Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

उत्पातवर्णनम् (Utpāta-varṇanam) — Catalogue of Portents

त्रिविषाणाश्षतुर्नेत्रा: पज्चपादा द्विमेहना: । द्विशीर्षाश्न द्विपुच्छाश्च दंष्टिग: पशवोडशिवा:,इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि निमित्ताख्याने तृतीयो<5ध्याय:

triviṣāṇāś caturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ | dviśīrṣāś ca dvipucchāś ca daṃṣṭrigaḥ paśavo 'śivāḥ ||

व्यास उवाच—त्रिविषाणाश्चतुर्नेत्राः पञ्चपादाः द्विमेहनाः। द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणश्च पशवोऽशिवाः॥ एते विकृतदेहाः प्राणिनोऽमङ्गलनिमित्तं, लोकस्य व्यत्ययं सूचयन्ति।

त्रि-विषाणाःhaving three horns
त्रि-विषाणाः:
Karta
TypeAdjective
Rootविषाण (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
चतुर्-नेत्राःhaving four eyes
चतुर्-नेत्राः:
Karta
TypeAdjective
Rootनेत्र (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
पञ्च-पादाःhaving five feet
पञ्च-पादाः:
Karta
TypeAdjective
Rootपाद (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
द्वि-मेहनाःhaving two organs of urination (two mehana)
द्वि-मेहनाः:
Karta
TypeAdjective
Rootमेहन (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
द्वि-शीर्षाःtwo-headed
द्वि-शीर्षाः:
Karta
TypeAdjective
Rootशीर्ष (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
द्वि-पुच्छाःhaving two tails
द्वि-पुच्छाः:
Karta
TypeAdjective
Rootपुच्छ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
दंष्ट्रिणःtusked; having fangs
दंष्ट्रिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootदंष्ट्रिन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
पशवःanimals, beasts
पशवः:
Karta
TypeNoun
Rootपशु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
अशिवाःinauspicious, evil-omened
अशिवाः:
Karta
TypeAdjective
Rootअशिव (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति

व्यास उवाच

V
Vyāsa
P
paśavaḥ (beasts/animals)

Educational Q&A

The verse teaches that violations of natural order are read as nimittas (portents): when the world shows abnormality, it urges rulers and people to examine their conduct, restore dharma, and avert harm through right action rather than complacency.

Vyāsa is listing ominous, abnormal creatures—animals with extra horns, eyes, feet, heads, tails, or fangs—as signs of inauspiciousness, part of a broader account of portents (nimittas) associated with disorder in the world.