गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
एकस्तस्थौ नरव्याप्रो गिरिमेंरुरिवाचल: । उस महान् संग्राममें हमलोगोंके लिये कातरताका समय आ गया था, तो भी अकेले नरश्रेष्ठ भीष्म ही दीनतासे रहित हो मेरुपर्वतकी भाँति वहाँ अविचलभावसे खड़े रहे ।। ३३ - आददान इव प्राणान् सविता शिशिरात्यये,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
ekas tasthau naravyāghro girimerur ivācalaḥ | ādādāna iva prāṇān savitā śiśirātyaye, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
सञ्जय उवाच—तस्मिन् महायुद्धेऽस्माकं कातरकाल उपस्थितेऽपि नरव्याघ्रो भीष्म एक एव मेरुरिवाचलः अचलभावेन तस्थौ, दैन्यरहितः। शिशिरात्यये सविता इव प्राणानाददान इव, युधां श्रेष्ठे जिघांसति समभ्यागते तदा महत् तुमुलं युद्धं समभवत्।
संजय उवाच
The passage highlights kṣatriya-dharma expressed as steadiness under crisis: Bhīṣma embodies unwavering resolve even when his own side falters. It also frames the ethical tension of war—strategy and necessity (placing Śikhaṇḍin forward) intersect with personal vows and vulnerabilities, showing how dharma in battle is tested by circumstance.
Sañjaya reports that, despite panic among the Kauravas, Bhīṣma stands firm like Mount Meru. The Pāṇḍava warriors advance with Śikhaṇḍin positioned in front and surge against Bhīṣma, seeking to strike him down while protecting the hero Śveta, and a fierce, chaotic battle erupts.