं: अब क्या हुआ? → धृतराष्ट्र की चिंता दुर्योधन की राज्य-लालसा और भीष्म-द्रोण जैसे महारथियों पर आश्रित युद्धनीति से जुड़ती है। शंख-भेरी-तूर्य के निनाद के साथ दोनों सेनाएँ फिर से व्यवस्थित होती हैं, पर कौरव-सेना भीष्म-विहीन होकर नक्षत्रहीन आकाश-सी डगमगाती है। → भीष्म के धराशायी होते ही कौरव-वाहिनी का मनोबल टूटता है—रथ, अश्व, गज व्याकुल; सैनिकों के हृदय में शून्य और भय। इसी रिक्ति को भरने के लिए कर्ण का उभार निर्णायक क्षण बनता है: वह खंडित अंश की पूर्ति कर शत्रुओं में आतंक जगाने वाला ‘पुरुषव्याघ्र’ रूप धारण करता है। → अध्याय का निष्कर्ष एक संक्रमण है—भीष्म-युग का अंत और नई धुरी का आरंभ। कौरव पक्ष अपने टूटे मनोबल को कर्ण के पराक्रम और निष्ठा पर टिकाकर आगे बढ़ने का संकल्प करता है। → भीष्म के बाद नेतृत्व और विजय-आशा किसके हाथ टिकेगी—और कर्ण का यह उभार युद्ध की दिशा को कहाँ मोड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् | देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।।
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥
Verse 2
धृतराष्ट्रस्ततो राजा शोकव्याकुललोचन: । किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान्
धृतराष्ट्रस्ततो राजा शोकव्याकुललोचनः । किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान् ॥
Verse 3
तस्य पुत्रो हि भगवन् भीष्मद्रोणमुखै रथै: । पराजित्य महेष्वासान् पाण्डवान् राज्यमिच्छति
तस्य पुत्रो हि भगवन् भीष्मद्रोणमुखै रथैः । पराजित्य महेष्वासान् पाण्डवान् राज्यमिच्छति ॥
Verse 4
तस्मिन् हते तु भगवन् केतौ सर्वधनुष्मताम् | यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि तपोधन
तस्मिन् हते तु भगवन् केतौ सर्वधनुष्मताम् । यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥
Verse 5
वैशम्पायन उवाच निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्री जनाधिप: । लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायण:
वैशम्पायन उवाच निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्री जनाधिपः । लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः ॥
Verse 6
तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत् | आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा
तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत् । आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा ॥
Verse 7
शिबिरात् संजयं प्राप्त निशि नागाह्यं पुरम् आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोडन्वपृच्छत,महाराज! रातके समय कुरुक्षेत्रके शिविरसे हस्तिनापुरमें आये हुए संजयसे अम्बिकानन्दन धृतराष्ट्रने वहाँका समाचार पूछा
शिबिरात् संजयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम् । आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्वपृच्छत ॥
Verse 8
श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भूशम् । पुत्राणां जयमाकाड्क्षन् विललापातुरों यथा
श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भूशम् । पुत्राणां जयमाकाङ्क्षन् विललापातुरो यथा ॥
Verse 9
भीष्मकी मृत्युका वृत्तान्त सुनकर उनका मन सर्वथा अप्रसन्न एवं उत्साहशून्य हो गया था। वे अपने पुत्रोंकी विजय चाहते हुए आतुरकी भाँति विलाप कर रहे थे ।।
धृतराष्ट्र उवाच—संशोच्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् । किमकार्षुः परं तात कुरवः कालचोदिताः ॥
Verse 10
कि नु स्वित् कुरवो5कार्षु्निमग्ना: शोकसागरे,उन दुर्धर्ष वीर महात्मा भीष्मके मारे जानेपर तो समस्त कुरुवंशी शोकके समुद्रमें डूब गये होंगे; फिर उन्होंने कौन-सा कार्य किया?
