Adhyaya 55
आदि पर्व — अध्याय ५५: पाण्डव-कौरववैरस्य संक्षेपवृत्तान्तः (Synopsis of the Pāṇḍava–Kaurava Estrangement)
Upa-parva: Pāṇḍava–Kaurava Bheda-saṅgraha (Conflict Synopsis Unit)
Vaiśaṃpāyana begins with formal reverence—saluting the guru and honoring learned persons—signaling disciplined narration. He then provides Janamejaya a structured synopsis of the epic’s central political rupture: after the Pāṇḍavas return from the forest to their residence, their competence and public esteem provoke Kaurava intolerance. Duryodhana, with Karṇa and Śakuni, initiates a sequence of coercive measures: an attempted poisoning of Bhīma, binding and casting him into the Gaṅgā, and the failure of these attempts due to Bhīma’s recovery and immunity through serpent-venom exposure. Vidura is characterized as consistently attentive in countering such stratagems, functioning as a stabilizing counselor. When covert methods fail, the lac-house (jātu-gṛha) plan is authorized; the Pāṇḍavas escape through a tunnel prepared on Vidura’s instruction. Subsequent displacement episodes are summarized: the Hidimba encounter, residence in Ekacakrā, the slaying of Baka for a brāhmaṇa household’s safety, and the move to Pāñcāla culminating in Draupadī’s marriage. A negotiated return leads to settlement at Khāṇḍavaprastha, political consolidation, and directional campaigns by the brothers. Arjuna’s forest sojourn links to his alliance with Kṛṣṇa, marriage to Subhadrā, the Khāṇḍava episode, acquisition of Gāṇḍīva and other gifts, and the construction of the jeweled sabhā by Maya. Duryodhana’s envy culminates in the dice-based dispossession and the prescribed exile and concealment. After the term, property is denied; armed conflict follows, ending with Duryodhana’s death and the Pāṇḍavas’ restoration of rule—presented as a coherent causal chain from early rivalry to systemic breakdown.
Chapter Arc: सर्पसत्र के भयावह वातावरण में आस्तीक वाणी का दीप जलाते हैं—यजमान जनमेजय, यज्ञ, ऋत्विजों, सदस्यों और अग्निदेव की स्तुति से वे सभा का मनोभाव बदलने लगते हैं। → आस्तीक अनेक आदर्श यज्ञों की परंपरा का स्मरण कराते हैं—सोम, वरुण, इन्द्र (शक्र), यम, रन्तिदेव, तथा सत्यवती-पुत्र कृष्ण (व्यास) से संबद्ध यज्ञों का उल्लेख कर जनमेजय के यज्ञ को उसी महिमा-श्रृंखला में प्रतिष्ठित करते हैं; साथ ही ‘स्वस्ति’ की बार-बार कामना से वे अनिष्ट-प्रवृत्ति (सर्प-विनाश) के बीच शुभ का आग्रह रचते हैं। → अग्निदेव का तेजस्वी, बहुनाम-समृद्ध रूप (विभावसु, चित्रभानु, हिरण्यरेता, हुतभुक्, कृष्णवर्त्मा) उभरता है—और आस्तीक की स्तुति-धारा सभा पर ऐसा प्रभाव डालती है कि यजमान, ऋत्विज, सदस्य और हव्यवाह सभी प्रसन्न हो उठते हैं। → स्तुति से संतुष्ट होकर सभा का भाव परिवर्तित होता है; उग्रश्रवा के अनुसार जनमेजय उन ‘भावित’ (अनुकूल) चित्तों को देखकर आगे बोलते हैं—यह संकेत कि अब आस्तीक की बात सुनी जाएगी और यज्ञ की दिशा पर प्रश्न उठेगा। → प्रसन्न हुई सभा के बीच जनमेजय का ‘अब क्या?’—राजा क्या वर माँगने को कहेंगे, और क्या आस्तीक सर्पसत्र को रोकने का अवसर पा सकेंगे?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पञ्चपञज्चाशत्तमो< ध्याय: आस्तीकके द्वारा यजमान
आस्तीक उवाच— सोमस्य यज्ञो वरुणस्य यज्ञः प्रजापतेर्यज्ञ आसीत् प्रयागे। तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥
Verse 2
शक्रस्य यज्ञ: शतसंख्य उतक्त- स्तथा पूरोस्तुल्यसंख्यं शतं वै । तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
