Adhyaya 75
Śukra’s Ultimatum and Devayānī’s Demand (शुक्र-प्रतिज्ञा तथा देवयानी-वर-याचना)
Upa-parva: Devayānī–Śarmiṣṭhā Episode (Śukra–Vṛṣaparvan Saṃvāda)
Vaiśaṃpāyana narrates how Śukra (Kāvya Bhārgava) approaches King Vṛṣaparvan with controlled indignation. He articulates a doctrinal warning that adharma does not always bear immediate fruit, yet inevitably ripens—sometimes in descendants—thus asserting an intergenerational model of karmic causality. Śukra identifies the precipitating offenses: the attempt on Kaca (an innocent, dharma-knowing guest in Śukra’s household) and the harm to Devayānī. Declaring he cannot remain in Vṛṣaparvan’s domain, Śukra forces a political emergency; Vṛṣaparvan pleads, claiming Śukra embodies dharma and truth, and even threatens collective self-destruction (entering the sea) if abandoned, underscoring the court’s dependence on its preceptor. Śukra refuses to tolerate his daughter’s dishonor and sets a single condition: Devayānī must be appeased, for his own “life” is bound to her welfare; he analogizes his protective function to Bṛhaspati’s role for Indra. Vṛṣaparvan offers any wealth or asset, but Devayānī demands a specific, status-bearing remedy: Śarmiṣṭhā, the king’s daughter, accompanied by a thousand maidens, must become her attendant and follow her wherever Śukra assigns her. The court executes the order; Śarmiṣṭhā consents for the welfare of her kin, while Devayānī challenges the propriety of a praised king’s daughter becoming a servant—highlighting rank tension. The chapter ends with Devayānī’s satisfaction and Śukra’s return to the city, honored by the Dānavas, marking a negotiated restoration of equilibrium without erasing the underlying social asymmetry.
Chapter Arc: Vaishampayana turns from the close of Shakuntala’s tale to a new sacred recitation: the auspicious genealogies of the Yadavas, Kauravas, and Bharatas—promising fame, longevity, and merit to the listener. → The lineage unfurls through radiant rishis and kings, arriving at Nahusha: a ruler who first protects dharma and subdues dasyus, then—intoxicated by power—forces great sages to bear him like beasts and even dares to overreach the gods’ station. → The moral crest is Nahusha’s hubris: the image of a king, crowned with Indra-like authority, compelling rishis to carry him—an inversion of cosmic order where tapas is yoked to pride. → Time turns the wheel to Yayati: struck by age, he addresses his sons (Yadu, Puru, Turvasu, Druhyu, Anu), and the succession is set so that Puru becomes the true bearer of the royal line—earning the world-known name ‘Paurava-vamsha’; Yayati, having installed Puru, undertakes austerity and departs for heaven with his queen. → The genealogy presses onward beyond Yayati, hinting at later descendants whose splendor will also curdle into transgression—foreshadowed by the later note of Pururavas’ fame and his violent, lawless seizures even amid cries.
