Shloka 44
उपदेशदोषप्रसङ्गः (Upadeśa-doṣa-prasaṅgaḥ) — The Risk of Misapplied Counsel
Devanagari script
उत्स्मयन्तं च सततं दृष्टवासौ मन्युमाविशत् | राजन! इस प्रकार अनेक बार राजाने पुरोहितका उपहास किया। पुरोहितने जब अनेक बार और निरन्तर उस राजाको अपने प्रति हँसते और मुसकराते लक्ष्य किया, तब उनके मनमें बड़ा खेद और क्षोभ हुआ ।।
Translation
उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमाविशत् । अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः ॥
Word by Word
उत्स्मयन्तम्one who is smiling/laughing (at)
उत्स्मयन्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootउत्स्मयन्त् (उत्+स्मि धातु, शतृ-प्रत्यय)
FormMasculine, Accusative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
सततम्always, continually
सततम्:
TypeIndeclinable
Rootसतत
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Rootदृश् (क्त्वा-प्रत्यय)
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada (usage-neutral)
असौhe (that person)
असौ:
Karta
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम)
FormMasculine, Nominative, Singular
मन्युम्anger, resentment
मन्युम्:
Karma
TypeNoun
Rootमन्यु
FormMasculine, Accusative, Singular
आविशत्entered, came upon
आविशत्:
TypeVerb
Rootआ+विश्
FormImperfect (Laṅ), 3, Singular, Parasmaipada
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
अथthen, now
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
शून्येin a deserted/empty (place)
शून्ये:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootशून्य
FormNeuter, Locative, Singular
पुरोधाःthe family priest
पुरोधाः:
Karta
TypeNoun
Rootपुरोधस्
FormMasculine, Nominative, Singular
तुbut, however
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
राज्ञाwith the king
राज्ञा:
Karana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
समागतःhaving come together/met
समागतः:
TypeVerb
Rootसम्+आ+गम् (क्त-प्रत्यय)
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (kta)
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes