Adhyaya 69
Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)
Upa-parva: Śakuntalopākhyāna (Duḥṣanta–Śakuntalā Episode)
Chapter 69 presents Śakuntalā’s structured ethical critique of Duḥṣanta’s refusal to acknowledge their son. She opens with a perception-based rebuke—seeing others’ minor faults while ignoring one’s own—then develops illustrative analogies (mirror imagery; the swine and the swan separating impurity from essence) to distinguish the foolish from the discerning in moral speech. The discourse shifts to rājadharma and filial duty: abandoning one’s son undermines prosperity, reputation, and posthumous welfare, while truth is elevated above ritual magnitude (truth outweighing vast sacrificial merit). Śakuntalā warns that falsehood severs association and asserts her son’s capacity to rule even without Duḥṣanta. The narrative then introduces Vaiśaṃpāyana’s frame: a bodiless celestial voice validates Śakuntalā’s claim, instructs acceptance, and assigns the name Bharata (linked to “bearing/supporting”). Duḥṣanta explains his earlier hesitation as concern for public doubt, then formally embraces the child and honors Śakuntalā. The chapter concludes with Bharata’s consecration and a genealogical-ideological bridge: Bharata’s fame becomes an eponym for the Bhārata lineage and the epic’s civilizational identity.
Chapter Arc: Janamejaya, eager to know how the lion among men obtained Shakuntala, asks Vaishampayana for the full account—thus the tale turns from genealogy to a living scene of pursuit and fate. → Vaishampayana describes King Dushyanta setting out with a vast retinue—warriors in varied arms and attire, conches and kettledrums resounding—entering the forest for the royal hunt. The chase scatters herds, dries throats with dust and thirst, and turns the woodland into a tumult where beasts and men collide. → In the thick of the hunt, Dushyanta’s prowess blazes: he cuts down charging threats with sword and spear, whirls the mace with practiced mastery, and the forest itself seems overrun by elephants and storm-like volleys—until the king stands as the axis of the chaos, feared by beasts and admired by onlookers who liken him to Indra. → The chapter settles with the image of Dushyanta’s irresistible might and royal momentum established—his hunt has become the narrative engine that will carry him toward the encounter destined to change his lineage. → The king’s onward movement into the forest points toward the imminent meeting with Shakuntala, left just beyond the chapter’s threshold.
Shlokas
Verse 1
अपन बक। है २ >> $. दूरवर्ती शत्रुपर गदा फेंकना 'प्रक्षे' कहलाता है। २. समीपवर्ती शत्रुपर गदाकी कोटिसे प्रहार करना “विक्षेप” कहा गया है। ३. जब शत्रु बहुत हों तो सब ओर गदाको घुमाते हुए शत्रुओंपर उसका प्रहार करना “परिक्षेप” है। ४. गदाके अग्रभागसे मारना “अभिक्षेप” कहलाता है। एकोनसप्ततितमो<ध्याय: दुष्पन्तका शिकारके लिये वनमें जाना और विविध हिंसक वन-जन्तुओंका वध करना जनमेजय उवाच सम्भवं भरतस्याहं चरितं च महामते: । शकुन्तलाय श्रोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
