Adhyaya 53
Āstīka Stops the Sarpa-satra; Royal Closure and Protective Phalaśruti (आस्तीकः सर्पसत्रनिवर्तनम्)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Serpent-Sacrifice Interruption Episode)
Sauti recounts an additional ‘marvel’ from the Āstīka narrative: Takṣaka, distressed, does not fall into the blazing ritual fire, having been associated with Indra’s protection. When questioned about how the mantras of the officiants could fail to consummate the rite, Sauti explains that Āstīka repeatedly commands the serpent to ‘stand’ (tiṣṭha), suspending Takṣaka mid-air. Pressed by the assembly, Janamejaya accepts Āstīka’s words as binding, orders the rite to be concluded, and expresses satisfaction with the boon’s fulfillment. The narrative records communal acclaim, the king’s distribution of gifts to priests and functionaries, and the proper avabhṛtha (concluding bath) performed according to rule. Āstīka is respectfully dismissed, invited to return as a member of a future aśvamedha, and he reports the outcome to his mother and maternal uncle. The nāgas, relieved, offer Āstīka a boon; he requests that those who recite this dharma-account morning and evening be free from fear of serpents. A brief phalaśruti affirms the protective merit of remembering specific nāga names and of hearing/reciting the Āstīka account.
Chapter Arc: शौनक के नैमिषारण्य-यज्ञ में जिज्ञासा उठती है—जनमेजय का सर्पसत्र इतना ‘सुदारुण’ कैसे बना, और किन ऋत्विजों के मंत्रोच्चार से नागों का सर्वनाश होने लगा? → उग्रश्रवा सूत सर्पसत्र के ऋत्विजों की नामावली और उनकी वेद-निपुण भूमिकाएँ बताता है; यज्ञ की विधि-शक्ति से सर्प एक-एक कर आहुतियों में खिंचते चले आते हैं। भय और विषाद से पन्नगों में हाहाकार मचता है। → नागेन्द्र तक्षक, जनमेजय की दीक्षा का समाचार सुनते ही इन्द्र के निवेशन में शरण लेता है; इन्द्र उसे आश्वासन देता है, पर यज्ञ की अनिवार्य खिंचाव-शक्ति का संकट सिर पर बना रहता है। → वासुकि-परिवार के भीतर बचाव का उपाय खोजने की घड़ी आती है—नागों की रक्षा के लिए एकमात्र आशा ‘आस्तीक’ की ओर मुड़ती है, और बहिन/कुल-सम्बन्ध के माध्यम से उसे शीघ्र बुलाने का संकल्प बनता है। → क्या इन्द्र की शरण तक्षक को बचा पाएगी, या यज्ञ की ज्वाला इन्द्रलोक तक खींच लाएगी—और क्या आस्तीक समय रहते सर्पसत्र को रोक सकेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा जल बछ। डे त्रिपञज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: सर्पयज्ञके ऋत्विजोंकी नामावली
शौनक उवाच—सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः। जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः॥
Verse 2
के सदस्या बभूवुश्न सर्पसत्रे सुदारुणे । विषादजनने>त्यर्थ पन्नगानां महाभये,उस अत्यन्त भयंकर सर्पसत्रमें, जो सर्पोके लिये महान् भयदायक और विषादजनक था, कौन-कौनसे मुनि सदस्य हुए थे?