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक चौद्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८९६३ श्लोक मिलाकर कुल २२२६ श्लोक हैं) भी्न्म+ज () समन - चक्रके विशेषणोंसे यहाँ यही अनुमान होता है कि भरतके पास सुदर्शन चक्रके समान ही कोई चक्र था। पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: दक्ष
वैशम्पायन उवाच—अनघ! अद्य ते प्रजापतेर्दक्षस्य वैवस्वतस्य मनोश्च, भरतस्य, कुरोः, पूरोः, राजर्षेरजमीढस्य च पुण्यां वंशपरम्परां कीर्तयिष्यामि। सा वंशकथा धन्या, यशस्या, आयुष्यकरी च; तस्याः स्मरणश्रवणाभ्यां धर्मे मनः प्रतिष्ठते, सतां राजर्षीणां दृष्टान्तैः कर्तव्यपरम्परया च।
Verse 2
यादवानामिमं वंशं कौरवाणां च सर्वशः । तथैव भरतानां च पुण्यं स्वस्त्ययनं महत्
वैशम्पायन उवाच—अनघ! यादवानामिमं वंशं कौरवाणां च सर्वशः, तथैव भरतानां च पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् कीर्तयिष्यामि—धन्यं यशस्यमायुष्यं च।
Verse 3
तेजोभिरुदिता: सर्वे महर्षिसमतेजस:
वैशम्पायन उवाच—तेजोभिरुदिताः सर्वे महर्षिसमतेजसः। अनघ! तां वंशकथां कीर्तयिष्यामि—धन्यां यशस्यामायुष्यकरीं च।
Verse 4
दश प्राचेतस: पुत्रा: सन्त: पुण्यजना: स्मृता: । मुखजेनाग्निना यैस्ते पूर्व दग्थधा महीरुहा:
दश प्राचेतसः पुत्राः सन्तः पुण्यजनाः स्मृताः। मुखजेनाग्निना यैस्ते पूर्वं दग्धा महीरुहाः॥
Verse 5
तेभ्य: प्राचेतसो जज्ञे दक्षो दक्षादिमा: प्रजा: । सम्भूता: पुरुषव्याप्र स हि लोकपितामह:
तेभ्यः प्राचेतसो जज्ञे दक्षो दक्षादिमाः प्रजाः। सम्भूताः पुरुषव्याघ्र स हि लोकपितामहः॥
Verse 6
वीरिण्या सह संगम्य दक्ष: प्राचेतसो मुनि: । आत्मतुल्यानजनयत् सहस््र॑ संशितव्रतान्
वैशम्पायन उवाच— प्राचेतसो मुनिर्दक्षो वीरिण्या सह संगम्य स्वसदृशान् गुणशीलान् संशितव्रतान् सहस्रं पुत्रान् अजनयत्। एषा च वंशपरम्परा परमपुण्या महती मङ्गलप्रदा धन्यं यशस्यमायुष्यं च; तां तेऽनघ कीर्तयिष्यामि।
Verse 7
सहस्रसंख्यान् सम्भूतान् दक्षपुत्रांश्ष नारद: । मोक्षमध्यापयामास सांख्यज्ञानमनुत्तमम्
वैशम्पायन उवाच— दक्षस्य ते सहस्रसंख्याः पुत्राः सम्भूताः; तान् देवर्षिर्नारदो मोक्षशास्त्रेऽध्यापयामास, सांख्यज्ञानमनुत्तमं चोपदिदेश। अनघ! धन्यं यशस्यमायुष्यं च वंशचरितं ते कीर्तयिष्यामि।
Verse 8
ततः पड्चाशतं कन्या: पुत्रिका अभिसंदधे । प्रजापति: प्रजा दक्ष: सिसृक्षुर्जनमेजय
वैशम्पायन उवाच— ततः प्रजापतिः दक्षः प्रजाः स्रष्टुं जनमेजय पुत्रिकाविधानमभिसन्धाय पञ्चाशतं कन्याः ससर्ज। अनघ! धन्यं यशस्यमायुष्यं च वंशचरितं ते कीर्तयिष्यामि।
Verse 9
ददौ दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नय:ने युक्ता: सप्तविंशतिमिन्दवे
वैशम्पायन उवाच— स ददौ दश कन्याः धर्माय, कश्यपाय त्रयोदश; कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिं नक्षत्ररूपाः सोमाय (इन्दवे) ददौ। अनघ! धन्यं यशस्यमायुष्यं च वंशचरितं ते कीर्तयिष्यामि।
