Mahabharata Adhyaya 6
Adi ParvaAdhyaya 614 Verses

Adhyaya 6

Cyavana’s Birth and Bhṛgu’s Curse upon Agni (च्यवनजन्म तथा अग्निशापः)

Upa-parva: Pauloma Upaparva (Pulomā–Cyavana Episode)

Sauti recounts how, after hearing Agni’s words, the rākṣasa strikes Pulomā; the unborn child exits the womb in a surge of radiance and the rākṣasa is reduced to ashes. Pulomā, distressed, carries the infant Cyavana; Brahmā encounters her, consoles her, and from her tears a river arises, which Brahmā names “Vadhūsarā,” marking her path toward Cyavana’s āśrama. Bhṛgu then sees Pulomā and the newborn and interrogates her about how the rākṣasa learned her identity. Pulomā states that Agni disclosed her to the rākṣasa; Bhṛgu, angered, pronounces a curse on Agni: he will become “sarvabhakṣa” (one who consumes all), reframing Agni’s purity and role through the moral logic of culpable disclosure.

Chapter Arc: उग्रश्रवा सूत शौनक के यज्ञ में पुलोमा-उपाख्यान उठाते हैं—कैसे एक क्षण की असावधानी से ऋषि-गृहस्थी पर राक्षसी संकट टूट पड़ा। → अग्नि के वचन से राक्षस पुलोमा का पता पा लेता है और वराह-रूप धरकर वायु-वेग से उसे उठा ले जाता है; भय, अपहरण और गर्भिणी की विवशता से कथा का तनाव बढ़ता है। → अपहरण के बीच ही पुलोमा के गर्भ से सूर्य-तेजस्वी च्यवन जन्म लेते हैं; उस तेज से राक्षस भस्म हो जाता है और पुलोमा मुक्त होकर गिर पड़ती है। → पुलोमा पुत्र को लेकर किसी तरह भृगु-आश्रम की ओर बढ़ती है; ब्रह्मा उसे सांत्वना देते हैं और उसके अश्रु-बिंदुओं से एक महान नदी प्रवाहित होती है, जिसे ‘वधूसरा’ नाम मिलता है। → भृगु लौटकर पूछते हैं कि राक्षस को उसका पता किसने बताया; पुलोमा अग्नि का नाम लेती है—और भृगु क्रोध में अग्नि को शाप देने को उद्यत होते हैं।

Shlokas

Verse 1

उग्रश्रवाजी कहते हैं--ब्रह्मन! अग्निका यह वचन सुनकर उस राक्षसने वराहका रूप धारण करके मन और वायुके समान वेगसे उसका अपहरण किया

उग्रश्रवा उवाच— ब्रह्मन्! अग्निकाया वचः श्रुत्वा स राक्षसो वराहरूपं समास्थाय मनोवायुसमं जवेन तामपाहरत्॥

Verse 2

ततः स गर्भो निवसन्‌ कुक्षौ भूगुकुलोद्वह । रोषान्मातुश्च्युत: कुक्षेक्ष्यवनस्तेन सो5भवत्‌

ततः स गर्भो निवसन् कुक्षौ भृगुकुलोद्वह। रोषान्मातुश्च्युतः कुक्षेः च्यवनस्तेन सोऽभवत्॥

Verse 3

त॑ दृष्टवा मातुरुदराच्च्युतमादित्यवर्चसम्‌ | तद्‌ रक्षो भस्मसाद्धूतं पपात परिमुच्य ताम्‌

मातुरुदराच्च्युतं सूर्यसमप्रभं गर्भं दृष्ट्वा स राक्षसः सहसा तां मुमोच; दग्धो भस्मसात्कृतः पतितः।

Verse 4

सा तमादाय सुश्रोणी ससार भृगुनन्दनम्‌ | च्यवनं भार्गवं पुत्र॑ पुलोमा दुःखमूर्च्छिता

सा सुश्रोणी पुलोमा दुःखमूर्च्छिता सती कञ्चिद् धैर्यमालम्ब्य भृगुनन्दनं भार्गवं च्यवनं पुत्रमादाय ब्रह्माणं शरणं जगाम।

Verse 5

तां ददर्श स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामह:ः । रुदतीं बाष्पपूर्णाक्षीं भुगोर्भायामनिन्दिताम्‌

