Adhyaya 47
Ādi Parva, Adhyāya 47 — Janamejaya’s Sarpa-satra: Vow, Preparation, and the Onset of the Serpent Offering
Upa-parva: Pauloma Parva (Sarpa-satra framing episode within Ādi Parva)
Sauti reports that King Janamejaya, approved by his ministers, formally undertakes a vow to perform the Sarpa-satra in response to Takṣaka’s killing of Parīkṣit (1–5). He summons the purohita and ṛtvij-s, asking for a method by which Takṣaka—together with associates—may be brought into the blazing sacrificial fire (3–5). The priests affirm that a great sacrifice, known in purāṇic tradition as the Sarpa-satra, exists and that Janamejaya is its proper sponsor (6–7). Interpreting their counsel as assurance that Takṣaka can be drawn into the fire’s ‘mouth,’ the king orders preparations and requisites to be assembled (8–9). The officiants measure and establish the yajña-ground according to śāstric procedure, construct the desired sacrificial enclosure, and initiate the king’s dīkṣā (10–12). A significant portent arises that threatens to obstruct the sacrifice, and the sthapati (expert in vāstu/measurement) issues a caution: given the place/time/measurement conditions, making a Brahmin the causal factor, the rite will not properly conclude (13–15). Before full initiation, the king orders the kṣattṛ (chamberlain/guard) to prevent unknown persons from entering the ritual space (16). The ritual then proceeds: priests, wearing dark garments and with smoke-reddened eyes, make offerings with mantras into the kindled fire; snakes are invoked and consigned into Agni’s mouth, producing mass descent of serpents—of many colors, sizes, and forms—into the flames amid distress calls and convulsive motion (17–25). The chapter thematically juxtaposes procedural orthopraxy with ethical risk: retributive intent is operationalized through ritual technology, yet omens and specialist warnings signal limits and potential disruption.
Chapter Arc: सौतिर उग्रश्रवा जनमेजय के सर्पसत्र में वह प्रसंग उठाते हैं जहाँ मुनि जरत्कारु का विवाह नागकन्या ‘जरत्कारु’ से हुआ—पर यह बंधन तपस्वी के कठोर नियमों पर टिका है, प्रेम पर नहीं। → वासुकि अपनी बहन को सौंपते हुए वचन देता है कि वह उसकी रक्षा करेगा, पर मुनि स्पष्ट कर देते हैं कि वे उसका भरण-पोषण नहीं करेंगे; शर्त यह कि पत्नी कोई अप्रिय कर्म न करे, अन्यथा वे उसे त्याग देंगे। समय बीतता है—संध्या-वेला और अग्निहोत्र का मुहूर्त निकट आता है, और मुनि निद्रा में हैं। पत्नी धर्म-संकट में पड़ती है: जगाए तो क्रोध, न जगाए तो संध्यातिक्रमण से धर्मलोप। → धर्म की रक्षा हेतु वह मुनि को जगाती है—और वही क्षण शर्त का फंदा बन जाता है। मुनि इसे ‘अप्रिय’ मानकर कहते हैं कि अब वे जैसे आए थे वैसे ही चले जाएंगे; सूर्य में भी इतनी शक्ति नहीं कि उनके सोते हुए उन्हें रोक सके—तो किसी और की क्या बिसात। → पत्नी काँपते हृदय से धैर्य बाँधकर विनती करती है कि वह निर्दोष है, उसे न त्यागें; पर मुनि अपने नियम पर अडिग रहते हैं और तपस्या के लिए प्रस्थान का निश्चय करते हैं। पत्नी के मन में भाई वासुकि, कुल-कल्याण और मातृशाप से पीड़ित नाग-ज्ञातियों का भय उमड़ आता है—वह सोचती है कि अब वासुकि उसे क्या कहेगा। → मुनि के प्रस्थान के साथ ही यह अनिश्चितता छा जाती है कि नागवंश-रक्षा का उद्देश्य (आस्तीक का जन्म) कैसे पूर्ण होगा और पत्नी अपने कुल के सामने किस उत्तर के साथ लौटेगी।
Shlokas
Verse 1
अफ्-४#-काल सप्तचत्वारिशो<् ध्याय: जरत्कारु मुनिका नागकन्याके साथ विवाह
सौतिरुवाच वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा । सनाम्नी तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता ॥
Verse 2
भरिष्यामि च ते भार्या प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम | रक्षणं च करिष्ये5स्या: सर्वशक्त्या तपोधन । त्वदर्थ रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम
भरिष्यामि च ते भार्या प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम । रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन । त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम ॥
Verse 3
ऋषिरुवाच न भरिष्येडहमेतां वै एब मे समय: कृत: । अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम्
ऋषिरुवाच न भरिष्येऽहमेतां वै एष मे समयः कृतः । अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम् ॥
Verse 4
सौतिर्वाच प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति । जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह
सौतिरुवाच—प्रतिश्रुते तु नागेन ‘भरिष्ये भगिनीम्’ इति । जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह ॥
Verse 5
तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धों महाव्रत: । जग्राह पार्णिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम्
तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः । जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥
Verse 6
ततो वासगहं रम्यं पन्नगेन्द्रस्य सम्मतम् । जगाम भार्यामादाय स्तूयमानो महर्षिभि:,तदनन्तर महर्षियोंसे प्रशंसित होते हुए वे नागराजके रमणीय भवनमें, जो मनके अनुकूल था, अपनी पत्नीको लेकर गये
ततो वासगृहं रम्यं पन्नगेन्द्रस्य सम्मतम् । जगाम भार्यामादाय स्तूयमानो महर्षिभिः ॥
Verse 7
शयनं तत्र संक्लृप्तं स्पर्थ्यास्तरणसंवृतम् । तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह,वहाँ बहुमूल्य बिछौनोंसे सजी हुई शय्या बिछी थी। जरत्कारु मुनि अपनी पत्नीके साथ उसी भवनमें रहने लगे
शयनं तत्र संक्लृप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् । तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह ॥
Verse 8
स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तम: । विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन
स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः । विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन ॥
Verse 9
त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते वासं च ते गृहे । एतद् गृहाण वचनं मया यत् समुदीरितम्
त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते वासं च ते गृहे । एतद् गृहाण वचनं मया यत् समुदीरितम् ॥
Verse 10
तत: परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तदा । अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचैवमस्त्विति,यह सुनकर नागराजकी बहिन अत्यन्त उद्विग्न हो गयी और उस समय बहुत दुःखी होकर बोली--'भगवन्! ऐसा ही होगा”
ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तदा । अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचैवमस्त्विति ॥
Verse 11
फिर वह यशस्विनी नागकन्या दुःखद स्वभाववाले पतिकी उसी शर्तके अनुसार सेवा करने लगी। वह श्वेतकाकीय- उपायोंसे सदा पतिका प्रिय करनेकी इच्छा रखकर निरन्तर उनकी आराधनामें लगी रहती थी
ततः सा यशस्विनी नागकन्या दुःखशीलं पतिं तस्यैव शर्त्या यथाविधि शुश्रूषमाणाऽभवत् । श्वेतकाकीयैरुपायैः सदा प्रियचिकीर्षुः निरन्तरं तस्याराधने रता बभूव ॥
Verse 12
ऋतुकाले ततः सनाता कदाचिद् वासुके: स्वसा । भर्तरें वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम्,तदनन्तर किसी समय ऋतुकाल आनेपर वासुकिकी बहिन स्नान करके न्यायपूर्वक अपने पति महामुनि जरत्कारुकी सेवामें उपस्थित हुई
ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद् वासुकेः स्वसा । भर्तारं वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम् ॥
Verse 13
तथैव सा च भर्तरें दुःखशीलमुपाचरत् | उपायै: श्वेतकाकीयै: प्रियकामा यशस्विनी
तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपाचरत् । उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी ॥ तत्र तस्याः समभवद् गर्भो ज्वलनसंनिभः । अतीव तेजसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः ॥
Verse 14
शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव स: । ततः कतिपयाहस्य जरत्कारुर्महायशा:
तक्षक उवाच—यथा शुक्लपक्षे सोमो वर्धते, तथैव स गर्भोऽपि नित्यं पुष्टिं जगाम। ततः कतिपयाहानन्तरं महायशा महातपाः जरत्कारुः किञ्चिद्विषण्णः स्वभार्याया अङ्के शिरः कृत्वा सुष्वाप; तस्मिन्विप्रवरे सुप्ते सविता अस्ताचलं प्रति जगाम।
Verse 15
उत्सड्रेडस्या: शिर: कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत् । तस्मिंश्न सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद् गिरिम्
उत्सङ्गे तस्याः शिरः कृत्वा परिखिन्न इव सुष्वाप। तस्मिन्विप्रेन्द्रे सुप्ते सविता अस्तमियाद् गिरिम्।
Verse 16
अह्वः परिक्षये ब्रह्मूंस्तत: साचिन्तयत् तदा । वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी
अह्नः परिक्षये तदा सा चिन्तयामास मनस्विनी। वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्महात्मनः—इदानीं भर्तारं प्रबोधयितुं युक्तं न वा? दुःखशीलो हि धर्मात्मा; कथं नास्यापराध्नुयामिति।
Verse 17
कि नु मे सुकृतं भूयाद् भर्तुरुत्थापनं न वा । दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम्
किं नु मे सुकृतं भूयाद् भर्तुरुत्थापनं न वा? दुःखशीलो हि धर्मात्मा; कथं नास्यापराध्नुयामिति।
Verse 18
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपो5थवा पुनः । धर्मलोपो गरीयान् वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम्
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथवा पुनः? धर्मलोपो गरीयान् वै स्यादिति तत्राकरोन्मतिम्। ततः धर्मलोपनिवारणमेव कर्तुं निश्चयं चकार।
Verse 19
उत्थापयिष्ये यद्येन॑ ध्रुवं कोपं करिष्यति । धर्मलोपो भवेदस्य संध्यातिक्रमणे ध्रुवम्
तक्षका मनसि व्यचिन्तयत्— “यदि एनं प्रबोधयामि, ध्रुवं मयि क्रोधं करिष्यति। अथ च शयानेऽस्मिन् संध्योपासनाकालोऽतिक्रामेत् चेत्, अस्य धर्मस्य ध्रुवं लोपो भवेत्। एवं सति धर्मात्मनः पत्युः कोपं स्वीकुर्यां वा, उत धर्मलोपं सहेयम्? उभयोर्मध्ये धर्मलोप एव गुरुतरः।” इति निश्चित्य, यथा तस्य धर्मो न हीयेत तथा कर्तुं सा निश्चयं चकार।
Verse 20
इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजड़मा । तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम्
इति मनसा निश्चित्य, भुजङ्गमा जरत्कारुः मधुरभाषिणी, दीप्ततपसं तमृषिं शयानम् अनलोपमं प्रति मधुरया गिरा इदमुवाच— “महाभाग, उत्तिष्ठ; सूर्यदेवोऽस्ताचलं गच्छति।”
Verse 21
उवाचेदं वच: श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी । उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्यो5स्तमुपगच्छति
ततः सा मधुरभाषिणी श्लक्ष्णं परिमार्जितं वच इदमुवाच— “उत्तिष्ठ त्वं महाभाग; सूर्योऽस्तमुपगच्छति।”
Verse 22
संध्यामुपास्स्व भगवन्नप: स्पृष्टवा यतव्रतः । प्रादुष्कृताग्निहोत्रो5यं मुहूर्तो रम्यदारुण:
संध्यामुपास्स्व भगवन्, अपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः। प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः॥
Verse 23
एवमुक्त: स भगवान् जरत्कारुर्महातपा:,नागकन्याके ऐसा कहनेपर महातपस्वी भगवान् जरत्कारु जाग उठे। उस समय क्रोधके मारे उनके होठ काँपने लगे। वे इस प्रकार बोले--“नागकन्ये! तूने मेरा यह अपमान किया है
एवमुक्तः स भगवान् जरत्कारुर्महातपाः प्रबुद्धः। तदा क्रोधसमाविष्टः सन् ओष्ठौ कम्पयामास। स चेदं वाक्यमब्रवीत्— “नागकन्ये! त्वया ममापमानं कृतम्।”
Verse 24
भार्य॑ प्रस्फुरमाणौष्ठ इदं वचनमत्रवीत् । अवमान: प्रयुक्तो5यं त्वया मम भुजड़मे
भार्या प्रस्फुरमाणौष्ठी इदं वचनमब्रवीत्— “नागकन्ये! त्वया मम भर्तुरयं अवमानः प्रयुक्तः।”
Verse 25
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् | शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्ते विभावसो:
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् । शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः, कि पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा ॥
Verse 26
अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते । न चाप्यवमतस्येह वासो रोचेत कस्यचित्
अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते । न चाप्यवमतस्येह वासो रोचेत कस्यचित् ॥
Verse 27
एवमुक्ता जरत्कारुर्भत्रा हृदयकम्पनम्