शक्रस्य यज्ञाः शतसंख्य उक्तास्तथा पूरोस्तुल्यसंख्यं शतं वै। तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥
Verse 3
यमस्य यज्ञो हरिमेधसश्न यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञ: | तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
यमस्य यज्ञो हरिमेधश्च यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञः। तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥
Verse 4
गयस्य यज्ञ: शशबिन्दोश्न राज्ञो यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञ: । तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
गयस्य यज्ञः शशबिन्दोश्च राज्ञो यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञः। तथा यज्ञोऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः॥
Verse 5
नृगस्य यज्ञस्त्वजमीढस्य चासीदू यथा यज्ञो दाशरथेश्ष राज्ञ: | तथा यज्ञोड्यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
आस्तीक उवाच— यथा नृगस्य राज्ञोऽजमीढस्य च यज्ञः प्रख्यातोऽभवत्, यथा च दाशरथेराज्ञः (रामस्य) यज्ञः प्रसिद्धः; तथा तवायं यज्ञोऽपि, भारताग्र्य पारिक्षित। स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः, पारिक्षितकुमार।
Verse 6
यज्ञ: श्रुतों दिवि देवस्य सूनो- युधिष्ठिरस्पाजमीढस्य राज्ञ: । तथा यज्ञो5यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
आस्तीक उवाच— दिवि देवैः श्रुतो यज्ञो युधिष्ठिरस्य राज्ञो धर्मदेवसुतस्याजमीढवंशजस्य। तथा तवायं यज्ञोऽपि, भारताग्र्य पारिक्षितवंशज। भरतश्रेष्ठ जनमेजय, स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः।
Verse 7
कृष्णस्य यज्ञ: सत्यवत्या: सुतस्य स्वयं च कर्म प्रचकार यत्र । तथा यज्ञो5यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
आस्तीक उवाच— यः कृष्णस्य सत्यवत्याः सुतस्य (द्वैपायनस्य) यज्ञः, यत्र स स्वयमेव कर्माणि प्रचकार; तथा तवायं यज्ञोऽपि, भारताग्र्य पारिक्षितवंशज, शुभलक्षणः। भरतश्रेष्ठ जनमेजय, स्वस्ति नोऽस्तु प्रियेभ्यः।
Verse 8
इमे च ते सूर्यसमानवर्चस: समासते वृत्रहण: क्रतुं यथा । नैषां ज्ञातुं विद्यते ज्ञानमद्य दत्तं येभ्यो न प्रणश्येत् कदाचित्
आस्तीक उवाच— इमे च ते सूर्यसमानवर्चस ऋत्विजः समासते, वृत्रहणः क्रतुं यथावदनुष्ठाय यथा; तथा ते क्रतुमिमं सम्यगनुष्ठापयन्ति। नैषां ज्ञातुं विद्यते किञ्चिदज्ञानम्; येभ्यो दत्तं दानं कदाचिन्न प्रणश्यति, ध्रुवं पुण्यफलप्रदम्।
Verse 9
ऋषत्विक् समो नास्ति लोकेषु चैव दैपायनेनेति विनिकश्षितं मे । एतस्य शिष्या: क्षितिमाचरन्ति सर्वर्त्विज: कर्मसु स्वेषु दक्षा:
आस्तीक उवाच— ऋत्विक्समो नास्ति लोकेषु दैपायनेन; इति मे विनिश्चितं मतम्। एतस्य शिष्याः क्षितिमाचरन्ति सर्वेऽपि ऋत्विजः, स्वेषु कर्मसु दक्षाः, यज्ञान् कारयितुं सर्वं भूमण्डलं विचरन्ति।
Verse 10
विभावसश्षित्र भानुर्महात्मा हिरण्यरेता हुतभुक् कृष्णवर्त्मा । प्रदक्षिणावर्त शिख: प्रदीप्तो हव्यं तवेदं हुतभुग् वष्टि देव:
विभावसुः चित्रभानुर्महात्मा हिरण्यरेता हुतभुक् कृष्णवर्त्मा । प्रदक्षिणावर्तशिखः प्रदीप्तो हव्यं तवेदं हुतभुग् वष्टि देवः ॥ यो विभावसुश्चित्रभानुर्महात्मा हिरण्यरेता हुतभुक् कृष्णवर्त्मेति च कथ्यते, स एवाग्निर्देवः प्रदक्षिणावर्तशिखाभिः प्रदीप्तः तवैतदाहुतिं भुङ्क्ते, तव हव्यं च नित्यं वाञ्छति ।
Verse 11
नेह त्वदन्यो विद्यते जीवलोके समो नृपः पालयिता प्रजानाम् । धृत्या च ते प्रीतमना: सदाहं त्वं वा वरुणो धर्मराजो यमो वा
नेह त्वदन्यो विद्यते जीवलोके समो नृपः पालयिता प्रजानाम् । धृत्या च ते प्रीतमना सदाहं त्वं वा वरुणो धर्मराजो यमो वा ॥ इह जीवलोके त्वदन्यः समो नृपो न विद्यते यः प्रजाः पालयेत्; तव धृत्या मम मनः सदा प्रीतम्। त्वं वरुण इव धर्मराज इव यम इव च प्रभाववान्।
