Mahabharata Adhyaya 71
Bhishma ParvaAdhyaya 7122 Versesरण-स्थगित (रात्रि-प्रसंग); युद्ध से पहले मनोबल/भय का पुनर्संतुलन।

Adhyaya 71

Makara-vyūha and Krauñca-prativyūha at Sunrise (मकरव्यूहः क्रौञ्चप्रतिव्यूहश्च)

Upa-parva: Vyūha-nirmāṇa (Battle Array Formations Episode)

Sanjaya reports that after the night’s interval both forces re-emerge at sunrise, accompanied by the organized noise of mobilization—yoking chariots, arranging elephants, and arming infantry and cavalry. Yudhiṣṭhira instructs Dhṛṣṭadyumna to construct a Makara (crocodile) formation designed for offensive pressure with protected flanks and a structured ‘anatomy.’ The chapter assigns commanders to formation roles: Drupada and Arjuna are positioned as the ‘head’; Sahadeva and Nakula as the ‘eyes’; Bhīma as the ‘snout’; Abhimanyu, the Draupadeyas, Ghaṭotkaca, Sātyaki, and Yudhiṣṭhira occupy the ‘neck’; Virāṭa secures the rear with a large force; allied kings guard the flanks; Śikhaṇḍin and Irāvān are placed toward the tail. The Kauravas advance with elephants, horses, chariots, and infantry under raised standards and sharpened weapons. Bhīṣma (Devavrata) observes the Makara array and counters by arranging his troops in a large Krauñca (heron/crane) formation, again assigning key figures to functional positions (including Droṇa, Aśvatthāman, Kṛpa, Kṛtavarman, and Duryodhana). The formations collide: unit-types meet corresponding unit-types, and the engagement intensifies. A focused exchange highlights Bhīma’s charge toward Droṇa and Droṇa’s effective resistance, producing localized disarray on both sides while the broader battle remains a dense, mutual contest of disciplined forces.

Chapter Arc: रात्रि के विश्राम-क्षण में, युद्ध की अग्नि के बीच, दुर्योधन भीष्म के पास आता है—और प्रश्न करता है कि केशव कौन हैं, जिनकी महिमा देवर्षि-ऋषि गाते हैं। → भीष्म ‘केशव’ नाम की व्युत्पत्ति और विष्णु-तत्त्व का विस्तार करते हैं—नारद, मार्कण्डेय आदि के वचनों से बताते हैं कि वे भूत-भव्य-भविष्य, यज्ञ-तप, और लोक-व्यवस्था के अधिष्ठाता हैं; दुर्योधन के भीतर भय और जिज्ञासा साथ-साथ बढ़ती है कि ऐसे प्रभु के पक्ष में पाण्डव क्यों अजेय प्रतीत होते हैं। → भीष्म के स्तोत्र-स्वर में विराट-पुरुष का चित्र उभरता है—‘मस्तक से द्युलोक, भुजाओं से पृथ्वी, उदर में तीनों लोक’; और निष्कर्ष कठोर बनकर गिरता है: केशव ही राजर्षियों की परम गति हैं, और नर-नारायण (कृष्ण-अर्जुन) युद्ध में अवध्य-से हैं। → संजय के कथनानुसार इस पवित्र आख्यान को सुनकर दुर्योधन केशव की महत्ता और पाण्डवों की महारथ-शक्ति को और अधिक मानने लगता है; फिर भीष्म को प्रणाम कर अपने शिविर लौटता है और रात विश्राम में बीतती है—पर मन में शंका की ज्वाला बनी रहती है। → प्रभु-तत्त्व जानकर भी दुर्योधन का अहं क्या कल के रण में उसे विवेक देगा, या और अधिक विनाश की ओर धकेलेगा?

Shlokas

Verse 1

ऑपनआक्रात बछ। अर: ३. केशव नामकी व्युत्पत्ति इस प्रकार है--कजतब्रह्मा

भीष्म उवाच—शृणु चेदं महाराज ब्रह्मभूतं स्तवं मम। ब्रह्मर्षिभिर्देवैश्च यः पुरा कथितो भुवि॥

Verse 2

साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वर: प्रभु: । लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोडब्रवीत्‌

साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वरः प्रभुः। लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोऽब्रवीत्॥

Verse 3

भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयो5भ्युवाच ह । यज्ञं त्वां चैव यज्ञानां तपक्ष॒ तपसामपि

भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयोऽभ्युवाच ह। यज्ञं त्वां चैव यज्ञानां तपः सारं तपसामपि॥

Verse 4

देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान्‌ भृगुः । पुराणं चैव परम॑ विष्णो रूपं तवेति च

देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान् भृगुः । पुराणं चैव परमं विष्णो रूपं तवेति च ॥

Verse 5

“भगवान्‌ भूगुने आपको देवताओंका भी देवता कहा है। विष्णो! आपका रूप अत्यन्त पुरातन और उत्तवृष्ट है ।।

वासुदेवो वसूनां त्वं शक्रं स्थापयिता तथा । देवदेवोऽसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ भगवान् भृगुणा त्वं देवतानामपि देवता कथितः । विष्णो तव रूपं परमं पुराणं चात्युत्कृष्टम् ॥

Verse 6

पूर्वे प्रजानिसगे च दक्षमाहु: प्रजापतिम्‌ । स्रष्टारं सर्वलोकानामजझ्िस्त्वां तथाब्रवीत्‌

पूर्वे प्रजासर्गे च दक्षमाहुः प्रजापतिम् । स्रष्टारं सर्वलोकानामङ्गिरास्त्वां तथाब्रवीत् ॥