कि नु स्वित् कुरवोऽकार्षुर्निमग्नाः शोकसागरे ।
Verse 11
तदुदीर्ण महत् सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजय । भयमुत्पादयेत् तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम्,संजय! महात्मा पाण्डवोंकी वह विशाल एवं प्रचण्ड सेना तो तीनों लोकोंके हृदयमें तीव्र भय उत्पन्न कर सकती है
तदुदीर्णं महत् सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजय । भयमुत्पादयेत् तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम् ॥
Verse 12
को हि दौर्योधने सैन्ये पुमानासीन्महारथ: । य॑ं प्राप्प समरे वीरा न त्रस्यन्ति महाभये
को हि दौर्योधने सैन्ये पुमानासीन्महारथः । यं प्राप्य समरे वीरा न त्रस्यन्ति महाभये ॥
Verse 13
देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा । किमकार्षु्नुपतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय
देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा । किमकार्षु नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥
Verse 14
संजय! कुरुश्रेष्ठ देवव्रतके मारे जानेपर उस समय सब राजाओंने कौन-सा कार्य किया? यह मुझे बताओ ।।
संजय उवाच । शृणु राजन्नेकमना वचनं ब्रुवतो मम । यत् ते पुत्रास्तदाकार्षुर्हते देवव्रते मृधे ॥
Verse 15
निहते तु तदा भीष्म॑ राजन् सत्यपराक्रमे । तावका: पाण्डवेयाश्र प्राध्यायन्त पृथक् पृथक्,राजन! जब सत्यपराक्रमी भीष्म मार दिये गये, उस समय आपके पुत्र और पाण्डव अलग-अलग चिन्ता करने लगे
निहते तु तदा भीष्मे राजन् सत्यपराक्रमे । तावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक् पृथक् ॥
Verse 16
विस्मिताश्र प्रद्ष्टाश्न क्षत्रधर्म निशम्य ते । स्वधर्म निन्दमानास्ते प्रणिपत्य महात्मने
सञ्जय उवाच—क्षत्रधर्मं निशम्य ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्चाभवन्। स्वधर्मं च कठोरं निन्दन्तः प्रणिपत्य महात्मने भीष्माय पुरुषसिंहाय तं सम्मानयामासुः।
Verse 17
शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामितकर्मणे | सोपधान नरव्याप्र शरै: संनतपर्वभि:
भीष्मायामितकर्मणे शयनं कल्पयामासुः—सोपधानं नरव्याघ्र—शरैः संनतपर्वभिः।
Verse 18
विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम् | अनुमान्य च गाड़ेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम्। अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्॥
Verse 19
क्रोधसंरक्तनयना: समवेत्य परस्परम् । पुनर्युद्धाय निर्जग्मु: क्षत्रिया: कालचोदिता:
क्रोधसंरक्तनयनाः समवेत्य परस्परम्। पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः॥
Verse 20
ततस्तूर्यनिनादैश्व॒ भेरीणां निनदेन च । तावकानामनीकानि परेषां च विनिर्ययु:,तदनन्तर बाजोंकी ध्वनि और नगाड़ोंकी गड़गड़ाहटके साथ आपकी तथा पाण्डवोंकी भी सेनाएँ युद्धके लिये निकलीं
ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां निनदेन च। तावकानामनीकानि परेषां च विनिर्ययुः॥
Verse 21
राजेन्द्र! जिस समय गंगानन्दन भीष्म रथसे गिरे थे
सञ्जय उवाच—राजेन्द्र! यदा गङ्गानन्दनो भीष्मो रथात् पतितः, तदा सूर्यः पश्चिमदिशि अस्तं गतः। महात्मा स गङ्गानन्दनः सर्वान् युद्धनिवृत्तये समाश्वास्य हितं वचनं प्रोवाच; किन्तु कालेन विवेकशक्तिः प्रहृता। ते भरतश्रेष्ठाः क्षत्रियाः तस्य हितोपदेशं परिहृत्य, अमर्षवशं गत्वा, हस्तेष्वस्त्रशस्त्राण्यादाय, तत्क्षणमेव युद्धाय निर्ययुः।
Verse 22
अनादृत्य वच: पथ्यं गाड़ेयस्य महात्मन: । निर्ययुर्भरतश्रेष्ठा: शस्त्राण्यादाय सत्वरा:
सञ्जय उवाच—गाडेयस्य महात्मनः पथ्यं हितं वचोऽनादृत्य, भरतश्रेष्ठाः शस्त्राण्यादाय सत्वराः निर्ययुः।
Verse 23