एवमुक्ते जरत्कारौ हृदयकम्पनकारिणि । वासुकेर्भगिनी तत्रेदमुवाच— “नावमानार्थं विप्रवर! त्वां बोधितवती अहम्; धर्मस्य लोपो मा भूदिति मया कृतम्।” ततः क्रोधसमाविष्टो महातपाः जरत्कारुः, भार्यां त्यक्तुमिवेच्छन्, प्रत्युवाच— “नागकन्ये! नाहं कदाचनानृतं ब्रवीमि; तस्मादवश्यं गमिष्यामि।”
Verse 28
अब्रवीद् भगिनी तत्र वासुके: संनिवेशने । नावमानात् कृतवती तवाहं विप्र बोधनम्
अब्रवीद् भगिनी तत्र वासुकेः संनिवेशने— “नावमानात् कृतवती तवाहं विप्र बोधनम्; धर्मस्य लोपो मा भूदिति मया कृतम्।”
Verse 29
धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतन्मया कृतम् । उवाच भायमित्युक्तो जरत्कारुर्महातपा:
उवाच—धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतन्मया कृतम्। नाहं त्वामवमानार्थं प्रबोधितवती; तव धर्मो मा लुप्यत इति मया एतत्कृतम्॥
Verse 30
ऋषि: कोपसमाविष्ट स्त्यक्तुकामो भुजजड़माम् | न मे वागनृतं प्राह गमिष्ये5हं भुजड़मे
ऋषिः कोपसमाविष्टः त्यक्तुकामो भुजङ्गजाम्। उवाच—न मे वागनृतं प्राह; गमिष्येऽहं भुजङ्गमे॥
Verse 31
समयो होपष मे पूर्व त्वया सह मिथ: कृत: । सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे
समयोऽपि मया पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः। सुखमस्म्युषितो भद्रे; ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे॥
Verse 32
इतो मयि गते भीरु गत: स भगवानिति । त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमहसि
इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति। त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि॥
Verse 33
इत्युक्ता सानवद्याड़ी प्रत्युवाच मुनि तदा । जरत्कारुं जरत्कारुश्षिन्ताशोकपरायणा
इत्युक्ता सानवद्याङ्गी प्रत्युवाच मुनिं तदा। जरत्कारुं जरत्कारुः चिन्ताशोकपरायणा॥ धर्मज्ञ! त्वं सदा धर्मे स्थितोऽसि; अहं च पतिव्रताधर्मे स्थिता तव हिते रता। मा मां निरपराधां दीनाम् उत्स्राक्षीः। द्विजश्रेष्ठ! यदर्थं भ्रात्रा मम विवाहस्त्वया कृतः, तदद्यापि न प्राप्तम्। नागराजो वासुकिः किं मां वक्ष्यति? साधुशिरोमणे! मम बान्धवा मातृशापेन पीडिताः; ते मया त्वत्तः पुत्रं प्रार्थयन्ते, स चाद्यापि न दृष्टः। यदि ते पुत्रो जायेत, तेन मम नागबान्धवानां कल्याणं स्यात्॥
Verse 34
बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता । कृताञ्जलिवर्वरारोहा पर्यश्रुनयना तत:
बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता । कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः ॥ भ्रातुः प्रयोजनचिन्तया पतिवियोगशोकसन्तप्ता सा नागकन्या धैर्यमालम्ब्य कृताञ्जलिः कम्पमानहृदया जरत्कारुमुनिमुवाच— “धर्मज्ञ! त्वं सदा धर्मे स्थितः; अहं च पतिव्रतधर्मे स्थिता तव प्रियहिते रता। मां निरपराधामबलां न परित्यक्तुमर्हसि। द्विजोत्तम! यदर्थं भ्रात्रा मम तुभ्यं विवाहः कृतः, तदद्यापि मया न प्राप्तम्; मन्दभागिन्या मे किं वक्ष्यति नागराजो वासुकिः? साधुशिरोमणे! मातृशापाभिभूताः मे ज्ञातयः; त्वत्तः सन्तानलाभमिच्छन्ति, स चाद्यापि न दृश्यते। त्वत्तः पुत्रलाभे सति तेन मे जातिभ्रातॄणां कल्याणं स्यात्।”
Verse 35
धैर्यमालम्ब्य वामोरु्दयेन प्रवेपता । न मामहसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम्
धैर्यमालम्ब्य वामोरुर्दयेन प्रवेपता । न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ॥ धैर्यमालम्ब्य सा वामोरुः कम्पमानहृदया मुनिमुवाच— “धर्मज्ञ! अनागसं मां परित्यक्तुमर्हसि न।”
Verse 36
धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् । प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्य॑ द्विजोत्तम
धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् । प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम ॥ “द्विजोत्तम! त्वं धर्मे स्थितः; अहं च धर्मे स्थिता सदा प्रियहिते रता। यच्च कारणं मम तुभ्यं प्रदाने, तदद्यापि अवशिष्टमेव।”
Verse 37
तदलब्धवतीं मन्दां कि मां वक्ष्यति वासुकि: । मातृशापाभि भूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम
तदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः । मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम ॥ “तदलब्धवतीं मन्दां मां किं वक्ष्यति वासुकिः? सत्तम! मातृशापाभिभूताः मम ज्ञातयः।”
Verse 38