के सदस्याः बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे। विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभये॥
Verse 3
सर्व विस्तरशस्तात भवाझुछंसितुमहति । सर्पसत्रविधानज्ञविज्ञेया: के च सूतज
सर्वं विस्तरशस्तात भवान् शंसितुमर्हति। सर्पसत्रविधानज्ञा विज्ञेयाः के च सूतज॥
Verse 4
सौतिरुवाच हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम् । ये ऋत्विज: सदस्याश्न तस्यासन् नृपतेस्तदा
सौतिरुवाच—हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम्। ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन् नृपतेस्तदा॥
Verse 5
तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्वण्डभार्गव: | च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वर:
तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणः श्वण्डभार्गवः । च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वरः ॥
Verse 6
उदगाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान् कौत्सो5थ जैमिनि: । ब्रह्माभवच्छार्जरवो<5थाध्वर्युश्नापि पिड़ल:
उदगाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान् कौत्सोऽथ जैमिनिः । ब्रह्माभवच्छार्जरवोऽथाध्वर्युश्चापि पिङ्गलः ॥
Verse 7
सदस्यश्लाभवद् व्यास: पुत्रशिष्यसहायवान् | उद्दालक: प्रमतकः: श्वेतकेतुश्चव पिज्रल:
सदस्याश्चाभवद् व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान् । उद्दालकः प्रमतकः श्वेतकेतुश्च पिङ्गलः ॥
Verse 8
असितो देवलश्लैव नारद: पर्वतस्तथा । आत्रेय: कुण्डजठरीौ द्विज: कालघटस्तथा
असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा । आत्रेयः कुण्डजठरौ द्विजः कालघटस्तथा ॥
Verse 9
वात्स्य: श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान् । कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्य: समसौरभ:
वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान् । कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्यः समसौरभः ॥
Verse 10
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगा: । सदस्याश्नाभवंस्तत्र सत्रे पारीक्षितस्य ह
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः । सदस्याश्चाभवँस्तत्र सत्रे पारीक्षितस्य ह ॥
Verse 11
जुद्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ । अहय: प्रापतंस्तत्र घोरा: प्राणिभयावहा:
जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ । अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः ॥
Verse 12
वसामेदोवहा: कुल्या नागानां सम्प्रवर्तिता: । ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्तामनिशं तदा,नागोंकी चर्बी और मेदसे भरे हुए कितने ही नाले बह चले। निरन्तर जलनेवाले सर्पोंकी तीखी दुर्गन्ध चारों ओर फैल रही थी
वसामेदोवहाः कुल्या नागानां सम्प्रवर्तिताः । ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यमानानिशं तदा ॥
Verse 13
पततां चैव नागानां धिषछितानां तथाम्बरे । अश्रूयतानिशं शब्द: पच्यतां चाग्निना भृशम्
पततां चैव नागानां धिष्छितानां तथाम्बरे । अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम् ॥
Verse 14
तक्षकस्तु स नागेन्द्र: पुरन्दरनिवेशनम् । गत: श्रुत्वैव राजान॑ दीक्षितं जनमेजयम्,नागराज तक्षकने जब सुना कि राजा जनमेजयने सर्पयज्ञकी दीक्षा ली है, तब उसे सुनते ही वह देवराज इन्द्रके भवनमें चला गया
तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरन्दरनिवेशनम् । गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम् ॥
Verse 15
ततः सर्व यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तम: । अगच्छच्छरणं भीत आग: कृत्वा पुरन्दरम्,वहाँ उसने सब बातें ठीक-ठीक कह सुनायीं। फिर सर्पोमें श्रेष्ठ तक्षकने अपराध करनेके कारण भयभीत हो इन्द्रदेवकी शरण ली
ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः । अगच्छच्छरणं भीतः कृत्वागः पुरन्दरम् ॥
Verse 16
तमिन्द्र: प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक । भयं नागेन्द्र तस्माद् वै सर्पसत्रात्ू कदाचन,तब इन्द्रने अत्यन्त प्रसन्न होकर कहा--“नागराज तक्षक! तुम्हें यहाँ उस सर्पयज्ञसे कदापि कोई भय नहीं है
तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक । भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कदाचन ॥
Verse 17
प्रसादितो मया पूर्व तवार्थाय पितामह: । तस्मात् तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वर:
