Next Verse

Shloka 1

Duryodhana’s Anxiety, Bhīṣma’s Reassurance, and Renewed Mobilization (दुर्योधनचिन्ता–भीष्मप्रत्याश्वासन–सेनानिर्गमनम्)

[दाक्षिणात्य अधिक पाठका १६ “लोक मिलाकर कुल ३६ ३ “लोक हैं।] #-+>ोी श््नु हि कमी त्रिसप्ततितमो< ध्याय: विराट-भीष्म, अभ्रृत्थामा-अर्जुन, दुर्योधन-भीमसेन तथा अभिमन्यु और लक्ष्मणके द्वन्द्-युद्ध संजय उवाच विराटो<थ त्रिभिर्बाणैर्भीष्ममार्च्छन्महारथम्‌ । विव्याध तुरगांश्वास्य त्रिभिर्बाणैर्महारथ:,संजय कहते हैं--राजन्‌! महारथी राजा विराटने तीन बाण मारकर महारथी भीष्मको पीड़ित किया और तीन ही बाणोंसे उनके घोड़ोंको भी घायल कर दिया

sañjaya uvāca | virāṭo 'tha tribhir bāṇair bhīṣmam ārcchan mahāratham | vivyādha turagāṁś cāsya tribhir bāṇair mahārathaḥ ||

सञ्जय उवाच—ततो विराटो महारथो भीष्मं महारथं त्रिभिर्बाणैरार्च्छत्, त्रिभिश्चैव शरैस्तस्य तुरगान् विव्याध।

संजयःSanjaya
संजयः:
Karta
TypeNoun
Rootसंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
विराटःVirata
विराटः:
Karta
TypeNoun
Rootविराट
FormMasculine, Nominative, Singular
अथthen
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
त्रिभिःwith three
त्रिभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootत्रि
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
बाणैःarrows
बाणैः:
Karana
TypeNoun
Rootबाण
FormMasculine, Instrumental, Plural
भीष्मम्Bhishma
भीष्मम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Accusative, Singular
अर्च्छत्pierced/struck
अर्च्छत्:
TypeVerb
Rootअर्च्छ्
FormImperfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
महारथम्the great chariot-warrior
महारथम्:
Karma
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Accusative, Singular
विव्याधwounded/pierced
विव्याध:
TypeVerb
Rootव्यध्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
तुरगान्horses
तुरगान्:
Karma
TypeNoun
Rootतुरग
FormMasculine, Accusative, Plural
अश्वास्यof the horse-faced (i.e., of Bhishma/one whose horses are present)
अश्वास्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootअश्वास्य
FormMasculine, Genitive, Singular
त्रिभिःwith three
त्रिभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootत्रि
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Plural
बाणैःarrows
बाणैः:
Karana
TypeNoun
Rootबाण
FormMasculine, Instrumental, Plural
महारथःthe great chariot-warrior (Virata)
महारथः:
Karta
TypeNoun
Rootमहारथ
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
V
Virāṭa
B
Bhīṣma
A
arrows (bāṇa)
H
horses (turaga)

Educational Q&A

The verse primarily reports battlefield action, but within the Mahābhārata’s ethical frame it highlights the paradox of dharma in war: even the most revered elder (Bhīṣma) becomes a target when kṣatriya-duty and allegiance drive combat, showing how martial excellence operates inside a larger moral conflict.

Sañjaya describes King Virāṭa striking Bhīṣma with three arrows and then wounding Bhīṣma’s horses with three more, marking an exchange of force between prominent warriors during the Kurukṣetra battle.