अपत्यमीप्तितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते । त्वत्तो हापत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत्
अपत्यमीप्सितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते । त्वत्तो हापत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत् ॥ “त्वत्तः इप्सितम् अपत्यं तावत् न दृश्यते। त्वत्तो हि अपत्यलाभेन मे ज्ञातीनां शिवं भवेत्।”
Verse 39
सम्प्रयोगो भवेन्नायं मम मोघस्त्वया द्विज । ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये
तक्षक उवाच—सम्प्रयोगो भवेन्नायं मम मोघस्त्वया द्विज। ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवन् त्वां प्रसादये॥
Verse 40
इममव्यक्तरूपं मे गर्भभाधाय सत्तम । कथं त्यक्त्वा महात्मा सन् गन्तुमिच्छस्यनागसम्
तक्षक उवाच—इममव्यक्तरूपं मे गर्भं आधाय सत्तम। कथं त्यक्त्वा महात्मा सन् गन्तुमिच्छस्यनागसम्॥
Verse 41
एवमुक्तस्तु स मुनिर्भाय्या वचनमत्रवीत् । यद् युक्तमनुरूपं च जरत्कारुं तपोधन:,यह सुनकर उन तपोधन महर्षिने अपनी पत्नी जरत्कारुसे उचित तथा अवसरके अनुरूप बात कही--
एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यावचनमब्रवीत्। यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुं तपोधनः॥
Verse 42
अस्त्ययं सुभगे गर्भस्तव वैश्वानरोपम: । ऋषि: परमधर्मात्मा वेदवेदाड़पारग:
अस्त्ययं सुभगे गर्भस्तव वैश्वानरोपमः। ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः॥
Verse 43
एवमुकक््त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषि: । उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चय:,ऐसा कहकर धर्मात्मा महामुनि जरत्कारु, जिन्होंने जानेका दृढ़ निश्चय कर लिया था, फिर कठोर तपस्याके लिये वनमें चले गये
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिः। उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः॥
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वरमें वायुकि-जरत्कारु- समागमसम्बन्धी छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वायुकिजरत्कारुसमागमसम्बन्धो षट्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 47
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि जरत्कारुनिर्गमे सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि जरत्कारुनिर्गमो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः।
Verse 226
संध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो । “भगवन्! आप संयमपूर्वक आचमन करके संध्योपासन कीजिये। अब अग्निहोत्रकी बेला हो रही है। यह मुहूर्त धर्मका साधन होनेके कारण अत्यन्त रमणीय जान पड़ता है। इसमें भूत आदि प्राणी विचरते हैं
सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो। भगवन्, संयमपूर्वकमाचम्य सन्ध्योपासनं कुरु; अग्निहोत्रस्य वेला संप्राप्ता। अयं मुहूर्तो धर्मसाधनत्वादतिरमणीयः, भूतादिप्राणिसञ्चारात् भयानकोऽपि। प्रभो, पश्चिमे सन्ध्या प्रादुर्भूता—तत्राकाशं रक्तं भवति।
Verse 266
कि पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा । “इसलिये अब मैं तेरे पास नहीं रहूँगा। जैसे आया हूँ
किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा। अवमानितो हि पुरुषो न तत्र वासं रोचयति; धर्मशीलस्य तु तदधिकं न युज्यते।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat between retributive justice for Parīkṣit’s death and the ethical danger of indiscriminate ritual harm, as the king’s vow targets Takṣaka but the rite draws vast numbers of serpents into destruction.
It illustrates that intention alone does not guarantee righteousness: royal purpose is filtered through institutional procedure (priestly counsel, measurement, initiation), and omens/warnings function as checks on excessive or improperly conditioned action.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the framing: the ritual scene is narrated as a cautionary case where sanctioned means (yajña) can still raise ethical and procedural constraints within the epic’s broader inquiry into dharma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.