Adhyaya 46
शृङ्गिशापः—तक्षककाश्यपसंवादः (Śṛṅgī’s Curse and the Takṣaka–Kāśyapa Dialogue)
Upa-parva: Pauloma Parva (Janamejaya–Parikṣit–Takṣaka Cycle; Sarpasatra Prelude)
Court ministers recount to Janamejaya the causal sequence behind Parikṣit’s death. After the king places a dead serpent on an ascetic’s shoulder, the sage’s son Śṛṅgī—described as powerful, irascible, and ascetically radiant—hears of the insult and pronounces a time-bound curse: Takṣaka will kill the king in seven nights. The father communicates the curse to Parikṣit, who becomes vigilant. On the appointed day, the healer-sage Kāśyapa sets out to neutralize the impending serpent-attack, asserting that under his protection no serpent can harm the king. Takṣaka intercepts Kāśyapa, questions his intent, and offers inducement; Kāśyapa, characterized as wealth-seeking in this telling, accepts payment and turns back. Takṣaka then approaches in disguise and kills Parikṣit with “poison-fire,” after which Janamejaya is consecrated. The ministers add a witness-chain explaining how the Takṣaka–Kāśyapa encounter became known: a wood-gatherer in a tree is burned along with the tree during the demonstration of power, survives due to the brahmin’s influence, and reports the event. Hearing all this, Janamejaya grieves, articulates a retaliatory resolve against Takṣaka, and frames his response as both filial reparation and alignment with Uttanka’s interest.
Chapter Arc: उग्रश्रवा सुनाते हैं कि जैसे ही जरत्कारु ने अपने पितरों को अधोगति में लटकते देखा, वे शोक से विह्वल हो आँसू बहाते हुए गद्गद वाणी में उनसे संवाद करते हैं—“मैं ही वह अपराधी पुत्र हूँ; बताइए, आपकी प्रिय-इच्छा के लिए मैं क्या करूँ?” → पितर स्पष्ट संकेत देते हैं कि वंश-परंपरा का तंतु टूट रहा है; पुत्र-उत्पत्ति के बिना उनका उद्धार नहीं। वैराग्य की ओर झुके जरत्कारु पर गृहस्थ-धर्म का दबाव बढ़ता है। वे स्वयं को दोषी मानकर दंड-योग्य कहते हैं, फिर भी पितृ-आज्ञा से विवाह हेतु निकलने का निश्चय करते हैं—पर शर्त रखते हैं कि कन्या ‘भिक्षा’ की भाँति दी जाए, नाम भी ‘जरत्कारु’ ही हो, और पालन-पोषण का भार वे न उठाएँ। → धरती भर में ‘कन्या-भिक्षा’ खोजते हुए अंततः नागेन्द्र वासुकि उन्हें अपनी बहन प्रदान करते हैं। पर जरत्कारु क्षण भर को संदेह में पड़ जाते हैं—“असनाम्नी” (मेरे नाम जैसी नहीं) तो नहीं? और “भरण” (पालन-पोषण) का भार मैं कैसे लूँ?—यही क्षण अध्याय का तीव्रतम तनाव है, जहाँ पितृ-उद्धार और संन्यास-वृत्ति आमने-सामने खड़े हैं। → जरत्कारु कन्या का नाम पूछते हैं और वासुकि से स्पष्ट कहते हैं कि वे उसका भरण-पोषण नहीं करेंगे—अर्थात विवाह-स्वीकृति उनकी कठोर शर्तों के अधीन ही संभव है। वासुकि, पितृ-कार्य और नाग-वंश की आवश्यकता से प्रेरित, इस संवाद को स्वीकार्यता की दिशा में ले जाता है। → कन्या का नाम और शर्तों पर अंतिम सहमति—क्या यह विवाह वास्तव में घटेगा और पितरों का उद्धार होगा? (अगले अध्याय की ओर संकेत)
Shlokas
Verse 1
उग्रश्रवाजी कहते हैं--शौनकजी! यह सुनकर जरत्कारु अत्यन्त शोकमें मग्न हो गये और दु:खसे आँसू बहाते हुए गदगद वाणीमें अपने पितरोंसे बोले
उग्रश्रवाः उवाच—शौनक! एतच्छ्रुत्वा जरत्कारुरत्यन्तशोकसमाविष्टो दुःखाश्रुपरिप्लुतलोचनः, गद्गदया वाचा पितॄन् प्रत्युवाच।
Verse 2
जरत्कारुर्वाच मम पूर्वे भवन्तो वै पितर: सपितामहा: । तद् ब्रूत यन्मया कार्य भवतां प्रियकाम्यया