Verse 12
शक्र: साक्षाद् वज़पाणिरयथेह त्राता लोकेडस्मिंस्त्वं तथेह प्रजानाम् । मतत्त्व॑ नः पुरुषेन्द्रेह लोके न च त्वदन्यो भूपतिरस्ति जज्ञे
शक्रः साक्षाद् वज्रपाणिर्यथेह त्राता लोकेऽस्मिंस्त्वं तथेह प्रजानाम् । मतत्त्वं नः पुरुषेन्द्रेह लोके न च त्वदन्यो भूपतिरस्ति जज्ञे ॥ यथा शक्रो वज्रपाणिः साक्षादस्मिन् लोके त्राता, तथा त्वमपि प्रजानां त्राता मतः। पुरुषेन्द्र जनमेजय, इह लोके त्वदन्यः प्रजापालने समो भूपतिः न जज्ञे।
Verse 13
खट्वाड्ननाभागदिलीपकल्प ययातिमान्धातृसमप्रभाव । आदित्यतेज:प्रतिमानतेजा भीष्मो यथा राजसि सुत्रतस्त्वम्
खट्वाङ्गनाभागदिलीपकल्प ययातिमान्धातृसमप्रभाव । आदित्यतेजःप्रतिमानतेजा भीष्मो यथा राजसि सुत्रतस्त्वम् ॥ राजन्, त्वं खट्वाङ्गनाभागदिलीपकल्पः; ययातिमान्धातृसमप्रभावः। आदित्यतेजःप्रतिमानतेजाः। भीष्म इव सुत्रतः (सुव्रतः) ब्रह्मचर्यव्रतधारी यथा, तथा त्वमपि अस्मिन् यज्ञे परमं व्रतमास्थाय शोभसे।
Verse 14
वाल्मीकिवत् ते निभृतं स्ववीर्य वसिष्ठवत् ते नियतश्न कोप: । प्रभुत्वमिन्द्रत्वसमं मतं मे द्युतिश्न नारायणवद् विभाति
वाल्मीकिवत् ते निभृतं स्ववीर्यं वसिष्ठवत् ते नियतश्च कोपः । प्रभुत्वमिन्द्रत्वसमं मतं मे द्युतिश्च नारायणवद् विभाति ॥ वाल्मीकिरिव तव स्ववीर्यं निभृतं स्थितम्; वसिष्ठ इव तव कोपः नियतः। मम मते तव प्रभुत्वम् इन्द्रत्वसमं, तव द्युतिश्च नारायणवद् विभाति।
Verse 15
यमो यथा धर्मविनिश्चयज्ञ: कृष्णो यथा सर्वगुणोपपन्न: । श्रियां निवासोडसि यथा वसूनां निधानभूतो5सि तथा क्रतूनाम्
यमो यथा धर्मविनिश्चयज्ञः कृष्णो यथा सर्वगुणोपपन्नः । श्रियां निवासोऽसि यथा वसूनां निधानभूतोऽसि तथा क्रतूनाम् ॥
Verse 16
दम्भोद्धवेनासि समो बलेन रामो यथा शास्त्रविदस्त्रविच्च । औवर््रिताभ्यामसि तुल्यतेजा दुष्प्रेक्षणीयो5सि भगीरथेन
दम्भोद्धवेनासि समो बलेन रामो यथा शास्त्रविदस्त्रविच्च । और्वत्रिताभ्यामसि तुल्यतेजा दुष्प्रेक्षणीयोऽसि भगीरथेन ॥
Verse 17
सौतिर्वाच एवं स्तुता: सर्व एव प्रसन्ना राजा सदस्या ऋत्विजो हव्यवाहः । तेषां दृष्टवा भावितानीकज्ञितानि प्रोवाच राजा जनमेजयो5थ
सौतिरुवाच—एवं स्तुताः सर्व एव प्रसन्ना राजा सदस्या ऋत्विजो हव्यवाहः । तेषां दृष्ट्वा भावितानीकज्ञितानि प्रोवाच राजा जनमेजयोऽथ ॥
Verse 54
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपदवर्में सर्पसत्रमें आस्तीकका आगमनविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीकागमनविषयकोऽध्यायः चतुःपञ्चाशत्तमः समाप्तः ॥
Verse 55
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीककृतराजस्तवे पठ्चपज्चाशत्तमो5ध्याय
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीककृतराजस्तवे पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents a governance dilemma: whether dynastic power should be preserved through legitimacy and counsel or through covert coercion; the Kauravas’ repeated resort to harmful stratagems highlights the ethical collapse that follows when fear of rivals overrides duty to kin and subjects.
Repeated small violations of duty—deception, partiality, and normalization of coercion—accumulate into systemic crisis; conversely, vigilant counsel and disciplined restraint can preserve life and political continuity even under sustained pressure.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is structural: Vaiśaṃpāyana frames the narrative as an authoritative causal synopsis, implying that understanding the sequence of choices is essential for interpreting responsibility, dharma, and the epic’s broader moral economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.