Shloka 5
विचित्रवीर्यनन्दन राजा धृतराष्ट्रके इस प्रकार प्रस्थान करनेपर कौरवों और पाण्डवोंकी स्त्रियाँ तथा कौरवराजवंशकी अन्यान्य महिलाएँ सहसा रो पड़ीं। उनके रोनेका महान् शब्द उस समय सब ओर गूँज उठा था ।। ततो लाजै: सुमनोभिश्नव राजा विचित्राभिस्तद् गृहं पूजयित्वा । सम्पूज्यार्थ्भुत्यवर्ग च सर्व ततः समुत्सृज्य ययौ नरेन्द्र:,घरसे निकलकर राजा धुृतराष्ट्रने लावा और भाँति-भाँतिके फूलोंसे उस राजभवनकी पूजा की और समस्त सेवकवर्गका धनसे सत्कार करके उन सबको छोड़कर वे महाराज वहाँसे चल दिये
vaiśampāyana uvāca |
vicitravīryanandanaḥ rājā dhṛtarāṣṭraḥ evaṃ prakāraṃ prasthāne kṛte kauravāṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca striyaḥ tathā kauravarājavaṃśasya anyānyāḥ mahilāḥ sahasā ruroduḥ | tāsāṃ ruditamahānādaḥ tadā sarvato digbhyaḥ pratidhvanitaḥ ||
tato lājaiḥ sumanobhiś ca navair vicitrābhiḥ tad gṛhaṃ pūjayitvā | sampūjya bhṛtyavargaṃ ca sarvaṃ tato samutsṛjya yayau narendraḥ ||
वैशम्पायन उवाच—एवं प्रस्थिते विचित्रवीर्यनन्दने राजनि धृतराष्ट्रे, कौरवपाण्डवयोः स्त्रियश्च कुरुराजकुलस्य चान्या नारीजनाः सहसैव रुरुदुः। तासां विलापमहानादः सर्वतो दिग्भ्योऽनुनादयामास। ततः स राजा लाजैर्नानावर्णैश्च सुमनोभिः तद्राजगृहं पूजयामास; सर्वं परिचारकवर्गं धनैः सत्कृत्य, तान् सर्वान् विसृज्य, नरेन्द्रः ततो निर्गत्य जगाम।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights vairāgya (detachment): even those bound by royal power and household ties must eventually relinquish possessions and dependents. The grief of the women shows the human cost of separation, while the king’s orderly worship and dismissal of servants models a dharmic, non-violent transition from worldly life toward renunciation.
Dhṛtarāṣṭra begins his departure; the women of both Kaurava and Pāṇḍava households and other Kuru ladies suddenly weep, their cries echoing everywhere. Dhṛtarāṣṭra then performs a final act of reverence to the palace with parched grain and fresh flowers, honours the servants with gifts, dismisses them, and leaves.