Mahabharata Adhyaya 20
Bhishma ParvaAdhyaya 2020 Versesयुद्धारम्भ-पूर्व स्थिति; कौरव-पक्ष विशाल और घोषवान, पर शकुन पाण्डवों के अनुकूल और निर्णायक नेतृत्व पाण्डव-पक्ष के पक्ष में संकेतित।

Adhyaya 20

Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्

Upa-parva: Kurukṣetra-sainyavinyāsa (Army Disposition and Omens) — within Bhīṣma Parva

Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about who displayed earlier elation at sunrise and requests a precise account of ominous and favorable signs: the positions of sun, moon, and wind; animal cries around the armies; and the visible composure of young warriors. Saṃjaya reports that both armies approached in comparable magnitude and splendor, dense with elephants, chariots, and horses, appearing formidable and orderly. He notes orientation contrasts—Kauravas described as facing westward/backward while the Pāṇḍavas stand facing eastward—paired with interpretive portents: wind and auspicious alignment are associated with the Pāṇḍavas, while unsettling animal cries attend the Dhārtarāṣṭras. The narrative then inventories leadership and coalition structure: Duryodhana is centered on a distinguished elephant amid acclaim; Śakuni with Gāndhāras guards him; Bhīṣma stands foremost with white insignia; Droṇa protects the rear; additional commanders and regional forces are assigned to middle and flanks. Quantitative scaling of the host is given through elephant–chariot–horse ratios, and Bhīṣma is credited with arranging varied vyūhas (human, divine, gandharva, asura) on successive days. The chapter concludes by contrasting the Kaurava host’s vastness with the Pāṇḍavas’ perceived strategic advantage due to leadership by Keśava (Kṛṣṇa) and Arjuna.

Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—सूर्योदय के समय किस पक्ष के योद्धा युद्ध-इच्छा से अधिक हर्षित और उत्सुक दिख रहे थे, जब भीष्म के नेतृत्व में दोनों सेनाएँ निकट आ चुकी थीं। → संजय दोनों सेनाओं का समतुल्य, चित्र-विचित्र, रथ-गज-अश्व से परिपूर्ण दृश्य रचते हैं; साथ ही अपशकुन उभरते हैं—पाण्डवों की पीठ पर अनुकूल वायु, कौरव-पक्ष की ओर हिंसक पशुओं की ध्वनियाँ, और कौरवों के हाथियों का पाण्डव गजराजों की मदगन्ध से विचलित होना। → संजय निर्णायक संकेत देते हैं—धृतराष्ट्र की ध्वजिनी भले ‘अनन्तरूपा’ और ‘भीमा’ हो, पर वह पाण्डवों की सेना जैसी नहीं; क्योंकि पाण्डव-पक्ष में नेतृत्व केशव (कृष्ण) और अर्जुन के हाथ में है—यही युद्ध-भाग्य का धुरी-बिंदु बनता है। → भीष्म के द्वारा प्रतिदिन नये-नये व्यूह (मानुष, दैव, गान्धर्व, आसुर) रचने और कौरव-सेना के घोष-समुद्र-सा उमड़ने का वर्णन कर संजय युद्ध-व्यवस्था की व्यापकता स्थापित करते हैं, पर साथ ही संकेत करते हैं कि केवल संख्या नहीं, नेतृत्व और धर्म-बल निर्णायक होंगे। → सूर्योदय के साथ व्यूह-रचना पूर्ण है; अब प्रथम टकराव की घड़ी निकट है—किसका उत्साह टिकेगा और किसके अपशकुन फलित होंगे?

Shlokas

Verse 1

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि सैन्यवर्णने विंशो5ध्याय: ।।

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि सैन्यवर्णने विंशोऽध्यायः॥ २०॥ सञ्जय उवाच—बृहतीं धार्तराष्ट्रस्य सेनां दृष्ट्वा समुद्यताम्। विषादमगमद् राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥

Verse 2

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! सूर्योदयके समय किस पक्षके योद्धा युद्धकी इच्छासे अधिक हर्षका अनुभव करते हुए जान पड़ते थे? भीष्मके नेतृत्वमें निकट आये हुए मेरे सैनिक अथवा भीमसेनकी अध्यक्षतामें आनेवाले पाण्डव सैनिक! उस समय कौन अधिक प्रसन्न थे? ।।