Verse 7

अव्यक्त ते शरीरोत्थं व्यक्त ते मनसि स्थितम्‌ । देवास्त्वत्सम्भवाश्वैव देवलस्त्वसितो<ब्रवीत्‌

अव्यक्तं ते शरीरोत्थं व्यक्तं ते मनसि स्थितम् । देवास्त्वत्सम्भवाश्चैव देवलस्त्वसितोऽब्रवीत् ॥

Verse 8

शिरसा ते दिवं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी तथा । जठटरं ते त्रयो लोका: पुरुषोडईसि सनातन:

शिरसा ते दिवं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी तथा । जठरे ते त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥

Verse 9

एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नरा: | आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चासि सत्तम:

एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नराः । आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चासि सत्तमः ॥

Verse 10

राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम्‌ । सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन,“मधुसूदन! जो सम्पूर्ण धर्मोमें प्रधान और संग्रामसे कभी पीछे हटनेवाले नहीं हैं, उन उदार राजर्षियोंके परम आश्रय भी आप ही हैं

राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन ॥

Verse 11

इति नित्यं योगविद्धिर्भगवान्‌ पुरुषोत्तम: । सनत्कुमारप्रमुखै: स्तूयते< भ्यर्च्यते हरि:,“इस प्रकार सनत्कुमार आदि योगवेत्ता पापापहारी आप भगवान्‌ पुरुषोत्तमकी सदा ही स्तुति और पूजा करते हैं'

इति नित्यं योगविद्धिर्भगवान् पुरुषोत्तमः । सनत्कुमारप्रमुखैः स्तूयतेऽभ्यर्च्यते हरिः ॥

Verse 12

एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्न प्रकीर्तित: । केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीतोी भज केशवम्‌

एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्च प्रकीर्तितः । केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीतो भज केशवम् ॥

Verse 13

संजय उवाच पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव । केशवं बहु मेने स पाण्डवांश्व महारथान्‌

संजय उवाच पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव । केशवं बहु मेने स पाण्डवांश्च महारथान् ॥

Verse 14

तमब्रवीन्महाराज भीष्म: शान्तनव: पुनः । माहात्म्यं ते श्रुत॑ राजन्‌ केशवस्य महात्मन:

तमब्रवीन्महाराज भीष्मः शान्तनवः पुनः । माहात्म्यं ते श्रुतं राजन् केशवस्य महात्मनः ॥

Verse 15

यदर्थ नृषु सम्भूती नरनारायणावृषी

यदर्थं नृषु सम्भूती नरनारायणावृषी ।

Verse 16

अवध्यौ च यथा वीरी संयुगेष्वपराजितौ । यथा च पाण्डवा राजन्नवध्या युधि कस्यचित्‌

अवध्यौ च यथा वीरी संयुगेष्वपराजितौ । यथा च पाण्डवा राजन्नवध्या युधि कस्यचित् ॥

Verse 17

प्रीतिमान्‌ हि दृढ़ कृष्ण: पाण्डवेषु यशस्थविषु । तस्माद्‌ ब्रवीमि राजेन्द्र शमो भवतु पाण्डवै:

प्रीतिमान् हि दृढः कृष्णः पाण्डवेषु यशस्विषु । तस्माद् ब्रवीमि राजेन्द्र शमो भवतु पाण्डवैः ॥

Verse 18

पृथिवीं भुड्क्ष्व सहितो भ्रातृभिरबलिभिवशी | नरनारायणौ देवाववज्ञाय नशिष्यसि

पृथिवीं भुङ्क्ष्व सहितो भ्रातृभिरबलिभिर्वशी । नरनारायणौ देवाववज्ञाय नशिष्यसि ॥

Verse 19

एवमुक्‍्त्वा तव पिता तूष्णीमासीदू्‌ विशाम्पते । व्यसर्जयच्च राजानं शयनं च विवेश ह

एवमुक्त्वा तव पिता तूष्णीमासीद् विशाम्पते। व्यसर्जयच्च राजानं शयनं च विवेश ह॥

Verse 20

राजा च शिबिरं प्रायात्‌ प्रणिपत्य महात्मने । शिश्ये च शयने शुभ्रे रात्रि तां भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! राजा दुर्योधन भी महात्मा भीष्मको प्रणाम करके अपने शिविरमें चला आया और अपनी शुभ्र शय्यापर सो गया

राजा च शिबिरं प्रायात् प्रणिपत्य महात्मने। शिश्ये च शयने शुभ्रे रात्रिं तां भरतर्षभ॥

Verse 68

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि विश्वोपाख्याने अष्टषष्टितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें विश्ञोपाख्यानविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि विश्वोपाख्याने अष्टषष्टितमोऽध्यायः॥

Verse 146

नरस्य च यथातत्त्वं यन्‍्मां त्वं पृच्छसे नृप । राजन! उस समय शान्तनुनन्दन भीष्मजीने पुनः दुर्योधनसे कहा--“नरेश्वर! तुमने महात्मा केशव तथा नरस्वरूप अर्जुनका यथार्थ माहात्म्य

नरस्य च यथातत्त्वं यन्मां त्वं पृच्छसे नृप।

Frequently Asked Questions

The implicit tension is between the necessity of disciplined role-performance (protecting one’s side through strategy) and the recognition that orderly tactics can amplify harm; the text frames action as institutionally regulated while leaving moral evaluation to the broader epic discourse.

Effective action in complex environments depends on clear delegation, redundancy (multiple protectors for critical points), and mapping responsibilities to competence—turning a mass of allies into a coordinated system rather than an aggregate crowd.

No explicit phalaśruti appears in this chapter; its function is primarily archival and operational—documenting deployments, leadership placement, and engagement dynamics within the war narrative.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App