Adhyaya 82
ययाति–शक्रसंवादः (Speech-Ethics and Forbearance in the Celestial Court)
Upa-parva: Yayāti–Śakra Saṃvāda (Nīti on Speech and Forbearance)
Vaiśaṃpāyana describes King Yayāti dwelling in the divine abodes, honored among the gods, moving between devaloka and brahmaloka due to accumulated merit. Yayāti approaches Śakra, who asks a pointed question about the earlier moment when Pūru assumed Yayāti’s old age and Yayāti transferred the kingdom—requesting a truthful account of what Yayāti said then. Yayāti replies by describing an ideal of kingship and human excellence grounded in temperance: superiority lies in being unangered among the angry and patient among the impatient. The chapter develops a sustained ethic of speech: one should not retaliate when abused; anger burns the abuser while the forbearing person accrues merit. Harsh, wounding speech is portrayed as socially ruinous—like barbs that torment others and carry misfortune. The virtuous honor such a restrained person, protect them, and the aspirant should endure the excessive talk of the unvirtuous while adopting the conduct of the good. The discourse culminates in a maxim: no greater instrument of concord exists across the worlds than friendship, generosity, and sweet speech; therefore one should speak conciliating words, avoid cruelty in speech, honor the worthy, give rather than beg, and maintain dignified restraint.
Chapter Arc: इक्यासीवें अध्याय के उपसंहार के तुरंत बाद कथा महेन्द्रपुरी में खुलती है—देवयानी की अनुमति से वृषपर्वा अपनी पुत्री शर्मिष्ठा को अशोक-वनिका के समीप एक गृह बनवाकर ययाति के नगर में बसाता है, मानो शांति का उपहार देकर पुराने अपमान की छाया मिटाना चाहता हो। → शर्मिष्ठा दासी-सहस्रों, वस्त्र, अन्न-पान और सत्कार से घिरी रहती है, पर भीतर एक और ही ऋतु जागती है। सहस्र वर्ष बीतते हैं; युवावस्था प्राप्त कर वह अपने मन में इच्छा और अधिकार—दोनों का हिसाब लगाती है। इसी बीच सत्य-असत्य और राजधर्म पर संवाद उभरता है: साक्ष्य में मिथ्या बोलने का पातक, और राजा का ‘प्रमाण’ होना—जिसका झूठ समूचे लोक-विश्वास को घायल करता है। → धर्म-तर्क के बीच शर्मिष्ठा अपना निर्णायक वचन रखती है—‘राजन्, पति और सखी के पति—दोनों एक ही सभा में उपस्थित हैं; विवाह का अर्थ ही है कि पति सखी के माध्यम से भी वृत (स्वीकृत) होता है।’ यह कथन संबंधों की मर्यादा को चुनौती देता है और ययाति के लिए वचन, प्रतिष्ठा और काम—तीनों को एक ही क्षण में आमने-सामने खड़ा कर देता है। → समागम होता है; शर्मिष्ठा प्रथम गर्भ धारण करती है। समय आने पर वह देवगर्भ-सा तेजस्वी पुत्र जनती है—राजीव-नयन, देवबालक-सा। कथा संकेत देती है कि यह संतान आगे वंश-परंपरा में निर्णायक स्थान लेगी, और देवयानी-शर्मिष्ठा के बीच का अदृश्य द्वंद्व अब रक्त-रेखा में उतर आया है। → शर्मिष्ठा के पुत्र-जन्म के साथ प्रश्न खुला रह जाता है—देवयानी की अनुमति की सीमा क्या थी, और ययाति के वचन-धर्म पर इस गुप्त/विवादित संबंध का क्या परिणाम पड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत ययात्युपाख्यानविषयक इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८१ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ४१ श्लोक हैं) ऑपन-आक्राा बछ। अर: - किन्हीं श्लोकोंमें दो हजार और किन्हींमें एक हजार सखियोंका वर्णन आता है। यथावसर दोनों ठीक हैं। द्रयशीतितमो< ध्याय: ययातिसे देवयानीको पुत्र-प्राप्ति; ययाति और शर्मिष्ठाका एकान्त मिलन और उनसे एक पुत्रका जन्म वैशम्पायन उवाच ययातिः: स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनि भम् । प्रविश्यान्त:पुरं तत्र देवयानीं न््यवेशयत्
वैशम्पायन उवाच— ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनिभम् । प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत् ॥
Verse 2
देवयान्याश्चानुमते सुतां तां वृषपर्वण: । अशोकवनिकाशभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत्
देवयान्याश्चानुमते सुतां तां वृषपर्वणः । अशोकवनिकासभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत् ॥
Verse 3
वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठां वार्षपर्वणीम् । वासोभिरन्नपानैश्न संविभज्य सुसत्कृताम्
वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठां वार्षपर्वणीम् । वासोभिरन्नपानैश्च संविभज्य सुसत्कृताम् ॥
