सम्बन्ध--गीताके तेरहवें अध्यायके इक्कीसवें श्लोकमें जो यह बात कही थी कि गुणोंका संग ही इस मनुष्यके अच्छी-बुरी योनियोंकी प्राप्तिरूप पुनर्जमका कारण हैः उसीके अनुसार इस जध्यायमें पॉचवेंसे अठारहवें #लोकतक गुणोंके स्वरूप तथा गुणोंके कार्यद्वारा बाँधे हुए मनुष्योंकी यति आदिका विस्तारपूर्वक प्रतिपादन किया गया। इस वर्णनसे यह बात समझायी गयी कि मनुष्यको पहले तम और रजोगुणका त्याग करके सत्त्वगगुणमें अपनी स्थिति करनी चाहिये और उसके बाद सत्त्वगुणका भी त्याग करके गुणातीत हो जाना चाहिये। अतएव गुणातीत होनेके उपाय और गुणातीत अवस्थाका फल अगले दो श्लोकोद्वारा बतलाया जाता है-- नान्यं गुणेभ्य: कर्तारें यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्व परं वेत्ति मद्भावं सोडधिगच्छति
arjuna uvāca | nānyaṁ guṇebhyaḥ kartāraṁ yadā draṣṭānupaśyati | guṇebhyaś ca paraṁ vetti madbhāvaṁ so 'dhigacchati ||
अर्जुन उवाच—यदा पुरुषो गुणेभ्यः परं कर्तारं नान्यं पश्यति, त्रिगुणा एव कर्मणां कर्तार इति सम्यगनुपश्यति; तथा च गुणेभ्यश्च परं तत्त्वं वेत्ति, तदा स मद्भावं—गुणातीतं दिव्यं पदं—अधिगच्छति।
अजुन उवाच
Actions belong to the guṇas of prakṛti, not to the true Self as an egoic ‘doer’. When one realizes both (1) guṇas alone operate as the functional agent and (2) the transcendent Reality beyond guṇas, one becomes guṇātīta and attains the Lord’s state (madbhāva).
In the Bhīṣma Parva’s Gītā dialogue on the battlefield, Arjuna speaks while seeking clarity about how to rise beyond the binding effects of sattva, rajas, and tamas. This verse frames the insight that dissolves doership and points to the goal: realizing the transcendent beyond guṇas and attaining divine being.