व्यावृत्तेडर्यम्णि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते । अमर्षवशमापन्ना: कालोपहतचेतस:
सञ्जय उवाच—व्यावृत्तेऽर्यम्णि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते, अमर्षवशमापन्नाः कालोपहतचेतसः। मोहात् तव सुतस्यैव तथा शान्तनवस्य च वधात्, कौरवाः सर्वराजभिः सहिता मृत्युसाद्धूताः इवाभवन्।
Verse 24
अजावय इवागोपा बने श्वापदसंकुले । भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते
सञ्जय उवाच—अजावय इवागोपा बने श्वापदसंकुले, भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते।
Verse 25
पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी । द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना
सञ्जय उवाच—पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी, द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना।
Verse 26
विपन्नसस्थेव मही वाक् चैवासंस्कृता तथा । आसुरीव यथा सेना निगृहीते नृूपे बलौ
सञ्जय उवाच—भरतशिरोमणौ भीष्मे धराशायिनि सति कौरवसेना व्यथिता, शक्तिहीना, श्रीविहीना चाभवत्—विपन्नसस्येव मही, असंस्कृतवागिव, निगृहीते बलौ राजनि नायकविहीनासुरीसेनेव च।
Verse 27
विधवेव वरारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा । वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा
सञ्जय उवाच—विधवेव वरारोहा, शुष्कतोयेव निम्नगा; वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा।
Verse 28
शरभाहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा । भारती भरतश्रेष्ठे पतिते जाह्नवीसुते
सञ्जय उवाच—भरतश्रेष्ठे जाह्नवीसुते पतिते सति भारती सेना शरभाहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा व्यशीर्यत।
Verse 29
गंगानन्दन भरतश्रेष्ठ भीष्मके धराशायी होनेपर भरत-वंशियोंकी सेना विधवा सुन्दरीके समान
सञ्जय उवाच—गङ्गानन्दने भरतश्रेष्ठे भीष्मे धराशायिनि सति कुरुसेना विधवेव वरारोहा, शुष्कतोयेव निम्नगा, वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा, शरभाहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा च—भयभीता व्यथिता श्रीविहीना चाभात्। विष्वग्वाताहता रुग्णा नौरिवासीन्महार्णवे; बलिभिः पाण्डवैर्वीरैरलब्धलक्षैर्भृशार्दिता।
Verse 30
सा तदा55सीद् भशं सेना व्याकुलाश्चरथद्विपा । विपन्नभूयिष्ठनरा कृपणा ध्वस्तमानसा
सञ्जय उवाच—सा तदा सेना भृशं व्याकुला बभूव, चरथद्विपाश्च व्यग्राः; विपन्नभूयिष्ठनरा कृपणा ध्वस्तमानसा चासीत्।
Verse 31
तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्न पृथग्विधा: । पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते,उस सेनाके भिन्न-भिन्न सैनिक, नरेशगण अत्यन्त भयभीत हो देवव्रत भीष्मके बिना मानो पातालमें डूब रहे थे
तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाः । पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते ॥
Verse 32
कर्ण हि कुरवो<स्मार्षु: स हि देवव्रतोपम: । सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठ रोचमानमिवातिथिम्
कर्णं हि कुरवोऽस्मरन् स हि देवव्रतोपमः । सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं रोचमानमिवातिथिम् ॥
Verse 33
बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मन: । चुक्रुशु: कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवा:
बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मनः । चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवाः ॥
Verse 34
राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम् । स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशा:
राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम् । स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशाः ॥
Verse 35
भीष्मेण हि महाबाहु: सर्वक्षत्रस्थ पश्यत:
भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः । कर्णोऽर्धरथ इत्युक्तो यद्यपि स द्विरथः ॥
Verse 36
रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु । संख्यातो<र्धरथ: कर्णो द्विगुण: सन् नरर्षभ:
रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु । संख्यातोऽर्धरथः कर्णो द्विगुणः सन् नरर्षभः ॥
Verse 37
रथातिरथसंख्यायां यो5ग्रणी: शूरसम्मत: । सासुरानपि देवेशान् रणे यो योद्धुमुत्सहेत्
रथातिरथसंख्यायां योऽग्रणीः शूरसम्मतः । सासुरानपि देवेशान् रणे यो योद्धुमुत्सहेत् ॥
Verse 38
स तु तेनैव कोपेन राजन् गाड़्रेयमुक्तवान् | त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कदाचन
स तु तेनैव कोपेन राजन् गाङ्ग्रेयमुक्तवान् । त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कदाचन ॥
Verse 39
त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे । दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव
त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे । दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव ॥
Verse 40
पाण्डवैर्वा हते भीष्मे त्वयि स्वर्गमुपेयुषि । हन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान् यान् मन्यसे रथान्
पाण्डवैर्वा हते भीष्मे त्वयि स्वर्गमुपेयुषि । हन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान् यान् मन्यसे रथान् ॥
Verse 41
एवमुक्त्वा महाबाहुर्दशाहानि महायशा: । नायुध्यत ततः कर्ण: पुत्रस्य तव सम्मते,ऐसा कहकर महाबाहु महायशस्वी कर्ण आपके पुत्रकी सम्मति ले दस दिनोंतक युद्धमें सम्मिलित नहीं हुआ
एवमुक्त्वा महाबाहुर्दशाहानि महायशाः । नायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव सम्मते ॥
Verse 42
भीष्म: समरविक्रान्त: पाण्डवेयस्य भारत । जघान समरे योधानसंख्येयपराक्रम:,भारत! समरभूमिमें पराक्रम प्रकट करनेवाले अनन्त पराक्रमी भीष्मने युद्धस्थलमें पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके बहुत-से योद्धाओंको मार डाला
भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य भारत । जघान समरे योधानसंख्येयपराक्रमः ॥
Verse 43
तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि । त्वत्सुता: कर्णमस्मार्षुस्ततुकामा इव प्लवम्
तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि । त्वत्सुताः कर्णमस्मार्षुस्ततुकामा इव प्लवम् ॥
Verse 44
उन महापराक्रमी सत्यप्रतिज्ञ शूरवीर भीष्मके मारे जानेपर आपके पुत्रोंने कर्णका उसी प्रकार स्मरण किया, जैसे पार जानेकी इच्छावाले पुरुष नावकी इच्छा करते हैं ।।
तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि । त्वत्सुताः कर्णमस्मार्षुस्ततुकामा इव प्लवम् ॥ तावकास्तव पुत्राश्च सहिताḥ सर्वराजभिः । हा कर्ण इति चाक्रन्दन् कालोऽयमिति चाब्रुवन् ॥
Verse 45
एवं ते सम हि राधेयं सूतपुत्र तनुत्यजम् | चुक्कुशु: सहिता योधास्तत्र तत्र महाबला:
एवं ते समहू राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम् । चुक्रुशुः सहिता योधास्तत्र तत्र महाबलाः ॥
Verse 46
जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम् । अगमन्नो मन: कर्ण बन्धुमात्ययिकेष्विव
सञ्जय उवाच—राजन्, जामदग्न्येनानुज्ञातं दुर्वारपौरुषमस्त्रेषु यस्य, तस्मिन् कर्णेऽस्माकं मनोऽगमत्; यथा महत्यापदि मनुष्यस्य मनो मित्रबान्धवेष्वेव प्रवर्तते।
Verse 47
स हि शक्तो रणे राजंस्त्रातुमस्मान् महाभयात् | त्रिदशानिव गोविन्द: सततं सुमहाभयात्
स हि शक्तो रणे राजन् त्रातुमस्मान् महाभयात्; यथा गोविन्दः त्रिदशान् सततं सुमहाभयात् परित्राति।
Verse 48
वैशम्पायन उवाच तथा तु संजयं कर्ण कीर्तयन्तं पुन: पुनः । आशीविषवदुच्छवस्य धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम्
वैशम्पायन उवाच—तथा तु सञ्जयं कर्णं कीर्तयन्तं पुनः पुनः; आशीविषवदुच्छ्वस्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्।
Verse 49
घतराट्र उवबाच यत् तद्वैकर्तनं कर्णमगमद् वो मनस्तदा । अप्यपश्यत राधेयं सूतपुत्र॑ तनुत्यजम्
धृतराष्ट्र उवाच—यत् तद्वैकर्तनं कर्णमगमद् वो मनस्तदा; अप्यपश्यत राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम्।
Verse 50
धृतराष्ट्रने कहा--संजय! जब तुमलोगोंका मन विकर्तनपुत्र कर्णकी ओर गया, तब क्या तुमने शरीर निछावर करनेवाले सूतपुत्र राधानन्दन कर्णको वहाँ देखा? ।।
धृतराष्ट्र उवाच—सञ्जय, यदा वः मनो विकर्तनपुत्रे कर्णेऽगमत्, तदा किं तत्र राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजं ददर्शिथ? अपि तन्न मृषाकार्षीत् कच्चित् सत्यपराक्रमः; सम्भ्रान्तानां तदार्तानां त्रस्तानां त्राणमिच्छताम्, आश्रयो भवितुमिच्छन् किम् अभवत्?
Verse 51
कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि संकटमें पड़कर घबराये हुए और भयभीत होकर अपनी रक्षा चाहते हुए कौरवोंकी प्रार्थनाको सत्यपराक्रमी कर्णने निष्फल कर दिया हो? ।।
वैशम्पायन उवाच— अपि तत् पूरयामास धनुर्धरवरो युधि । यत्तद् विनिहते भीष्मे कौरवाणामपाकृतम् ॥ किं नु सत्यपराक्रान्तः कर्णः संकटभीतवताम् । त्राणार्थं प्रार्थनां तेषां कौरवाणां व्यनर्थयत् ॥
Verse 52
तत् खण्डं पूरयन् कर्ण: परेषामादधद् भयम् । स हि वै पुरुषव्याप्रो लोके संजय कथ्यते
तत्खण्डं पूरयन् कर्णः परेषामादधद् भयम् । स हि वै पुरुषव्याघ्रो लोके संजय कथ्यते ॥
Verse 53
आर्तानां बान्धवानां च क्रन्दतां च विशेषत: । परित्यज्य रणे प्राणांस्तत्त्राणार्थ च शर्म च । कृतवान् मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि
आर्तानां बान्धवानां च क्रन्दतां च विशेषतः । परित्यज्य रणे प्राणांस्तत्त्राणार्थं च शर्म च । कृतवान् मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि ॥
Verse 346
सामात्यबन्धु: कर्णो वै तमानयत मा चिरम् | वे कहने लगे कि “राधानन्दन सूतपुत्र कर्ण हमारा हितैषी है। हमारे लिये अपना शरीर निछावर किये हुए है। अपने मन्त्रियों और बन्धुओंके साथ महायशस्वी कर्णने दस दिनोंतक युद्ध नहीं किया है। उसे शीघ्र बुलाओ। देर न करो
सामात्यबन्धुः कर्णो वै तमानयत मा चिरम् । इति ते समनुज्ञाप्य तूर्णं समभ्यचोदयन् ॥ राधेयः सूतपुत्रोऽसौ हितैषी नः परन्तपः । अस्मदर्थे शरीरं स्वं निछावरयितुमुद्यतः ॥ दशरात्रं न युद्धं स कृतवान् कीर्तिवर्धनः । शीघ्रमाह्वयतैनं वै मा विलम्बं कुरुत्विति ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is institutional: how a ruler and his side proceed with duty-bound action when the moral authority and stabilizing presence of an elder commander has fallen, leaving grief to compete with strategic necessity.
The chapter illustrates that collective action depends on counsel, ritual acknowledgment of loss, and disciplined reorganization; it also warns that hope placed in a single heroic substitute can be psychologically powerful yet ethically and strategically precarious.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is historiographic—preserving how grief, reputation, and command transitions shape decisions within the broader dharma-inquiry of the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.