Verse 10
त्रयोदशानां पत्नीनां या तु दाक्षायणी वरा । मारीच: कश्यपस्त्वस्यामादित्यानू समजीजनत्
वैशम्पायन उवाच— त्रयोदशानां कश्यपपत्नीनां या दाक्षायणी वरा अदितिर्नाम, तस्याम् मारीचः कश्यपः आदित्यान् समजीजनत्। एतदपि श्रवणस्मरणयोः धन्यं यशस्यमायुष्यं च।
Verse 11
इन्द्रादीन् वीर्यसम्पन्नान् विवस्वन्तमथापि च । विवस्वत: सुतो जज्ञे यमो वैवस्वत: प्रभु:
वैशम्पायन उवाच—अदितेर्गर्भादिन्द्रादयो वीर्यसम्पन्ना आदित्या जज्ञिरे, तस्याश्चैव विवस्वान्। विवस्वतः सुतो यमो जज्ञे वैवस्वतः प्रभुः। अनघ जनमेजय, धन्यं यशस्यमायुष्यं कुलानुक्रमं तेऽहं कीर्तयिष्यामि।
Verse 12
मार्तण्डस्य मनुर्धीमानजायत सुतः प्रभु: । यमश्नापि सुतो जज्ञे ख्यातस्तस्यानुज: प्रभु:
मार्तण्डस्य विवस्वतः सुतो मनुर्धीमान् प्रभुर्जज्ञे। तस्यापि यम इति सुतो जज्ञे सर्वत्र ख्यातोऽनुजः प्रभुः। अनघ, धन्यं यशस्यमायुष्यं कुलानुक्रमं तेऽहं कीर्तयिष्यामि।
Verse 13
धर्मात्मा स मनुर्धीमान् यत्र वंश: प्रतिष्ठित: । मनोर्वशो मानवानां ततो<यं प्रथितो5भवत्
धर्मात्मा स मनुर्धीमान् यत्र वंशः प्रतिष्ठितः। मनोर्वंशो मानवानां ततोऽयं प्रथितोऽभवत्। अनघ, धन्यं यशस्यमायुष्यं कुलानुक्रमं तेऽहं कीर्तयिष्यामि।
Verse 14
ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवा: । ततो5भवन्न्महाराज ब्रद्ा क्षत्रेण संगतम्
ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवाः। ततोऽभवन्महाराज ब्रह्म क्षत्रेण संगतम्। अनघ, धन्यं यशस्यमायुष्यं कुलानुक्रमं तेऽहं कीर्तयिष्यामि।
Verse 15
ब्राह्मणा मानवास्तेषां साड़ं वेदमधारयन् । वेन॑ धृष्णुं नरिष्यन्तं नाभागेक्ष्वाकुमेव च
ब्राह्मणा मानवास्तेषां षडङ्गं वेदमधारयन्। वेनं धृष्णुं नरिष्यन्तं नाभागेक्ष्वाकुमेव च। अनघ, धन्यं यशस्यमायुष्यं कुलानुक्रमं तेऽहं कीर्तयिष्यामि।
Verse 16
कारूषमथ शर्यातिं तथा चैवाष्टमीमिलाम् | पृषथ्र॑ नवम॑ प्राहु: क्षत्रधर्मपरायणम्
वैशम्पायन उवाच—कारूषं च शर्यातिं च तथा चाष्टमीमिलाम्। पृषध्रं नवमं प्राहुः क्षत्रधर्मपरायणम्॥
Verse 17
नाभागारिष्टदशमान् मनो: पुत्रान् प्रचक्षते । पज्चाशत् तु मनो: पुत्रास्तथैवान्ये5भवन् क्षितौ
नाभागारिष्टदशमान् मनोः पुत्रान् प्रचक्षते। पञ्चाशत्तु मनोः पुत्रास्तथैवान्येऽभवन् क्षितौ॥
Verse 18
अन्योन्यभेदात् ते सर्वे विनेशुरिति नः श्रुतम् पुरूरवास्ततो विद्वानिलायां समपद्यत
अन्योन्यभेदात् ते सर्वे विनेशुरिति नः श्रुतम्। पुरूरवास्ततो विद्वान् इलायां समपद्यत॥
Verse 19
सा वै तस्याभवन्माता पिता चैवेति नः श्रुतम् । त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन् पुरूरवा:
सा वै तस्याभवन्माता पिता चैवेति नः श्रुतम्। त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन् पुरूरवाः॥
Verse 20
अमानुषैर्वृतः सत्त्वैर्मानुष: सन् महायशा: । विप्रै: स विग्रहं चक्रे वीर्योन्मत्त: पुरूरवा:
अमानुषैर्वृतः सत्त्वैर्मानुषः सन् महायशाः। विप्रैः स विग्रहं चक्रे वीर्योन्मत्तः पुरूरवाः॥
Verse 21
सनत्कुमारस्तं राजन् ब्रह्मलोकादुपेत्य ह
