Shloka 74
Vāsudeva-Māhātmya: Duryodhana’s Inquiry and Bhīṣma’s Theological Account of Keśava
तेषां बहुत्वात् तु भृशं शराणां दिशश्व सर्वा: पिहिता बभूवु: । न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमि- न भास्करो<दृश्यत रश्मिमाली । वयुश्न वातास्तुमुला: सधूमा दिशश्न सर्वा: क्षुभिता बभूवु:,उन बाणोंकी अत्यधिकताके कारण उनसे सम्पूर्ण दिशाएँ आच्छादित हो गयीं। न आकाश दिखायी देता था, न दिशाएँ; न तो भूमि दिखायी देती थी और न मरीचिमाली भगवान् भास्करका ही दर्शन होता था। उस समय धूमयुक्त भयंकर हवा चलने लगी। सम्पूर्ण दिशाएँ क्षुब्ध हो उठीं
teṣāṁ bahutvāt tu bhṛśaṁ śarāṇāṁ diśaś ca sarvāḥ pihitā babhūvuḥ | na cāntarikṣaṁ na diśo na bhūmir na bhāskaro dṛśyate raśmimālī | vāyuś ca vātās tumulāḥ sadhūmā diśaś ca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ ||
तेषां बहुत्वात् तु भृशं शराणां दिशश्च सर्वाः पिहिता बभूवुः । न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न भास्करोऽदृश्यत रश्मिमाली ॥ वायुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा दिशश्च सर्वाः क्षुभिता बभूवुः ॥
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how unchecked violence in war can overwhelm even the symbols of cosmic order—sky, directions, and the Sun—suggesting that adharma-driven conflict produces not only physical destruction but a felt collapse of clarity, orientation, and moral light.
Sañjaya reports an intense exchange of missiles: arrows are so numerous that they blot out visibility of the sky, the quarters, the ground, and even the Sun; smoke and fierce winds rise, and the battlefield environment becomes chaotic and shaken in every direction.