जनमेजय उवाच—सम्भवं भरतस्याहं चरितं च महामते। शकुन्तलायाः श्रोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥
Verse 2
दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला | त॑ वै पुरुषसिंहस्य भगवन् विस्तरं त्वहम्
दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला। तद्वै पुरुषसिंहस्य भगवन् विस्तरं वद॥
Verse 3
वैशम्पायन उवाच स कदाचिन्महाबाहु: प्रभूतनलवाहन:
वैशम्पायन उवाच—स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतनलवाहनः। दुष्यन्तो नृपतिः श्रीमान् सान्वश्वगजवाहिनीम्॥ वनं जगाम गहनं चतुरङ्गबलान्वितः॥
Verse 4
वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृत: । बलेन चतुरज्जेण वृत: परमवल्गुना
वैशम्पायन उवाच— तदा महाबाहुर्दुष्यन्तो नृपतिः परमवल्गुना चतुरङ्गबलेन वृतः, हयनागशतैर्वृतश्च, गहनं वनं जगाम।
Verse 5
खड्गशक्तिधरैवीरिर्गदामुसलपाणिभि: । प्रासतोमरहस्तैश्व ययौ योधशतैर्वृत:,जब राजाने यात्रा की, उस समय खड्ग, शक्ति, गदा, मुसल, प्रास और तोमर हाथमें लिये सैकड़ों योद्धा उन्हें घेरे हुए थे
वैशम्पायन उवाच— स नृपो यदा प्रययौ तदा खड्गशक्तिधरैर्वीरैर्गदामुसलपाणिभिः, प्रासतोमरहस्तैश्च योधशतैर्वृतो ययौ।
Verse 6
सिंहनादैश्व योधानां शड्खदुन्दुभिनि:स्वनै: । रथनेमिस्वनैश्वैव सनागवरबूंहितैः
वैशम्पायन उवाच— तस्मिन् पार्थिवे प्रयाते योधानां सिंहनादैः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः, रथनेमिस्वनैश्चैव, सनागवरबृंहितैः सर्वतो महान् कोलाहलः समभवत्।
Verse 7
नानायुधधरैश्वापि नानावेषधरैस्तथा । ह्षितस्वनमिश्रैश्न क्षेगेडितास्फोटितस्वनै:
वैशम्पायन उवाच— नानायुधधरैश्चापि नानावेषधरैस्तथा, हृष्टस्वनमिश्रैश्च क्षेगेडितास्फोटितस्वनैः सर्वतो महान् कोलाहलः समभवत्।
Verse 8
आसीत् किलकिलाशब्दस्तस्मिन् गच्छति पार्थिवे । प्रासादवरशृज्गभस्था: परया नृपशो भया
वैशम्पायन उवाच— तस्मिन् गच्छति पार्थिवे किलकिलाशब्द आसीत्। प्रासादवरशृङ्गभस्था नारीजनाः परया नृपशोभया तमपश्यन्।
Verse 9
ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरमात्मयशस्करम् | शक्रोपमममित्रघ्नं परवारणवारणम्
तत्र स्त्रियस्तं शूरमात्मयशस्करं ददृशुः। शक्रोपमं मित्रघ्नं परवारणवारणं च—शत्रुमत्तवारणानां निग्रहे सिंहबलसमं नराधिपम्॥
Verse 10
पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र वज्रपाणिं सम मेनिरे । अयं स पुरुषव्यात्रो रणे वसुपराक्रम:
पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र वज्रपाणिं सममेनिरे। अयं स पुरुषव्याघ्रो रणे वसुपराक्रमः॥
Verse 11
इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ता: स्त्रिय: प्रेमणा नराधिपम्
इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा नराधिपम्। पुष्पवृष्टिं च मुमुचुस्तस्य मूर्धनि॥
Verse 12
तुष्ठवुः पुष्पवृष्टी क्ष ससृजुस्तस्य मूर्थनि । तत्र तत्र च विप्रेन्द्रै: स््तूयमान: समन््ततः
तुष्टुवुः पुष्पवृष्टिं च ससृजुस्तस्य मूर्धनि। तत्र तत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः॥
Verse 13
निर्ययौ परमप्रीत्या वनं मृगजिघांसया । त॑ं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधूर्गतम्
निर्ययौ परमप्रीत्या वनं मृगजिघांसया। तं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधूर्गतम्॥
Verse 14
द्विजक्षत्रियविट्शूद्रा निर्यान्तमनुजग्मिरे । ददृशुर्वर्धभानास्ते आशीर्भिश्च॒ जयेन च
वैशम्पायन उवाच—नगरात् प्रस्थितं राजानं द्विजक्षत्रियविट्शूद्राः सर्वेऽनुजग्मुः। ते तं पश्यन्तः शुभाशीर्भिः जयशब्दैश्च तस्याभ्युदयं कल्याणं च प्रार्थयामासुः, राजकीयां यात्रां प्रति प्रस्थितस्य।
Verse 15
सुदूरमनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तथा । न्यवर्तन्त ततः पश्चादनुज्ञाता नृपेण ह,नगर और जनपदके लोग बहुत दूरतक उनके पीछे-पीछे गये। फिर महाराजकी आज्ञा होनेपर लौट आये
पौरजानपदाश्चापि तं सुदूरमनुजग्मुः। ततः पश्चान्नृपेणानुज्ञाताः सन्तो न्यवर्तन्त।
Verse 16
सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिप: । महीमापूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा
अथ वसुधाधिपः सुपर्णप्रतिमेन रथेन जगाम। तस्य घोषेण महीमापूरयामास, त्रिदिवं च प्रतिध्वनितमिवाभवत्।
Verse 17
स गच्छन् ददृशे धीमान् नन्दनप्रतिमं वनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्ण कपित्थधवसंकुलम्
स गच्छन् धीमान् नन्दनप्रतिमं वनं ददर्श। तद् बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्।
Verse 18
विषमं पर्वतस्रस्तैरश्मभिश्व समावृतम् । निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्
तद् विषमं पर्वतस्रस्तैरश्मभिश्च समावृतम्। निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्।
Verse 19
मृगसिंहैर्व॒तं घोरैरन्यैश्वापि वनेचरै: । तद् वन॑ मनुजव्याघ्र: सभृत्ययलवाहन:
वैशम्पायन उवाच— तद्वनं मृगसिंहैश्च घोरैरन्यैश्च वनेचरैः । समाकीर्णमभूद् राजन् सर्वतः परिपूरितम् ॥ ततः स मनुजव्याघ्रो राजा दुष्यन्तः सभृत्यबलवाहनः । प्रविवेश वनं घोरं मृगयां कर्तुमुद्यतः ॥ स तत्र नानाविधान् क्रूरान् मृगान् विनिहतवान् नृपः । बाणगोचरसम्प्राप्तान् व्याघ्रान् बहूनपातयत् ॥
Verse 20
लोडयामास दुष्यन्त: सूदयन् विविधान् मृगान् । बाणगोचरसपम्प्राप्तांस्तत्र व्याप्रगणान् बहूनू
लोडयामास दुष्यन्तः सूदयन् विविधान् मृगान् । बाणगोचरसम्प्राप्तान् तत्र व्याघ्रगणान् बहून् ॥
Verse 21
पातयामास दुष्यन्तो निर्बिभेद च सायकै: । दूरस्थान् सायकै: कांश्चिदभिनत् स नराधिप:
पातयामास दुष्यन्तो निर्बिभेद च सायकैः । दूरस्थान् सायकैः कांश्चिदभिनत् स नराधिपः ॥
Verse 22
अभ्याशमागतांश्वान्यान् खड्गेन निरकृन्तत । कांश्चिदेणान् समाजघ्ने शक््त्या शक्तिमतां वर:
अभ्याशमागतांश्चान्यान् खड्गेन निरकृन्तत । कांश्चिदेणान् समाजघ्ने शक्त्या शक्तिमतां वरः ॥
Verse 23
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्व मतिमतां वर । भगवन! वीरवर दुष्यन्तने शकुन्तलाको कैसे प्राप्त किया? मैं पुरुषसिंह दुष्यन्तके उस चरित्रको विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ। तत्त्वज्ञ मुने! आप बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं। अतः ये सब बातें बताइये
जनमेजय उवाच— श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्वं मतिमतां वर । भगवन् वीरवरः दुष्यन्तः कथं शकुन्तलामवाप सः ॥ तस्य चरितमाख्याहि विस्तरेण महामुने ॥ (अनन्तरं) गदामण्डलतत्त्वज्ञः क्षचारामितविक्रमः । तोमरैरसिभिश्चापि गदामुसलकम्पनैः ॥ विचचार वने तत्र स्वेच्छाचारान् गजान् हत्वा । ससैन्यो नृपतिः शूरो वनं तदन्ववैक्षत ॥ सिंहव्याघ्राश्च तं दृष्ट्वा वनात् तस्माद् विनिर्गताः । यूथान्यपि हतानाथानि त्रस्तानि प्राद्रवन् बहु ॥ केचिदार्तस्वरं चक्रुः केचिद्भ्रान्ता दिशो ययुः । शुष्कासु नदीष्वापेत्य जलं न प्राप्य दुःखिताः ॥ श्रमात् मूर्च्छामुपागम्य पपातुर्भुवि मूढवत् । क्षुधातृष्णापरीताश्च बहवो भूमिमाश्रिताः ॥
Verse 24
चचार स विनिष्नन् वै स्वैरचारान् वनद्विपान् । राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधेश्व समरप्रियै:
वैशम्पायन उवाच—स तत्र स्वैरचारिणो वनद्विपान् विनिष्पतन् हत्वा चचार। अद्भुतवीर्येण राज्ञा समरप्रियैश्च योधैः सह तत् महारण्यं सर्वतः पर्यमृग्यत; तस्य तेजसा वनं भयक्षेत्रमिवाभवत्।
Verse 25