वैशम्पायन उवाच—राजन्, सनत्कुमारो ब्रह्मलोकादुपेत्य तमुवाच। अनघ, अहं ते धन्यं यशस्यमायुष्यं च कुलानुक्रमं कीर्तयिष्यामि। (अत्र प्रसङ्गे दिव्योपदेशोऽपि स्मार्यते—ब्राह्मणान् नोपहन्तव्या इति; स तु तद्वचनं न जग्राह, ततो महर्षयः क्रुद्धाः शापं ददुः, तेन स विनष्टः।)
Verse 22
अनुदर्श ततश्रक्रे प्रत्यगृह्नान्न चाप्पसौ | ततो महर्षिश्रि: क्रुद्ध: सद्य: शप्तो व्यनश्यत
अनुदर्शयन् ततः शक्रः प्रत्यगृह्णान्न चाप्यसौ। ततो महर्षयः क्रुद्धाः सद्यः शप्त्वा व्यनाशयन्। अनघ, धन्यं यशस्यमायुष्यं कुलानुक्रमं ते कीर्तयिष्यामि।
Verse 23
लोभान्वितो बलमदान्नष्टसंज्ञो नराधिप: । स हि गन्धर्वलोकस्थानुर्वश्या सहितो विराट्
लोभान्वितो बलमदान्नष्टसंज्ञो नराधिपः। स हि गन्धर्वलोकस्थान् उर्वश्या सहितो विराट्। त्र्यग्नीन् यथावदाहृत्य भूमौ न्यवेशयत्। अनघ, धन्यं यशस्यमायुष्यं कुलानुक्रमं ते कीर्तयिष्यामि।
Verse 24
आनिनाय क्रियार्थेजग्नीन् यथावत् विहितांस्त्रिधा । षट् सुता जज्ञिरे चैलादायुर्थीमानमावसु:
आनिनाय क्रियार्थेऽग्नीन् यथावत् विहितांस्त्रिधा। षट् सुता जज्ञिरे चेलाद् आयुर्धीमानमावसुः।
Verse 25
दृढायुश्न वनायुश्न शतायुश्नोर्वशीसुता: । नहुषं वृद्धशर्माणं रजिं गयमनेनसम्
दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताḥ। आयोः पञ्च सुता जाताः—नहुषं वृद्धशर्माणं रजिं गयमनेनसम्।
Verse 26
स्वर्भानवीसुतानेतानायो: पुत्रान् प्रचक्षते । आयुषो नहुष: पुत्रो धीमान् सत्यपराक्रम:
वैशम्पायन उवाच—एते स्वर्भानव्याः सुताः, आयोः पुत्रा इति प्रचक्षते। आयोः पुत्रो नहुषो नाम, धीमान् सत्यपराक्रमश्च; नामनिर्देशेन वंशस्य प्रामाण्यं प्रकाश्यते, तथा च राजधर्मो बुद्ध्या सत्यनिष्ठया च पराक्रमः इति निबध्यते।
Verse 27
राज्यं शशास सुमहद् धर्मेण पृथिवीपते । पितृन् देवानृषीन् विप्रान् गन्धर्वोरगराक्षसान्
वैशम्पायन उवाच—पृथिवीपते, स धर्मेण सुमहद् राज्यं शशास; पितॄन् देवानृषीन् विप्रान् गन्धर्वान् नागान् राक्षसान् च सम्यक् पालयामास, सर्वेषां भूतानां वर्णानां च रक्षणं धर्मराज्यस्य लक्षणमिति दर्शयन्।
Verse 28
नहुष: पालयामास ब्रद्यक्षत्रमथो विश: । स हत्वा दस्युसंघातानृषीन् करमदापयत्
वैशम्पायन उवाच—नहुषः पालयामास ब्राह्मणक्षत्रमथो विशः; स दस्युसंघातान् हत्वा, ऋषीनपि करमदापयत्। अत्र रक्षणधर्मस्य प्रशंसा दृश्यते, तथैव राजशक्तेः अतिक्रमणे धर्मसूक्ष्मता च प्रकाशते।
Verse 29
पशुवच्चैव तान् पृष्ठे वाहयामास वीर्यवान् । कारयामास चेन्द्रत्वमभिभूय दिवौकस:
वैशम्पायन उवाच—इन्द्रत्वकाले स वीर्यवान् महर्षीन् पशुवच्च पृष्ठे वाहयामास। दिवौकसः अभिभूय, इन्द्रत्वं कारयामास—ऐश्वर्यजनितो दर्पः कथं पवित्राधिकारं पीडनाय परिणमति, ततः पतनस्य बीजं भवतीति दर्शयन्।
Verse 30
तेजसा तपसा चैव विक्रमेणौजसा तथा । यतिं ययातिं संयातिमायातिमयतिं ध्रुवम्
वैशम्पायन उवाच—तेजसा तपसा चैव विक्रमेणौजसा तथा, नहुषो देवानपि तिरस्कृत्य इन्द्रत्वमिवोपभुङ्क्ते स्म। तस्य षट् प्रियवादिनः पुत्रा बभूवुः—यतिः ययातिः संयातिः आयातिः अयतिः ध्रुवश्च। तेषु यतिः योगमाश्रित्य ब्रह्मभूतो मुनिरभवत्—अन्तःसंयमः राजलक्ष्म्याः परं इति सूचयन्।
Verse 31
नहुषो जनयामास षटू् सुतान् प्रियवादिन: । यतिस्तु योगमास्थाय ब्रह्मभूतो5भवन्मुनि:
वैशम्पायन उवाच— पराक्रमी नहुषः प्रियवादिनः षट् सुतान् जनयामास। तेषु यतिः योगमास्थाय ब्रह्मभूतो मुनिरभवत्।
