
Ādi Parva, Adhyāya 68 — Sarvadamana’s Childhood and Śakuntalā’s Claim at Court
Upa-parva: Śakuntalopākhyāna (Duḥṣanta–Śakuntalā Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts that Śakuntalā bears an exceptionally vigorous son after Duḥṣanta departs. Kaṇva oversees the child’s early saṃskāras and, observing extraordinary strength, notes his suitability for future rulership. The boy’s fearless play—subduing wild animals around the hermitage—leads residents to name him Sarvadamana (“subduer of all”). Kaṇva instructs his disciples to escort Śakuntalā, adorned with auspicious signs, to Gajasāhvaya (Hastināpura) with the child. At court, Śakuntalā formally petitions Duḥṣanta to install the boy as heir, invoking the earlier agreement and framing the issue as dharma-bound responsibility. Duḥṣanta denies recognition and questions her credibility and origins, escalating the dispute. Śakuntalā responds with an extended ethical discourse: truth is witnessed by inner conscience and cosmic agencies; self-deception is morally culpable; wifehood and progeny are central to household dharma and continuity; and rejecting one’s child violates normative duty. She also recounts her birth from Menakā and Viśvāmitra, while the king continues to treat her claims as unverified and dismisses her.
Chapter Arc: ऋषियों की सभा में शौनक का आग्रह उठता है—‘अब मैं कुरुओं के वंश का आदि से विस्तार सुनना चाहता हूँ’; कथा का द्वार राजवंश-गौरव की ओर खुलता है। → वैशम्पायन दुष्यन्त का परिचय देते हैं: पूरुवंश का विस्तार करने वाला, सीमांत पृथ्वी का रक्षक, ऐसा राजा जिसके राज्य में चौर्य, क्षुधा और व्याधि का भय नहीं; वर्ण अपने-अपने स्वधर्म में रमे हैं—यह आदर्श-राज्य का ऊँचा मानक आगे की वंशकथा पर अपेक्षा का भार रख देता है। → दुष्यन्त की ‘अद्भुत शक्ति’ का उत्कर्ष-वर्णन—मन्दराचल को उपवन-काननों सहित उठाने जैसी अतिशयोक्तिपूर्ण उपमा, चतुष्पथ-गदा-युद्ध और सर्वप्रहरण-निपुणता; साथ ही समुद्र-सा अक्षोभ्य और पृथ्वी-सा सहिष्णु—राजा का तेज और संयम एक साथ चरम पर पहुँचते हैं। → कथन इस निष्कर्ष पर टिकता है कि ऐसे धर्मपरायण, प्रसन्न-पुर-राष्ट्र वाले राजा के आश्रय में प्रजा निर्भय और स्वधर्मनिष्ठ रहती है; कुरुवंश के उद्गम की कथा के लिए मंच तैयार हो जाता है। → श्रोता-समुदाय की जिज्ञासा अब वंश-परम्परा के अगले कड़ी—दुष्यन्त से आगे भरत और कुरु-परम्परा के विस्तार—पर अटक जाती है।
Verse 1
/ है अर छा | अर-क्रा् - “अत्रि” शब्दसे यहाँ सूर्यको ग्रहण किया गया है। नीलकण्ठने भी यही अर्थ लिया है। अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा दुष्यन्तकी अद्भुत शक्ति तथा राज्यशासनकी क्षमताका वर्णन जनमेजय उवाच त्वत्त: श्रुतमिदं ब्रह्मन् देवदानवरक्षसाम् । अंशावतरणं सम्यग गन्धर्वाप्सरसां तथा
जनमेजय उवाच— त्वत्तः श्रुतमिदं ब्रह्मन् देवदानवरक्षसाम् । अंशावतरणं सम्यक् गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥
Verse 2
इमं तु भूय इच्छामि कुरूणां वंशमादित: । कथ्यमानं त्वया विप्र विप्र्षिगणसंनिधौ,विप्रवर! अब इन ब्रह्मर्षियोंक समीप आपके द्वारा वर्णित कुरुवंशका वृत्तान्त पुनः आदिसे ही सुनना चाहता हूँ
इमं तु भूय इच्छामि कुरूणां वंशमादितः । कथ्यमानं त्वया विप्र विप्रर्षिगणसन्निधौ ॥
Verse 3
वैशम्पायन उवाच पौरवाणां वंशकरो दुष्यन्तो नाम वीर्यवान् । पृथिव्याश्षतुरन््ताया गोप्ता भरतसत्तम
वैशम्पायन उवाच— पौरवाणां वंशकरो दुष्यन्तो नाम वीर्यवान् । पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता भरतसत्तम ॥
Verse 4
चतुर्भागं भुवः कृत्स्नं यो भुडक्ते मनुजेश्वर: । समुद्रावरणांश्वापि देशान्ू स समितिंजय:
चतुर्भागं भुवः कृत्स्नं यो भुङ्क्ते मनुजेश्वरः । समुद्रावरणांश्चापि देशान् स समितिंजयः ॥
Verse 5