जरत्कारुरुवाच—मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः। तद्ब्रूत यन्मया कार्यं भवतां प्रियकाम्यया। अहमेव भवतां पुत्रः पापी जरत्कारुरिति; ममाकृतात्मनः पापस्य यथेष्टं दण्डं विधत्त।
Verse 3
अहमेव जरत्कारु: किल्बिषी भवतां सुतः । ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मन:
अहमेव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतः। ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मनः॥
Verse 4
पितर ऊचु. पुत्र दिष्ट्यासि सम्प्राप्त इमं देशं यदृच्छया । किमर्थ च त्वया ब्रह्मन् न कृतो दारसंग्रह:
पितर ऊचुः। पुत्र दिष्ट्यासि सम्प्राप्त इमं देशं यदृच्छया। किमर्थं च त्वया ब्रह्मन् न कृतो दारसंग्रहः॥
Verse 5
जरत्कारुर्वाच ममायं पितरो नित्य यद्यर्थ: परिवर्तते | ऊर्ध्वरेता: शरीर वै प्रापयेयममुत्र वै
जरत्कारुरुवाच। ममायं पितरो नित्यं यद्यर्थः परिवर्तते। ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयममुत्र वै॥
Verse 6
न दारान् वै करिष्येडहमिति मे भावितं मन: । एवं दृष्टवा तु भवत: शकुन्तानिव लम्बत:
न दारान् वै करिष्येऽहमिति मे भावितं मनः। एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तानिव लम्बतः॥
Verse 7
मया निवर्तिता बुद्धिरब्रह्मचर्यात् पितामहा: । करिष्ये व: प्रियं काम॑ निवेक्ष्येडहहमसंशयम्
मया निवर्तिता बुद्धिरब्रह्मचर्यात् पितामहाः। करिष्ये वः प्रियं कामं निवेक्ष्येऽहमसंशयम्॥
Verse 8
सनाम्नीं यद्य॒हं कनन््यामुपलप्स्ये कदाचन । भविष्यति च या काचिद् भैक्ष्यवत् स्वयमुद्यता
तक्षक उवाच— यदि कदाचिदहं स्वनाम्नीं कन्यामुपलप्स्ये, या भैक्ष्यवत् अनाहूता स्वयमेव विवाहायोपतिष्ठेत, यस्याश्च पालनभारो मयि न स्यात्, तामहं पाणिग्रहणेन गृह्णीयाम्। यदि एषो विवाहः सुलभो भवेत् तर्हि करिष्यामि; अन्यथा न कदाचन विवाहं करिष्यामि। पितामह, एष मे सत्यो दृढनिश्चयः।
Verse 9
प्रतिग्रहीता तामस्मि न भरेयं च यामहम् । एवंविधमहं कुर्या निवेशं प्राप्तुयां यदि । अन्यथा न करिष्ये5हं सत्यमेतत् पितामहा:
तामहं प्रतिग्रहीता स्याम्, न च तस्या भरणं वहेयम्। एवंविधं निवेशमहं कुर्यां यदि स्वनाम्नीं तादृशीं कन्यामवाप्नुयाम्—या भैक्ष्यवत् अनाहूता स्वयमेव विवाहायोपतिष्ठेत, यस्याश्च पालनभारो मयि न स्यात्। अन्यथा न करिष्येऽहं; सत्यमेतत् पितामह।
Verse 10
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै । शाश्वताश्चाव्ययाश्वैव तिष्ठन्तु पितरो मम
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै। शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तिष्ठन्तु पितरो मम; अक्षयसुखभागिनो लोकेषु नित्यं वसन्तु ते॥
Verse 11
सौतिरुवाच एवमुक्त्वा तु स के श्वचार पृथिवीं मुनि: । न च सम लभते भार्या वृद्धोड्यमिति शौनक
सौतिरुवाच— एवमुक्त्वा तु स केश्वचार पृथिवीं मुनिः। न च समलभते भार्यां वृद्धोऽयमिति शौनक॥
Verse 12
यदा निर्वेदमापन्न: पितृभिश्नोदितस्तथा । तदारण्यं स गत्वोच्चैश्लुक्रोश भृूशदु:खित:
यदा निर्वेदमापन्नः पितृभिश्चोदितस्तथा। तदारण्यं स गत्वोच्चैः क्रोशद् भूशदुःखितः॥
Verse 13
स त्वरण्यगतः प्राज्ञ: पितृणां हितकाम्यया । उवाच कनन््यां याचामि तिसत्रो वाच: शनैरिमा:,वनमें जानेपर विद्वान् जरत्कारुने पितरोंके हितकी कामनासे तीन बार धीरे-धीरे यह बात कही--मैं कन्या माँगता हूँ”
स त्वरण्यगतः प्राज्ञः पितॄणां हितकाम्यया । उवाच कन्यां याचामि तिस्त्रो वाचः शनैरिमाः ॥
Verse 14
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च । अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वच:,(फिर जोरसे बोले--) “यहाँ जो स्थावर-जंगम, दृश्य या अदृश्य प्राणी हैं, वे सब मेरी बात सुनें---
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च । अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वचः ॥
Verse 15
उग्रे तपसि वर्तन्ते पितरश्वोदयन्ति माम् । निविशस्वेति दु:खार्ता: संतानस्य चिकीर्षया
उग्रे तपसि वर्तन्ते पितरश्चोदयन्ति माम् । निविशस्वेति दुःखार्ताः संतानस्य चिकीर्षया ॥
Verse 16
निवेशायाखिलां भूमिं कन्याभैक्ष्यं चरामि भो: । दरिद्रो दःखशीलश्न पितृभि: संनियोजित:
निवेशायाखिलां भूमिं कन्याभैक्ष्यं चरामि भोः । दरिद्रो दुःखशीलश्च पितृभिः संनियोजितः ॥
Verse 17
यस्य कन्यास्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिता: । ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरत: सर्वतोदिशम्
यस्य कन्यास्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिताः । ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरतः सर्वतोदिशम् ॥
Verse 18
मम कन्या सनाम्नी या भैक्ष्यवच्चोदिता भवेत् | भरेय॑ चैव यां नाहं तां मे कनन््यां प्रयच्छत
तक्षक उवाच— मम नामसमां कन्यां प्रयच्छत; या भैक्ष्यवत् सुलभा स्यात्, यस्याश्च भरणभारो मयि न स्यात्। एवंविधां कन्यां मे दत्त।
Verse 19
ततस्ते पन्नगा ये वै जरत्कारौ समाहिता: । तामादाय प्रवृत्ति ते वासुके: प्रत्यवेदयन्,तब उन नागोंने जो जरत्कारु मुनिकी खोजमें लगाये गये थे, उनका यह समाचार पाकर उन्होंने नागराज वासुकिको सूचित किया
ततः ते पन्नगा ये वै जरत्कारोः समाहिताः। तद्वृत्तान्तं समासाद्य वासुकेः प्रत्यवेदयन्॥
Verse 20
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रस्तां कन््यां समलंकृताम् । प्रगृह्मारण्यमगमत् समीप॑ं तस्य पन्नग:
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रः कन्यां तां समलङ्कृताम्। प्रगृह्य वनमगमत् तस्य मुनिसमीपतः॥
Verse 21
तत्र तां भैक्ष्यवत् कन्यां प्रादात् तस्मै महात्मने । नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मनू न स तां प्रत्यगृह्लत
तत्र तां भैक्ष्यवत् कन्यां प्रादात् तस्मै महात्मने। नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मन् न स तां प्रत्यगृह्णात्॥
Verse 22
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते । मोक्षभावे स्थितश्नापि मन्दीभूत: परिग्रहे
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते। मोक्षभावे स्थितोऽपि मन्दीभूतः परिग्रहे॥ ततो वासुकिमप्राक्षीत् कन्याया नाम चाब्रवीत्— नाहं भरणमाचरिष्ये।
Verse 23
ततो नाम स कन्याया: पप्रच्छ भृगुनन्दन । वासुकिं भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह
ततो नाम स कन्यायाः पप्रच्छ भृगुनन्दन । वासुकिं भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह ॥
Verse 46
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वासुकिजरत्कारुसमागमे षट्चत्वारिंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वासुकिजरत्कारुसमागमे षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat between royal authority and ascetic sanctity: a king’s moment of disrespect triggers a curse, while a healer’s duty to protect life is compromised by inducement, raising questions of responsibility, proportionality, and preventability.
Ethical causality is shown as cumulative: small breaches of restraint can activate large consequences, and social trust collapses when protectors (rulers or healers) fail their roles; vigilance and humility toward tapas are presented as stabilizing virtues.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining the grounds of Janamejaya’s later ritual-political action and positioning the episode as a cautionary link in the epic’s broader dharma–karma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.