धृतराष्ट्र उवाच—सञ्जय! सूर्योदयसमये केषां पक्षे योद्धारो युद्धेच्छया हृष्टतराः प्रतीयन्ते—भीष्मनेतृकाः मम सैनिकाः, उत भीमसेनाध्यक्षाः पाण्डवाः? तदा के अधिकं प्रसन्नाः? केषां प्रतिकूलौ सोमसूर्यौ सवायू? केषां सेनां प्रति श्वापदाः क्रूरं नादं कुर्वन्ति? केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः? एतत् सर्वं तत्त्वतः यथावत् मे ब्रूहि।

Verse 3

संजय उवाच उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र । उभे चित्र वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे

सञ्जय उवाच—नरेन्द्र! उभे सेने तुल्यमिवोपयाते; उभे व्यूहे हृष्टवदनाः स्थिता योद्धारः। उभे चित्रवनराजिप्रकाशे, तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे॥

Verse 4

उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषहो । तथैवोभे स्वर्गजयाय सूष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे

उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषहे। तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे॥

Verse 5

पश्चान्मुखा: कुरवो धार्तराष्ट्रा: स्थिता: पार्था: प्राडमुखा योत्स्यमाना: । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्‌

पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः स्थिताḥ; पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः। दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्॥

Verse 6

चक्रे वायु: पृष्ठत: पाण्डवानां धार्तराष्ट्रज्शवापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धां श्व॒ तीव्रान्‌ न सेहिरे तव पुत्रस्य नागा:

चक्रे वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां; धार्तराष्ट्रेषु श्वापदाः व्याहरन्त। गजेन्द्राणां मदगन्धान् तीव्रान् न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः॥

Verse 7

पाण्डवसेनाके पीछेकी ओरसे हवा चल रही थी और आपके पुत्रोंकी ओर देखकर हिंसक जन्तु बोल रहे थे। आपके पुत्रकी सेनामें जो हाथी थे, वे पाण्डवपक्षके गजराजोंके मदोंकी तीव्र गन्ध नहीं सहन कर पाते थे ।।

पाण्डवसेनायाः पृष्ठतः वायुरवहत्, धार्तराष्ट्रेषु च श्वापदाः क्रूरा व्याहरन्। तव पुत्रस्य सेने ये नागाः, ते पाण्डवपक्षगजेन्द्राणां तीव्रं मदगन्धं न सेहिरे॥ अथ दुर्योधनः पद्मवर्णं सुवर्णकक्षं जालवन्तं प्रभिन्नं हस्तिनं समारुह्य, कुरूणां मध्ये समास्थितः; वन्दिभिर्मागधैश्च संस्तूयमानः॥

Verse 8

चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्र सौवर्णसख्रग्‌ भ्राजति चोत्तमाड़े । त॑ सर्वतः शकुनि: पर्वतीयै: सार्थ गान्धारैर्याति गान्धारराज:

सञ्जय उवाच—तस्योपरि चन्द्रप्रभं श्वेतमातपत्रं समुन्नतमासीत्, कण्ठे च सौवर्णा स्रग् विरराज। गान्धारराजः शकुनिः पर्वतीयैर्गान्धारैः सहागत्य दुर्योधनं सर्वतः परिवृत्य ययौ।

Verse 9

भीष्मो5ग्रत: सर्वसैन्यस्य वृद्ध: श्वेतच्छत्र: श्वेतधनु: सखड्‌गः । श्वेतोष्णीष: पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वेः श्वेतशैलप्रकाशै:

सञ्जय उवाच—सर्वसैन्यस्याग्रतः वृद्धः पितामहः भीष्मः स्थितः; श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सखड्गः, श्वेतोष्णीषधारी पाण्डुरध्वजशोभितः। श्वेतशैलप्रकाशैः श्वेतैरश्वैः स विरराज।

Verse 10

तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्रा श्न सर्वे बाह्लीकानामेकदेश: शलश्न | ये चाम्बष्ठा: क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीरा: पञ्चनदाश्व शूरा:

सञ्जय उवाच—तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्राः सर्वे, बाह्लीकानामेकदेशः, शलश्च; अम्बष्ठाः क्षत्रियाः, सिन्धवः, सौवीराश्च, पञ्चनददेशीयाः शूराश्च समवर्तन्त।

Verse 11

शोणैह्हये रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्त्व: । आस्ते गुरु: प्रायश: सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवाभियाति

सञ्जय उवाच—शोणैर्हयैः युक्ते रुक्मरथे महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्त्वः आस्ते। स प्रायः सर्वराज्ञां गुरुः पश्चात् भूमीन्द्र इवाभियाति।

Verse 12

वार्थक्षत्रि: सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवा: पुरुमित्रो जयश्न । शाल्चा मत्स्या: केकयाश्षेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमाना:

सञ्जय उवाच—सर्वसैन्यस्य मध्ये वार्थक्षत्रिः, भूरिश्रवाः, पुरुमित्रो जयश्च; शाल्वा मत्स्याः केकयाश्च सर्वे भ्रातरः गजानीकैः सह योद्धुकामा व्यवस्थिताः।

Verse 13

शारद्वतश्रोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्रित्रयोधी । शकै: किरातैर्यवनै: पह्चवैश्व सार्थ चमूमुत्तरतो$भियाति

सञ्जय उवाच—शारद्वतश्रोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमशस्त्रयोधी। शकैः किरातैर्यवनैः पल्लवैश्च सार्धं चमूमुत्तरतोऽभ्ययाति॥

Verse 14

महार थैर्वृष्णिभोजै: सुगुप्तं सुराष्ट्रकैविंहितैरात्तशस्त्रै: | बृहद्‌ बल॑ कृतवर्माभिगुप्तं बल॑ त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति

सञ्जय उवाच—महारथैर्वृष्णिभोजैः सुगुप्तं सौराष्ट्रकैर्विहितैरात्तशस्त्रैः। बृहद्बलं कृतवर्माभिगुप्तं बलं त्वदीयं दक्षिणेनाभ्ययाति॥

Verse 15

संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टा: । येनार्जुनस्तेन राजन्‌ कृतास्त्रा: प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्न शूरा:

सञ्जय उवाच—संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः। येनार्जुनस्तेन राजन् कृतास्त्राः प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्च शूराः॥

Verse 16

साग्रं शतसहस््रं तु नागानां तव भारत । नागे नागे रथशतं शतमश्चा रथे रथे,भारत! आपकी सेनामें एक लाखसे अधिक हाथी थे। एक-एक हाथीके साथ सौ-सौ रथ थे और एक-एक रथके साथ सौ-सौ घोड़े थे

सञ्जय उवाच—साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत। नागे नागे रथशतं शतमश्वा रथे रथे॥

Verse 17

अश्वेड्श्वे दश धानुष्का धानुष्के शतचर्मिण: । एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत

अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के शतचर्मिणः। एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत॥

Verse 18

संव्यूह् मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम्‌ दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्म: शान्तनवोडग्रणी:

सञ्जय उवाच—दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवोऽग्रणीः कौरवसेनां मानुषं दैवं गान्धर्वमासुरं च व्यूहं व्यूहं सम्यग्व्यधात्। स तदा सेनाग्रे स्थित्वा दिवसस्य नीतिं विन्यस्य युद्धस्य स्वरं नियच्छत्।

Verse 19

महारथौघविपुल: समुद्र इव घोषवान्‌ । भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूह: प्रत्यड्मुखो युधि

सञ्जय उवाच—महारथौघविपुलो धार्तराष्ट्राणां भीष्मकृतो व्यूहः समुद्र इव घोषवान्। युधि स प्रत्यङ्मुखः स्थापितोऽभूत्, पश्चिमाभिमुखो रणाङ्गणे।

Verse 20

अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम्‌ | तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रधर्षा यस्या नेता केशवदश्चार्जुनश्ष

सञ्जय उवाच—नरेन्द्र! त्वदीया ध्वजिनी अनन्तरूपा भीमा च; पाण्डवानां तु न तथा। तथापि तामेवाहं बृहतीं दुष्प्रधर्षां मन्ये यस्या नेता केशवश्चार्जुनश्च।

Frequently Asked Questions

The tension lies in governance by interpretation: a ruler seeks certainty through signs while remaining accountable for decisions; the chapter presents omens as informational cues, not substitutes for responsibility in command and policy.

Operational readiness depends on structured hierarchy, clear placement of key leaders, and continuous situational assessment; morale and legitimacy are managed through visible symbols, disciplined formations, and coalition coordination.

No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is archival and diagnostic—recording how early-war logistics, portents, and leadership configuration frame later outcomes within the epic’s causality.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App