Verse 32
ययातिनहहुषः सम्राडासीत् सत्यपराक्रम: । स पालयामास महीमीजे च बहुभिमखै:,तब नहुषके दूसरे पुत्र सत्यपराक्रमी ययाति सम्राट् हुए। उन्होंने इस पृथ्वीका पालन तथा बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान किया
वैशम्पायन उवाच— ययातिर्नहुषस्य पुत्रः सम्राडासीৎ सत्यपराक्रमः। स महीम् अपालयत् बहुभिर्यज्ञैश्च इजे।
Verse 33
अतिभतकत्या पितृनर्चन् देवांश्व॒ प्रयतः सदा । अन्वगृह्लवात् प्रजा: सर्वा ययातिरपराजित:
वैशम्पायन उवाच— ययातिरपराजितः सदा प्रयतः सन् देवांश्च पितॄंश्च भक्त्या नर्चयामास। स सर्वाः प्रजाः अनुगृह्णन् राज्यं पालयामास।
Verse 34
तस्य पुत्रा महेष्वासा: सर्वे: समुदिता गुणै: । देवयान्यां महाराज शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे
वैशम्पायन उवाच— तस्य पुत्रा महेष्वासाः सर्वे समुदिता गुणैः। देवयान्यां महाराज शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे।
Verse 35
देवयान्यामजायेतां यदुस्तुर्वसुरेव च । द्रह्मुश्चानुश्न पूरुश्ष शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे,यदु और तुर्वसु--ये दो देवयानीके पुत्र थे और द्रुह्यु, अनु तथा पूरु--ये तीन शर्मिष्ठाके गर्भसे उत्पन्न हुए थे
वैशम्पायन उवाच— देवयान्यामजायेतां यदुस्तुर्वसुरेव च। द्रुह्युश्चानुश्च पूरुश्च शर्मिष्ठायां च जज्ञिरे।
Verse 36
स शाश्वती: समा राजन् प्रजा धर्मेण पालयन् | जरामार्च्छन्महाघोरां नाहुषो रूपनाशिनीम्
वैशम्पायन उवाच—राजन्, स शाश्वतीः समाः प्रजाः धर्मेण पालयन्। कालेन नाहुषस्य पुत्रो ययातिः जरामार्च्छन्महाघोरां रूपनाशिनीम्॥
Verse 37
जराभिभूत: पुत्रान् स राजा वचनमब्रवीत् | यदु पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्-ुं चानुं च भारत,जनमेजय! वृद्धावस्थासे आक्रान्त होनेपर राजा ययातिने अपने समस्त पुत्रों यदु, पूरु, तुर्वसु, ट्रहयु तथा अनुसे कहा--
जराभिभूतः स राजा पुत्रान् वचनमब्रवीत्। यदुं पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्युमनुं च भारत॥
Verse 38
यौवनेन चरन् कामान् युवा युवतिभि: सह । विहर्तुमहमिच्छामि साहां कुरुत पुत्रका:
यौवनेन चरन् कामान् युवा युवतिभिः सह। विहर्तुमहमिच्छामि साहाय्यं कुरुत पुत्रकाः॥
Verse 39
त॑ पुत्रो दैवयानेय: पूर्वजो वाक्यमब्रवीत् | कि कार्य भवत: कार्यमस्माकं यौवनेन ते,यह सुनकर देवयानीके ज्येष्ठ पुत्र यदुने पूछा--“भगवन्! हमारी जवानी लेकर उसके द्वारा आपको कौन-सा कार्य करना है”
तं पुत्रो दैवयानेयः पूर्वजो वाक्यमब्रवीत्। किं कार्यं भवतः कार्यमस्माकं यौवनेन ते॥
Verse 40
ययातिरब्रवीत् तं वै जरा मे प्रतिगृह्मताम् । यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषपानहम्,तब ययातिने उससे कहा--तुम मेरा बुढ़ापा ले लो और मैं तुम्हारी जवानीसे विषयोपभोग करूँगा
ययातिरब्रवीत्तं वै जरा मे प्रतिगृह्यताम्। यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम्॥
Verse 41
यजतो दीर्घ॑सत्रैमें शापाच्चोशनसो मुने: । कामार्थ: परिहीणो<यं तप्येयं तेन पुत्रका:
वैशम्पायन उवाच—दीर्घसत्रेषु यजतः शापाच्चोशनसो मुनेः । जरा मामभ्युपागच्छत् तेन कामो ममापहृतः । तस्मात् पुत्रकाः सन्तप्तोऽहं दुःखेन परितप्ये ॥