Verse 4
(अशोकवनिकाम ध्ये देवयानी समागता । शर्मिष्ठया सा क्रीडित्वा रमणीये मनोरमे ।।
देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुषात्मजः । विजहार बहूनब्दान् देववन्मुदितः सुखी ॥
Verse 5
ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते देवयानी वराड़ना । लेभे गर्भ प्रथमत: कुमारं च व्यजायत,ऋतुकाल आनेपर सुन्दरी देवयानीने गर्भ धारण किया और समयानुसार प्रथम पुत्रको जन्म दिया
ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते देवयानी वराङ्गना । लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारं च व्यजायत ॥
Verse 6
गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । ददर्श यौवन प्राप्ता ऋतुं सा चान्वचिन्तयत्
गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा चान्वचिन्तयत् ॥
Verse 7
(शुद्धा स्नाता तु शर्मिष्ठा सर्वालंकारभूषिता । अशोकशाखामालम्ब्य सुफुल्लै: स्तबकैर्व॑ताम् ।।
शुद्धा स्नाता तु शर्मिष्ठा सर्वालङ्कारभूषिता । अशोकशाखामालम्ब्य सुफुल्लैः स्तबकैर्वृता ॥ आदर्शे मुखमुद्वीक्ष्य भर्तृदर्शनलालसा । शोकमोहसमाविष्टा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसाम् । त्वज्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियसंदर्शनाद्धि माम् ॥ एवमुक्तवती सा तु शर्मिष्ठा पुनरब्रवीत् । ऋतुकालश्च सम्प्राप्तो न च मेऽस्ति पतिर्वृतः । किं प्राप्तं किं नु कर्तव्यं किं वा कृत्वा कृतं भवेत् ॥
Verse 8
देवयानी प्रजातासौ वृथाहं प्राप्तयौवना । यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम्
देवयानी प्रजाता सा वृथा हं प्राप्तयौवना । यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम् ॥
Verse 9
राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः । अपीदानीं स धर्मात्मा इयान्मे दर्शनं रह:
राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः । अपीदानीं स धर्मात्मा इयान्मे दर्शनं रहः ॥
Verse 10
अथ निष्क्रम्य राजासौ तस्मिन् काले यदृच्छया । अशोकवनिकाशभ्याशे शर्मिष्षां प्रेक्ष्य विछ्ठित:
अथ निष्क्रम्य राजासौ तस्मिन् काले यदृच्छया । अशोकवनिकासन्ने शर्मिष्ठां प्रेक्ष्य तस्थिवान् ॥
Verse 11
तमेकं रहिते दृष्टवा शर्मिष्ठा चारुहासिनी । प्रत्युदगम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्
तमेकं रहिते दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी । प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 12
शर्मिष्ोवाच सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य च । तव वा नाहुष गृहे कः स्त्रियं द्रष्टमहति
शर्मिष्ठोवाच सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य च । तव वा नाहुष गृहे कः स्त्रियं द्रष्टुमर्हति ॥
Verse 13
रूपाभिजनशीलिै हि त्वं राजन् वेत्थ मां सदा । सात्वां याचे प्रसाद्याहमृतुं देहि नराधिप
रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन् वेत्थ मां सदा । सा त्वां याचे प्रसाद्याहमृतुं देहि नराधिप ॥
Verse 14
ययातिरुवाच वेझि त्वां शीलसम्पन्नां दैत्यकन्यामनिन्दिताम् । रूपं च ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम्
ययातिरुवाच वेद्मि त्वां शीलसम्पन्नां दैत्यकन्यामनिन्दिताम् । रूपं च ते न पश्यामि सूच्यग्रंऽपि निन्दितम् ॥
Verse 15
अब्रवीदुशना काव्यो देवयानीं यदावहम् | नेयमाह्नयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी
वैशम्पायन उवाच— देवयानीं मया परिणीतायां तदा उशना काव्यः (शुक्राचार्यः) माम् अब्रवीत्— ‘वृषपर्वणः दुहितरं शर्मिष्ठां त्वं कदाचन स्वशयने मा आह्वय’ इति।
Verse 16
शर्मिष्टोवाच न नर्मयुक्ते वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले | प्राणात्यये सर्वधनापहारे पज्चानृतान्याहुरपातकानि
शर्मिष्ठोवाच— न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति, न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले। प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि॥
Verse 17
पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्य था वदन्ति मिथ्या पतितं नरेन्द्र । एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्या वदन्तं त्वनृतं हिनस्ति
वैशम्पायन उवाच— पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्यथा वदन्ति मिथ्या पतितं नरेन्द्र। एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्या वदन्तं त्वनृतं हिनस्ति॥
Verse 18
