Mahabharata Adhyaya 8
Bhishma ParvaAdhyaya 823 Verses

Adhyaya 8

मेरोर्दिग्वर्णनम् / Digvarṇana of Meru: Uttara-Kuru, Bhadrāśva, and Jambūdvīpa Motifs

Upa-parva: Jambū-khaṇḍa–Meru-digvarṇana (Northern Kuru and Eastern Meru Description Episode)

Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to describe the northern and eastern flanks of Meru and the Mālyavat mountain. Saṃjaya outlines Uttara-Kuru as a sanctified region frequented by siddhas, characterized by ever-flowering, fragrant, and taste-rich trees, including wish-fulfilling and ‘kṣīriṇa’ trees that exude nectar-like milk and yield garments and ornaments through their fruits. The terrain is depicted as gem-like, smooth, and free of mud; inhabitants are described as born from higher realms, paired as harmonious couples, free from illness and sorrow, and long-lived. The narration then turns eastward toward Bhadrāśva, noting distinctive groves and the Kālāmra tree and describing luminous inhabitants and accomplished women. A major cosmographic centerpiece follows: the ancient Sudarśana Jambū tree, whose fruit-juice becomes a river encircling Meru and flowing toward Uttara-Kuru; drinking it prevents aging, and it is associated with Jāmbūnada gold. The chapter concludes with Mālyavat’s peak featuring the fire ‘Saṃvartaka’ and with ascetic, brahma-oriented beings who accompany the Sun (divākara) and later enter the lunar sphere after prolonged austerity.

Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्नों के उत्तर में संजय युद्धभूमि से दृष्टि हटाकर पृथ्वी के रहस्यमय विभागों का वर्णन आरम्भ करते हैं—मानो कुरुक्षेत्र के रक्त-धूल के पीछे सृष्टि का विशाल मानचित्र खुल रहा हो। → संजय श्वेत और निषध पर्वतों के बीच स्थित रमणक-वर्ष तथा नील और निषध के बीच स्थित हिरण्मय-वर्ष का परिचय देते हैं—वहाँ के मनुष्यों की अनुपम देह-दीप्ति, निष्पक्षता/निर्वैरता, और प्रकृति की विलक्षण समृद्धि (हैरण्यवती नदी) से कथा का विस्तार बढ़ता जाता है। → शृंगवान् पर्वत के तीन अद्भुत शिखरों का वर्णन चरम पर पहुँचता है—एक मणिमय, एक सुवर्णमय, और एक सर्वरत्नमय (भवनों से शोभित); तत्पश्चात ऐरावत-वर्ष की ऐसी अवस्था बताई जाती है जहाँ सूर्य का ताप नहीं पड़ता और मनुष्य जरा से अछूते रहते हैं। → संजय इस भौगोलिक-वैभव को एक उच्चतर सत्य से बाँधते हैं—यहाँ कुछ भी शाश्वत नहीं; वही परम प्रभु (नर-नारायण/विष्णु) सर्वज्ञ होकर सृष्टि का पुनः सृजन करता है, और उन लोकों में आयु-प्रमाण असाधारण (साढ़े बारह हजार वर्ष) है। → धृतराष्ट्र के मन में यह प्रश्न अनकहा रह जाता है कि जब लोक-व्यवस्था ही अनित्य है, तो कुरुक्षेत्र में पुत्र-मोह के लिए किया जा रहा यह आग्रह किस धर्म पर टिकेगा।

Shlokas

Verse 1

ऑपन-मा_ज बछ। अ<-छऋाल - पहुचीसे लेकर कनिष्ठिका अंगुलिके मूलभागतक एक मुट्ठीकी लंबाईको “अरत्नि' कहते हैं। अष्टमो<् ध्याय: रमणक

धृतराष्ट्र उवाच—वर्षाणां चैव नामानि पर्वतानां च सञ्जय। आचक्ष्व मे यथातत्त्वं ये च पर्वतवासिनः॥

Verse 2

संजय उवाच दक्षिणेन तु श्वेतस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्ष रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवा:

सञ्जय उवाच—दक्षिणेन तु श्वेतस्य निषधस्योत्तरेण तु। वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः॥ तत्र जाताः सुकुलीनाः प्रियदर्शनाः; सर्वे च निरमित्राः॥

Verse 3

शुक्लाभिजनसम्पन्ना: सर्वे सुप्रियदर्शना: । निःसपत्नाक्ष ते सर्वे जायन्ते तत्र मानवा:

संजय उवाच—राजन्! श्वेतकस्य दक्षिणे निषधस्योत्तरे च रमणकं नाम वर्षम्। तत्र ये मानवा जायन्ते ते सर्वे शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सुप्रियदर्शनाः; निःसपत्नाश्च सर्वे तत्र जायन्ते।

Verse 4

दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञठ्च च । जीवन्ति ते महाराज नित्यं मुदितमानसा:,महाराज! रमणकवर्षके मनुष्य सदा प्रसन्नचित्त होकर साढ़े ग्यारह हजार वर्षोंतक जीवित रहते हैं

संजय उवाच—महाराज! ते जनाः दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जीवन्ति; नित्यं मुदितमानसः सन्तः।

Verse 5

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्ष हिरण्मयं नाम यत्र हैरण्वती नदी,नीलके दक्षिण और निषधके उत्तर हिरण्मयवर्ष है, जहाँ हैरण्यवती नदी बहती है

संजय उवाच—नीलस्य दक्षिणेन तु निषधस्योत्तरेण च। हिरण्मयं नाम वर्षं यत्र हैरण्वती नदी प्रवहति।

Verse 6

यत्र चायं महाराज पक्षिराट्‌ पतगोत्तम: । यक्षानुगा महाराज धनिन: प्रियदर्शना:

संजय उवाच—यत्र चायं महाराज पक्षिराट् पतगोत्तमः। यक्षानुगाश्च तत्रैव महाराज धनिनः प्रियदर्शनाः।

Verse 7

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें माल्यवान्‌का वर्णनविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ

संजय उवाच—राजन्! तत्र जना महाबलाः मुदितमानसश्च। तत्र विहंगेषु श्रेष्ठः पक्षिराड् गरुडो निवसति। तत्र मानवा यक्षोपासकाः धनिनः प्रियदर्शनाः महाबलाः प्रसन्नचित्ताश्च भवन्ति।

Verse 8

शृज्भजाणि च विचित्राणि त्रीण्येव मनुजाधिप

सञ्जय उवाच—मनुजाधिप मनुजेश्वर! शृङ्गवान् नाम पर्वतः त्रीण्येव विचित्राणि शिखराणि धारयति। तेषामेकं मणिमयं, द्वितीयमद्भुतं रौक्ममयं, तृतीयं बहुभवनोपशोभितं सर्वरत्नमयं च।

Verse 9

एकं मणिमयं तत्र तथैकं रौक्ममद्धभुतम्‌ । सर्वरत्नमयं चैक॑ भवनैरुपशोभितम्‌

तत्रैकं मणिमयं शिखरं तथैकं रौक्ममद्भुतम्। एकं च सर्वरत्नमयं बहुभवनैरुपशोभितम्॥

Verse 10

तत्र स्वयंप्रभा देवी नित्यं वसति शाण्डिली । उत्तरेण तु शृड्गस्य समुद्रान्ते जनाधिप

तत्र स्वयंप्रभा देवी शाण्डिली नित्यं वसति। उत्तरेण तु शृङ्गस्य समुद्रान्ते जनाधिप॥

Verse 11

वर्षमैरावतं नाम तस्माच्छूज़मत: परम्‌ | न तत्र सूर्यस्तपति न जीर्यन्ते च मानवा:

वर्षमैरावतं नाम तस्माच्छृङ्गमतः परम्। न तत्र सूर्यस्तपति न जीर्यन्ते च मानवाः॥

Verse 12

चन्द्रमाश्न॒ सनक्षत्रो ज्योतिर्भूत इवावृत: । पद्मप्रभा: पद्मवर्णा: पद्मपत्रनिभेक्षणा:

चन्द्रमाः सनक्षत्रो ज्योतिर्भूत इवावृतः। पद्मप्रभाः पद्मवर्णाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः॥

Verse 13

पद्मपत्रसुगन्धाश्न जायन्ते तत्र मानवाः | अनिष्यन्दा इष्टगन्धा निराहारा जितेन्द्रिया:

तत्र मानवाः पद्मपत्रसुगन्धाश्न जायन्ते। अनिष्यन्दाः, इष्टगन्धाः, निराहाराः, जितेन्द्रियाश्च।

Verse 14

देवलोकच्युता: सर्वे तथा विरजसो नृप । त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां ते जनाधिप

देवलोकच्युताः सर्वे तथा विरजसो नृप। त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते जनाधिप॥

Verse 15

आयु:प्रमाणं जीवन्ति नरा भरतसत्तम । वे सब-के-सब देवलोकसे च्युत (होकर वहाँ शेष पुण्यका उपभोग करते) हैं! उनमें रजोगुणका सर्वथा अभाव होता है। भरतभूषण जनेश्वर! वे तेरह हजार वर्षोकी आयुतक जीवित रहते हैं || १४ $ ।।

आयुःप्रमाणं जीवन्ति नरा भरतसत्तम। क्षीरोदस्य समुद्रस्य तथैवोत्तरतः प्रभोः। हरिर्वसति वैकुण्ठे शकटे कनकामये॥

Verse 16

अष्टचक्रं हि तद्‌ यान॑ भूतयुक्तं मनोजवम्‌ | अग्निवर्ण महातेजो जाम्बूनदविभूषितम्‌

अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोजवम्। अग्निवर्णं महातेजो जाम्बूनदविभूषितम्॥

Verse 17

स प्रभु: सर्वभूतानां विभुश्न भरतर्षभ । संक्षेपो विस्तरश्षैव कर्ता कारयिता तथा

स प्रभुः सर्वभूतानां विभुश्च भरतर्षभ। संक्षेपो विस्तरश्चैव कर्ता कारयिता तथा॥

Verse 18

पृथिव्यापस्तथा55काशं वायुस्तेजश्न पार्थिव । स यज्ञ: सर्वभूतानामास्यं तस्य हुताशन:,राजन! पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश सब कुछ वे ही हैं। वे ही समस्त प्राणियोंके लिये यज्ञस्वरूप हैं। अग्नि उनका मुख है

सञ्जय उवाच—राजन्! स एव पृथिवी, आपः, आकाशं, वायुः, तेजश्च। स एव सर्वभूतानां यज्ञस्वरूपः; हुताशनस्तस्य मुखं, येन हविर्गृह्यते।

Verse 19

वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: संजयेन धृतराष्ट्रो महामना: । ध्यानमन्वगमद्‌ राजन पुत्रान्‌ प्रति जनाधिप

वैशम्पायन उवाच—एवमुक्ते सञ्जयेन धृतराष्ट्रो महामनाः। राजन् जनमेजय! पुत्रान् प्रति चिन्तामन्वगच्छत्, मनसा ध्यानमापेदे।

Verse 20

स विचिन्त्य महातेजा: पुनरेवाब्रवीद्‌ वच: । असंशयं सूतपुत्र काल: संक्षिपते जगत्‌

स विचिन्त्य महातेजाः पुनरेवाब्रवीद्वचः—असंशयं सूतपुत्र सञ्जय! काल एव जगत् संक्षिपति।

Verse 21

सृजते च पुन: सर्व विद्यते नेह शाश्वतम्‌ । नरो नारायणश्चैव सर्वज्ञ: सर्वभूतहृत्‌

सृजते च पुनः सर्वं; विद्यते नेह शाश्वतम्। नरो नारायणश्चैव सर्वज्ञः सर्वभूतसुहृत्॥

Verse 22

देवा वैकुण्ठमित्याहुर्नरा विष्णुमिति प्रभुम्‌

देवा वैकुण्ठमित्याहुर्नरा विष्णुमिति प्रभुम्।

Verse 76

आयु:प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च । जनेश्वर! वहाँके लोग साढ़े बारह हजार वर्षोंकी आयुतक जीवित रहते हैं

सञ्जय उवाच—जनेश्वर! तेषामायुः प्रमाणीकृतम्; ते पञ्चदश शतानि वर्षाणि जीवन्ति। तत्र च जनाः सार्धद्वादशसहस्रवर्षपर्यन्तं जीवितुमर्हन्ति।

Frequently Asked Questions

The chapter juxtaposes human conflict with idealized, merit-based realms, creating an interpretive tension between immediate political suffering and a cosmological schema that frames existence through order, merit, and exemplary models of life.

The imagery conveys that well-being, longevity, and social harmony are narrated as outcomes of ordered living and merit, and that knowledge of the world (space, direction, sacred ecology) functions as a stabilizing lens for judgment and conduct.

No explicit phalaśruti formula is stated here; the benefits are embedded descriptively (e.g., freedom from aging through Jambū-rasa, long life, and auspicious birth), serving as implicit valuation rather than a closing injunction.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App