प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः । तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥
Verse 18
सौतिर्वाच एवमाश्वासितस्तेन तत: स भुजगोत्तम: । उवास भवने तस्मिज्छक्रस्य मुदित: सुखी
सौतिर्वाच एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः । उवास भवने तस्मिञ्शक्रस्य मुदितः सुखी ॥
Verse 19
अजसं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदु:खित: । अल्पशेषपरीवारो वासुकि: पर्यतप्यत
अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः । अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत ॥
Verse 20
कश्मलं चाविशद् घोरं वासुकिं पन्नगोत्तमम् । स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत्,सर्पोमें श्रेष्ठ वासुकिपर भयानक मोह-सा छा गया, उनके हृदयमें चक्कर आने लगा। अतः वे अपनी बहिनसे इस प्रकार बोले---
कश्मलं चाविशद् घोरं वासुकिं पन्नगोत्तमम् । स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत् ॥
Verse 21
दहान्त्यड्रानि मे भद्रे न दिश: प्रतिभान्ति च । सीदामीव च सम्मोहात् घूर्णतीव च मे मन:
दहान्त्यङ्गानि मे भद्रे न दिशः प्रतिभान्ति च । सीदामीव च सम्मोहात् घूर्णतीव च मे मनः ॥
Verse 22
दृष्टिभभ्राम्यति मेडतीव हृदयं दीर्यतीव च । पतिष्याम्यवशोड्द्याहं तस्मिन् दीप्ते विभावसौ
दृष्टिर्भ्राम्यति मे भद्रे म्लायतीव हृदयं मम । पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन् दीप्ते विभावसौ ॥
Verse 23
पारिक्षितस्य यज्ञोडसौ वर्तते5स्मज्जिघांसया । व्यक्त मयापि गन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम्,“जनमेजयका वह यज्ञ हमलोगोंकी हिंसाके लिये ही हो रहा है। निश्चय ही अब मुझे भी यमलोक जाना पड़ेगा
पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया । व्यक्तं मयापि गन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम् ॥
Verse 24
अयं स काल: सम्प्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः । जरत्कारौ मया दत्ता त्रायस्वास्मान् सबान्धवान्
अयं स कालः सम्प्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः । जरत्कारौ मया दत्ता त्रायस्वास्मान् सबान्धवान् ॥
Verse 25
आस्तीक: किल यज्ञं तं॑ वर्तन्तं भुजगोत्तमे । प्रतिषेत्स्यति मां पूर्व स्वयमाह पितामह:,'श्रेष्ठ नागकन्ये! पूर्वकालमें साक्षात् ब्रह्माजीने मुझसे कहा था--“आस्तीक उस यज्ञको बंद कर देगा”
शौनक उवाच—श्रेष्ठे नागकन्ये! यज्ञेऽस्मिन् प्रवर्तमाने आस्तीकः खलु तं यज्ञं प्रतिषेधयिष्यति। पूर्वमेव पितामहः स्वयमाह—आस्तीकः एतं क्रतुं समाप्स्यति इति।
Verse 26
तद् वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसम्मतम् । ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थ वेदवित्तमम्
तस्माद् वत्से! स्वं वत्सं कुमारमास्तीकं वृद्धसम्मतं ब्रूहि। अद्याहं सभृत्यः अस्मात् संकटान्मोक्षार्थं त्वां याचे; तस्मै वेदवित्तमाय ब्रूहि, स मां विमोचयतु।
Verse 52
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपववके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पसत्रोपक्रमाविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रोपक्रमविषये द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 53
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे वासुकिवाक्ये त्रिपड्चाशत्तमो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे वासुकिवाक्ये त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler’s retaliatory ritual, though procedurally empowered, should proceed to total destruction; the chapter resolves this by prioritizing restraint once a legitimate boon and wise intervention redirect the king from excessive retribution.
Speech disciplined by truth and lawful authority can prevent escalation: the chapter presents ethically constrained action, respect for granted commitments, and the superiority of reconciliation over maximal harm as durable governance principles.
Yes. The text explicitly states that reciting/hearing the Āstīka dharma-account removes fear from serpents, and it adds a remembrance formula (including named nāgas) as a protective tradition, marking the chapter with a clear phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.