ययातिरुवाच राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृषा वदन् | अर्थकृच्छुमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे
ययातिरुवाच— राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृषा वदन्। अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे॥
Verse 19
शर्मिष्टोवाच समावेतौ मतौ राजन् पति: सख्याश्न यः पति: । सम॑ विवाहमित्याहु: सख्या मेडसि वृत: पति:
शर्मिष्ठोवाच— समावेतौ मतौ राजन् पतिः सख्याश्च यः पतिः। समं विवाहमित्याहुः सख्या मे दासि-वृतः पतिः॥
Verse 20
(सह दत्तास्मि काव्येन देवयान्या महर्षिणा । पूज्या पोषयितव्येति न मृषा कर्तुमहसि ।।
वैशम्पायन उवाच—राजन्, महर्षिः काव्यः (शुक्राचार्यः) देवयान्या सह मामपि तुभ्यं समर्प्यैवमब्रवीत्—‘अयमपि पूज्यः पोषयितव्यश्च’ इति; तस्य वचनं मा मृषा कार्षीः। यत् त्वं प्रतिदिन याचकेभ्यः सुवर्णमणिरत्नवस्त्राभरणगोभूम्यादि ददासि, तद् बाह्यं दानमित्युच्यते; न तु शरीराश्रितम्। पुत्रदानं चात्मदानं च परमदुष्करम्। नहुषनन्दन, शरीरदानात् तद् सर्वं दत्तमेव भवति। ‘यस्य यस्य यथा कामः तस्य तस्य ददाम्यहम्’ इति त्वया नगरे त्रिकालं घोषिता घोषणा; मम याचनां निराकरोषि चेत् सा अनृतैव स्यात्, वृथा च ते घोषणा। अतः राजेन्द्र, वैश्रवणवत् तां घोषणां सत्यां कुरु। ययातिरुवाच—याचमानेभ्यो दातव्यमिति मे व्रतमाहितम्। त्वमपि मां कामं याचसे; ब्रूहि, किं करवाणि ते?
Verse 21
शर्मिष्टोवाच अधर्मात् पाहि मां राजन् धर्म च प्रतिपादय । त्वत्तो5पत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्
शर्मिष्ठोवाच—अधर्मात् पाहि मां राजन्, धर्मं च प्रतिपादय। त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्॥
Verse 22
त्रय एवाधना राजन् भार्या दासस्तथा सुतः । यत् ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद् धनम्
वैशम्पायन उवाच—त्रय एवाधना राजन्, भार्या दासस्तथा सुतः। यत् ते समधिगच्छन्ति, यस्यैते तस्य तद् धनम्॥
Verse 23
देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी । सा चाहं च त्वया राजन् भजनीये भजस्व माम्
देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी। सा चाहं च त्वया राजन् भजनीये; भजस्व माम्॥
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राजा स तथ्यमित्यभिजज्ञिवान् पूजयामास शर्मिष्ठां धर्म च प्रत्यपादयत्
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तस्तु स राजा तथ्यमित्यभिजज्ञिवान्। पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रत्यपादयत्॥
Verse 25
स समागम्य शर्मिष्ठां यथाकाममवाप्य च | अन्योन्यं चाभिसम्पूज्य जग्मतुस्तीौ यथागतम्
स समागम्य शर्मिष्ठां यथाकाममवाप्य च । अन्योन्यं चाभिसम्पूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम् ॥
Verse 26
तस्मिन् समागमे सुभू: शर्मिष्ठा चारुहासिनी । लेभे गर्भ प्रथमतस्तस्मान्नपतिसत्तमात्,सुन्दर भौंह तथा मनोहर मुसकानवाली शर्मिष्ठाने उस समागममें नृपश्रेष्ठ ययातिसे पहले-पहल गर्भ धारण किया
तस्मिन् समागमे सुभ्रूः शर्मिष्ठा चारुहासिनी । लेभे गर्भं प्रथमतस्तस्मान्नृपतिसत्तमात् ॥
Verse 27
प्रजज्ञे च ततः काले राजन् राजीवलोचना । कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिभलोचनम्,जनमेजय! तदनन्तर समय आनेपर कमलके समान नेत्रोंवाली शर्मिष्ठाने देवबालक- जैसे सुन्दर एक कमलनयन कुमारको उत्पन्न किया
प्रजज्ञे च ततः काले राजन् राजीवलोचना । कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिभलोचनम् ॥
Verse 82
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने द्यशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वनें ययात्युपाख्यानविषयक बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने द्व्यशीतितमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is how a ruler should respond to provocation and insult: whether to retaliate through anger and harsh speech or to preserve dharma through restraint, patience, and conciliatory language.
Speech is treated as karmically and socially consequential: non-retaliation and sweet speech generate concord and merit, while cruel words function like weapons that harm others and degrade the speaker’s standing.
No explicit phalaśruti formula is stated; instead, the chapter embeds outcome-logic: the forbearing person gains sukṛta (merit) and social protection, while the abusive speaker is characterized as carrying misfortune and social disrepute.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.