आम्लेच्छावधिकान् सर्वान् स भुड्क्ते रिपुमर्दन: । रत्नाकरसमुद्रान्तां श्चातुर्वण्यजनावृतान्
आम्लेच्छावधिकान् सर्वान् स भुङ्क्ते रिपुमर्दनः । रत्नाकरसमुद्रान्तां चातुर्वर्ण्यजनावृताम् ॥
Verse 6
न वर्णसंकरकरो न कृष्याकरकृज्जन: । न पापकृत् कश्चिदासीत् तस्मिन् राजनि शासति
वैशम्पायन उवाच—तस्मिन् राजनि शासति न कश्चिद् वर्णसङ्करकरोऽभवत्, न कश्चित् कृष्याकरकृज्जनः, न च पापकृत् कश्चिदासीत्। अयत्नसिद्धसमृद्धौ लोकवृत्ते सति श्रमेणार्थसाधनं पापाचरणं च निरर्थकमिवाभवत्॥
Verse 7
धर्मे रतिं सेवमाना धर्मार्थावभिपेदिरे । तदा नरा नरव्याप्र तस्मिउ्जनपदेश्वरे
वैशम्पायन उवाच—धर्मे रतिं सेवमाना धर्मार्थावभिपेदिरे। तदा नरा नरव्याघ्र तस्मिञ्जनपदेश्वरे, न चौरभयं कुतश्चन, न क्षुधाभयमल्पकमपि, न व्याधिभयं चाभवत्॥
Verse 8
नासीच्चौरभयं तात न क्षुधाभयमण्वपि । नासीद् व्याधिभयं चापि तस्मिञज्जनपदेश्वरे
वैशम्पायन उवाच—नासीच्चौरभयं तात न क्षुधाभयमण्वपि। नासीद् व्याधिभयं चापि तस्मिञ्जनपदेश्वरे; धर्मे स्थिते नृपशासने स्वयमेव सुरक्षा पोषणं च स्वास्थ्यं चाभवत्॥
Verse 9
स्वथर्मे रेमिरे वर्णा दैवे कर्मणि निःस्पृहा: । तमाश्रित्य महीपालमासंश्रैवाकुतो भया:
वैशम्पायन उवाच—स्वधर्मे रेमिरे वर्णा दैवे कर्मणि निःस्पृहाः। तमाश्रित्य महीपालं सर्वे जनाः सर्वतोऽभयाः बभूवुः॥
Verse 10
कालवर्षी च पर्जन्य: सस्यानि रसवन्ति च । सर्वरत्नसमृद्धा च मही पशुमती तथा,मेघ समयपर पानी बरसाता और अनाज रसयुक्त होते थे। पृथ्वी सब प्रकारके रत्नोंसे सम्पन्न तथा पशु-धनसे परिपूर्ण थी
वैशम्पायन उवाच—कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि रसवन्ति च। सर्वरत्नसमृद्धा च मही पशुमती तथा॥
Verse 11
स्वकर्मनिरता विप्रा नानृतं तेषु विद्यते । स चाद्भुतमहावीर्यों वज़संहननो युवा
वैशम्पायन उवाच—स्वकर्मनिरता विप्रा नानृतं तेषु विद्यते। स चाद्भुतमहावीर्यो वज्रसंहननो युवा॥
Verse 12
उद्यम्य मन्दरं दोर्भ्या वहेत्ू सवनकाननम् | चतुष्पथगदायुद्धे सर्वप्रहरणेषु च
वैशम्पायन उवाच—उद्यम्य मन्दरं दोर्भ्यां वहेत् सवनकाननम्। चतुष्पथगदायुद्धे सर्वप्रहरणेषु च॥
Verse 13
नागपृष्े<श्चपृष्ठे च बभूव परिनिष्ठित: । बले विष्णुसमश्वासीत् तेजसा भास्करोपम:
वैशम्पायन उवाच—नागपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च बभूव परिनिष्ठितः। बले विष्णुसमश्चासीत् तेजसा भास्करोपमः॥
Verse 14
अक्षोभ्यत्वेडर्णवबसम: सहिष्णुत्वे धरासम: । सम्मतः स महीपाल: प्रसन्नपुरराष्ट्रवान्
वैशम्पायन उवाच—अक्षोभ्यत्वेऽर्णवसमः सहिष्णुत्वे धरासमः। सम्मतः स महीपालः प्रसन्नपुरराष्ट्रवान्॥
Verse 15
भूयो धर्मपरैभविर्मुदितं जनमादिशत्
वैशम्पायन उवाच—भूयो धर्मपरैर्भूयः मुदितं जनमादिशत्॥
Verse 67
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें अंशावतरणयमाप्तिविषयक सड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अंशावतरणयमाप्तिविषये सप्तषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 68
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने अष्टषष्टितमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने अष्टषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।
The dilemma concerns public recognition versus denial: whether a king may refuse acknowledgment of a claimed spouse and child, and how truth, reputation, and duty interact when private memory and public legitimacy conflict.
Speech and intention are ethically audited by both inner conscience and the moral order; denying responsibility through self-serving narration is treated as a form of wrongdoing, while dharma is upheld through truthful acknowledgment and protection of lineage duties.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as ethical instruction through narrative and Śakuntalā’s normative argumentation rather than through a stated reward-for-hearing formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.