Verse 42
मामकेन शरीरेण राज्यमेक: प्रशास्तु वः । अहं तन्वाभिनवया युवा काममवाप्लुयाम्
मामकेन शरीरेण राज्यमेकः प्रशास्तु वः । अहं तन्वाभिनवया युवा काममवाप्नुयाम् ॥
Verse 43
ते न तस्य प्रत्यगृह्नन् यदुप्रभूतयो जराम् । तमब्रवीत् ततः पूरु: कनीयान् सत्यविक्रम:
ते न तस्य प्रत्यगृह्णन् यदुप्रभृतयो जराम् । तमब्रवीत् ततः पूरुः कनीयान् सत्यविक्रमः ॥ राजन् मम तनुं गृह्णन् युवा भूत्वा विषयान् भज । अहं तवाज्ञया जरां गृहित्वा राज्ये स्थास्यामि ॥
Verse 44
राजंक्षराभिनवया तन्वा यौवनगोचर: । अहं जरां समादाय राज्ये स्थास्यामि ते55ज्ञया
राजन् क्षराभिनवया तन्वा यौवनगोचरः । विषयान् भुङ्क्ष्व कामांश्च अहं जरां समादाय राज्ये स्थास्यामि तेऽज्ञया ॥
Verse 45
एवमुक्त: स राजर्षिस्तपोवीर्यसमाश्रयात् । संचारयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि,पुरुके ऐसा कहनेपर राजर्षि ययातिने तप और वीर्यके आश्रयसे अपनी वृद्धावस्थाका अपने महात्मा पुत्र पूरुमें संचार कर दिया
एवमुक्तः स राजर्षिस्तपोवीर्यसमाश्रयात् । संचारयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि पूरौ ॥
Verse 46
पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थित: । यायातेनापि वयसा राज्यं पूरुरकारयत्,ययाति स्वयं पूरूकी नयी अवस्था लेकर नौजवान बन गये। इधर पूरु भी राजा ययातिकी अवस्था लेकर उसके द्वारा राज्यका पालन करने लगे
वैशम्पायन उवाच— ततः पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः। यायातेनापि वयसा राज्यं पूरुरकारयत्॥
Verse 47
ततो वर्षसहस्राणि ययातिरपराजित: । स्थित: स नृपशार्दूल: शार्टूल्समविक्रम:,तदनन्तर किसीसे परास्त न होनेवाले और सिंहके समान पराक्रमी नृपश्रेष्ठ ययाति एक सहस्र वर्षतक युवावस्थामें स्थित रहे
ततो वर्षसहस्राणि ययातिरपराजितः। स्थितः स नृपशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः॥
Verse 48
ययातिरपि पत्नीभ्यां दीर्घकालं विहृत्य च | विश्वाच्या सहितो रेमे पुनश्चैत्ररथे वने,उन्होंने अपनी दोनों पत्नियोंके साथ दीर्घकालतक विहार करके चैत्ररथ वनमें जाकर विश्वाची अप्सराके साथ रमण किया
ययातिरपि पत्नीभ्यां दीर्घकालं विहृत्य च। विश्वाच्या सहितो रेमे पुनश्चैत्ररथे वने॥
Verse 49
नाध्यगच्छत् तदा तृप्तिं कामानां स महायशा: । अवेत्य मनसा राजन्निमां गाथां तदा जगौ
नाध्यगच्छत् तदा तृप्तिं कामानां स महायशाः। अवेत्य मनसा राजन्निमां गाथां तदा जगौ॥
Verse 50
न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते॥
Verse 51
पृथिवी रत्नसम्पूर्णा हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । नालमेकस्य तत् सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत्
वैशम्पायन उवाच—पृथिवी रत्नसम्पूर्णा हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति मत्वा शमं व्रजेत् ॥ भोगलाभेच्छां निगृह्णीयात्, शान्तिमेव समाश्रयेत् ।
Verse 52
यदा न कुरुते पापं सर्वभूतेषु कहिचित् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा,“जब मनुष्य मन, वाणी और क्रियाद्वारा कभी किसी भी प्राणीके प्रति बुरा भाव नहीं करता, तब वह ब्रह्मको प्राप्त हो जाता है”