लोड्यमानं महारण्यं तत्यजु: सम मृगाधिपा: । तत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च
वैशम्पायन उवाच—लोड्यमानं महारण्यं तत्यजुः सममृगाधिपाः। तत्र विद्रुतयूथानि हतयूथपतीनि च; केचिद् विकीर्णा यूथा दीनशब्दं प्रचक्रिरे।
Verse 26
मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्तत: । शुष्काश्चापि नदीर्गत्वा जलनैराश्यकर्शिता:
वैशम्पायन उवाच—मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्ततः। शुष्काश्चापि नदीर्गत्वा जलनैराश्यकर्शिताः।
Verse 27
व्यायामक्लान्तह्ृदया: पतन्ति सम विचेतस: । क्षुत्पिपासापरीताश्र श्रान्ताश्न॒ पतिता भुवि
वैशम्पायन उवाच—व्यायामक्लान्तहृदयाः पतन्ति समविचेतसः। क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताः पतिता भुवि॥
Verse 28
केचित् तत्र नरव्याप्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितै: । केचिदग्निमथोत्पाद्य संसाध्य च वनेचरा:
वैशम्पायन उवाच—केचित् तत्र नरव्याघ्रैरभक्ष्यन्त बुभुक्षितैः। केचिदग्निमथोत्पाद्य संसाध्य च वनेचराः पक्त्वा भुञ्जते स्म।
Verse 29
भक्षयन्ति सम मांसानि प्रकुट्य विधिवत् तदा । तत्र केचिद् गजा मत्ता बलिन: शस्त्रविक्षता:
वैशम्पायन उवाच—तदा तस्मिन् कानने केचिद् विधिवत् स्वरीत्या प्रकुट्य मांसानि भक्षयन्ति स्म। तत्र केचिद् गजा मत्ता बलिनः शस्त्रविक्षताः, संकोच्य सूण्डां भयात् शीघ्रं पलायन्ते स्म।
Verse 30
संकोच्याग्रकरान् भीता: प्रद्रवन्ति सम वेगिता: । शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु
भीताः संकोच्याग्रकरान् समवेगिताः प्रद्रवन्ति स्म। धावन्तश्च शकृन्मूत्रं सृजन्तः, क्षरन्तः शोणितं बहु।
Verse 31
वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान् बहून् । तद् वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम् | व्यरोचत मृगाकीर्ण राज्ञा हतमृगाधिपम्
वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान् बहून्। तद् वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम्॥ व्यरोचत मृगाकीर्णं राज्ञा हतमृगाधिपम्॥
Verse 69
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने एकोनसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने एकोनसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 103
यस्य बाहुबलं प्राप्प न भवन्त्यसुहृदूगणा: । वहाँ देखती हुई स्त्रियोंने उन्हें वज्रपाणि इन्द्रके समान समझा और आपसमें वे इस प्रकार बातें करने लगीं--“सखियो! देखो तो सही
तं दृष्ट्वा तत्र नारीणः वज्रपाणिमिवेन्द्रं मेनिरे, परस्परं चेदं वचोऽब्रुवन्—“पश्यत सख्यः, एष एव नरसिंहो राजा दुष्यन्तः; यो रणभूमौ वसुवत् पराक्रमं दर्शयति, यस्य बाहुबलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृदोगणाः।”
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether a ruler may deny a privately established relationship and child due to public doubt; the text evaluates this as a conflict between reputation-management and the non-negotiable duty of satya and पुत्रधर्म.
Truth is treated as the highest dharma and a stabilizing public good: discernment in speech, self-scrutiny, and fidelity to one’s obligations are presented as superior to mere external prestige or ritual magnitude.
A formal phalaśruti is not stated; instead, the chapter offers meta-validation through narrative authority (celestial testimony) and genealogical consequence: Bharata’s recognition becomes the legitimizing hinge for the Bhārata lineage and the epic’s historical self-identification.