तां रुदतीं बाष्पपूर्णाक्षीं भृगोर्भार्यामनिन्दिताम् । ददर्श स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥

Verse 6

सान्त्वयामास भगवान्‌ वर्धूं ब्रह्मा पितामह:ः । अश्रुबिन्दूद्धवा तस्या: प्रावर्तत महानदी

सान्त्वयामास भगवान् ब्रह्मा पितामहः । अश्रुबिन्दूद्भवा तस्या प्रावर्तत महानदी ॥

Verse 7

आवर्तन्ती सृतिं तस्या भूगो: पन्त्यास्तपस्विन: । तस्या मार्ग सृतवतीं दृष्टवा तु सरितं तदा

आवर्तन्ती सृतिं तस्या भृगोः पत्न्यास्तपस्विनः । तस्या मार्गानुगां सरितं दृष्ट्वा ब्रह्मा तदा तस्याः ‘वधूसरा’ इति नाम चकार ॥

Verse 8

नाम तस्यास्तदा नद्याक्षक्रे लोकपितामह: । वधूसरेति भगवांद्ष्यवनस्याश्रमं प्रति

नाम तस्यास्तदा नद्याक्षक्रे लोकपितामहः । वधूसरेति भगवान् ऋष्यवनस्याश्रमं प्रति ॥

Verse 9

स एव च्यवनो जज्ञे भृगो: पुत्र: प्रतापवान्‌ । त॑ं ददर्श पिता तत्र च्यवनं तां च भामिनीम्‌ । स पुलोमां ततो भार्या पप्रच्छ कुपितो भृगु:

स एव च्यवनो जज्ञे भृगोः पुत्रः प्रतापवान् । तं ददर्श पिता तत्र च्यवनं तां च भामिनीम् । स पुलोमां ततो भार्यां पप्रच्छ कुपितो भृगुः ॥

Verse 10

भूगुरुवाच केनासि रक्षसे तस्मै कथिता त्वं जिहीर्षते । नहिवत्वां वेद तद्‌ रक्षो मद्भार्या चारहासिनीम्‌

भृगुरुवाच— केनासि रक्षसे तस्मै कथिता त्वं जिहीर्षते । न हि त्वां वेद तद्रक्षो मद्भार्यां चारुहासिनीम् ॥

Verse 11

तत्त्वमाख्याहि त॑ हराद्य शप्तुमिच्छाम्यहं रुषा बिभेति को न शापान्मे कस्य चायं व्यतिक्रम:

तत्त्वमाख्याहि तं ह्यद्य शप्तुमिच्छाम्यहं रुषा । बिभेति को न शापान्मे कस्य चायं व्यतिक्रमः ॥

Verse 12

पुलोगोवाच अग्निना भगवंस्तस्मै रक्षसे5हं निवेदिता । ततो मामनयद्‌ रक्ष: क्रोशन्ती कुररीमिव

पुलोमोवाच— अग्निना भगवंस्तस्मै रक्षसेऽहं निवेदिता । ततो मामनयद्रक्षः क्रोशन्तीं कुररीमिव ॥

Verse 13

साहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता | भस्मीभूतं च तद्‌ रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै,आपके इस पुत्रके तेजसे मैं उस राक्षसके चंगुलसे छूट सकी हूँ। राक्षस मुझे छोड़कर गिरा और जलकर भस्म हो गया

साहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता । भस्मीभूतं च तद् रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै ॥

Verse 14

सौतिर्वाच इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगु: परममन्युमान्‌ । शशापाग्निमतिक्रुद्ध: सर्वभक्षो भविष्यसि

सौतिरुवाच । इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगुः परममन्युमान् । शशापाग्निमतिक्रुद्धः सर्वभक्षो भविष्यसि ॥

Frequently Asked Questions

The dilemma concerns whether a truthful disclosure by a cosmic witness (Agni) is ethically neutral or culpable when it enables wrongdoing; Bhṛgu treats facilitative speech as morally chargeable due to its causal role in harm.

The chapter frames speech as an act with consequences: truth and disclosure must be evaluated alongside intent, context, and foreseeable harm, because dharma operates through both principles and outcomes.

No explicit phalaśruti is stated here; the meta-significance is structural—this origin episode explains how curses and ethical judgments reshape cosmic roles, a recurring mechanism throughout the epic.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App