यदा न कुरुते पापं सर्वभूतेषु कर्हिचित् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥
Verse 53
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति | यदा नेच्छति न डेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति । यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥
Verse 54
इत्यवेक्ष्य महाप्राज्ञ: कामानां फल्गुतां नृप । समाधाय मनो बुद्धया प्रत्यगृह्नाज्जरां सुतात्
इत्यवेक्ष्य महाप्राज्ञः कामानां फल्गुतां नृप । समाधाय मनो बुद्ध्या प्रत्यगृह्णाज्जरां सुतात् ॥
Verse 55
जनमेजय! परम बुद्धिमान महाराज ययातिने इस प्रकार भोगोंकी नि:सारताका विचार करके बुद्धिके द्वारा मनको एकाग्र किया और पुत्रसे अपना बुढ़ापा वापस ले लिया ।।
वैशम्पायन उवाच—जनमेजय! परमबुद्धिमान् महाराजो ययातिरिति कामानां फल्गुतां विचिन्त्य बुद्ध्या मनः समाधाय सुतात् स्वां जरां प्रत्यगृह्णात् । दत्त्वा च यौवनं राजा पूरुं राज्येऽभिषिच्य च । अतृप्त एव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह ॥
Verse 56
त्वया दायादवानस्मि त्वं मे वंशकर: सुतः । पौरवो वंश इति ते ख्यातिं लोके गमिष्यति
त्वया दायादवानस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः । पौरवो वंश इति ते ख्यातिं लोके गमिष्यति ॥
Verse 57
वैशम्पायन उवाच ततः स नृपशार्दूल पूरुं राज्येडभिषिच्य च । ततः: सुचरितं कृत्वा भृगुतुज़े महातपा:
वैशम्पायन उवाच ततः स नृपशार्दूलः पूरुं राज्येऽभिषिच्य च । ततः सुचरितं कृत्वा भृगुतुङ्गे महातपाः ॥
Verse 58
कालेन महता पश्चात् कालधर्ममुपेयिवान् | कारयित्वा त्वनशनं सदार: स्वर्गमाप्तवान्
कालेन महता पश्चात् कालधर्ममुपेयिवान् । कारयित्वा त्वनशनं सदारः स्वर्गमाप्तवान् ॥
Verse 75
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने पज्चसप्ततितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥
Verse 206
जहार च स वित्राणां रत्नान्युत्क्रोशतामपि । महायशस्वी पुरूरवा मनुष्य होकर भी मानवेतर प्राणियोंसे घिरे रहते थे। वे अपने बल- पराक्रमसे उन्मत्त हो ब्राह्मणोंके साथ विवाद करने लगे। बेचारे ब्राह्मण चीखते-चिल्लाते रहते थे तो भी वे उनका सारा धन-रत्न छीन लेते थे
जहार च स विप्राणां रत्नान्युत्क्रोशतामपि । महायशस्वी पुरूरवाः ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns governance after wrongdoing: whether a ruler can preserve political stability while having tolerated harm against an innocent guest (Kaca) and an affront to Devayānī, and what form of restitution is ethically and socially acceptable.
Adharma may appear unpunished in the short term, but its consequences are certain and can manifest across generations; therefore ethical repair and appeasement of legitimate grievance are necessary to prevent compounding harm.
No explicit phalaśruti appears; the chapter’s meta-teaching functions through Śukra’s doctrinal statement on karmic inevitability and the narrative demonstration that unresolved moral injury escalates into systemic crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.