Adhyaya 35
अध्याय ३५ — वासुकिचिन्ता-शमनम् (Vāsuki’s Anxiety and Brahmā’s Confirmation)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Serpent-lineage episode: Vāsuki–Jaratkāru context)
Sauti reports that the Nāgas, hearing Elāpatra’s words, respond with collective approval. From that point Vāsuki carefully protects the maiden—his sister destined for Jaratkāru—while taking great satisfaction in the prospect of securing Nāga welfare. Soon thereafter the gods and Asuras churn the ocean (Varuṇa’s abode), with Vāsuki serving as a principal instrument in the undertaking; after completing the task they approach Pitāmaha (Brahmā). The gods, together with Vāsuki, petition Brahmā to remove Vāsuki’s mental anguish arising from his mother’s curse, emphasizing his consistent helpfulness and goodwill. Brahmā replies that the instruction formerly delivered through Elāpatra was already granted by him and should now be executed at the proper time: the sinful will perish, not those who practice dharma. He confirms that the ascetic brāhmaṇa Jaratkāru has arisen and that Vāsuki should offer his sister to Jaratkāru when the occasion arrives, as this is for the welfare of the serpents. Hearing Brahmā’s words, the Nāga-king organizes vigilant watch so that when Jaratkāru seeks a bride, he can be promptly informed, ensuring the intended protective outcome for the Nāga community.
Chapter Arc: शौनक ऋषि सूत से आग्रह करते हैं—कद्रू-विनता के वरदान, शाप और गरुड़-वृत्तांत तो सुनाया, पर नागों के नाम अभी तक नहीं बताए; वे ‘प्राधान्येन’ प्रमुख नागों के नाम सुनना चाहते हैं। → सूत, ऋषि-सभा की जिज्ञासा को तृप्त करने हेतु नागवंश की विशालता का संकेत देते हुए नाम-गणना आरम्भ करते हैं—शेष, वासुकि, ऐरावत, तक्षक, कर्कोटक आदि से लेकर अनेकानेक पन्नगों की सूची बहने लगती है, मानो अनन्त फणों की माला। → नामों की धारा चरम पर पहुँचती है और सूत स्पष्ट करते हैं कि पन्नगों की संख्या ‘सहस्राणि, प्रयुतानि, अर्बुदानि’—अगणनीय है; पूर्ण गणना असंभव, केवल प्रमुख नाम ही कहे जा सकते हैं। → सूत प्रमुख नागों के नामों का कथन कर सभा की मांग पूरी करते हैं और नागकुल की अपरिमितता का बोध कराते हुए अध्याय को समापन देते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जि पज्चत्रिशो< ध्याय: मुख्य-मुख्य नागोंके नाम शौनक उवाच भुजजड़मानां शापस्य मात्रा चैव सुतेन च । विनतायास्त्वया प्रोक्ते कारणं सूतनन्दन
शौनक उवाच । भुजगानां शापस्य मात्रा चैव सुतेन च । विनतायास्त्वया प्रोक्तं कारणं सूतनन्दन ॥
Verse 2
वरप्रदानं भर्त्रां च कद्रूविनतयोस्तथा । नामनी चैव ते प्रोक्ते पक्षिणोर्वैनतेययो:
वरप्रदानं भर्त्रा च कद्रूविनतयोस्तथा । नामनी चैव ते प्रोक्ते पक्षिणोर्वैनतेययोः ॥
Verse 3
पन्नगानां तु नामानि न कीर्तयसि सूतज । प्राधान्येनापि नामानि श्रोतुमिच्छामहे वयम्
शौनक उवाच—पन्नगानां तु नामानि न कीर्तयसि सूतज। प्राधान्येनापि नामानि श्रोतुमिच्छामहे वयम्॥
Verse 4
सौतिर्वाच बहुत्वान्नामधेयानि पन्नगानां तपोधन । न कीर्तयिष्ये सर्वेषां प्राधान्येन तु मे शृूणु
सौतिरुवाच—बहुत्वान्नामधेयानि पन्नगानां तपोधन। न कीर्तयिष्ये सर्वेषां प्राधान्येन तु मे शृणु॥
Verse 5
शेष: प्रथमतो जातो वासुकिस्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकक्ष कर्कोटकधनंजयौ
शेषः प्रथमतो जातो वासुकिस्तदनन्तरम्। ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कोटकधनंजयौ॥
Verse 6
कालियो मणिनागश्न नागश्चापूरणस्तथा । नागस्तथा पिज्जरक एलापत्रो5थ वामन:
कालियो मणिनागश्च नागश्चापूरणस्तथा। नागस्तथा पिञ्जरक एलापत्रोऽथ वामनः॥
Verse 7
नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशबलौ तथा । आर्यकश्षोग्रकश्नैव नागः कलशपोतक:
नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशबलौ तथा। आर्यकश्चोग्रकश्चैव नागः कलशपोतकः॥
Verse 8
सुमनाख्यो दघधिमुखस्तथा विमलपिण्डक: । आप्त: कर्कोटकश्नैव शड्खो वालिशिखस्तथा
शौनक उवाच—सुमनाख्यो दधिमुखस्तथा विमलपिण्डकः । आप्तः कर्कोटकश्चैव शङ्खो वालिशिखस्तथा ॥
Verse 9
निष्टानको हेमगुहो नहुषः पिड्जलस्तथा । बाहुकर्णो हस्तिपदस्तथा मुद्गरपिण्डक:
निष्टानको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा । बाहुकर्णो हस्तिपदस्तथा मुद्गरपिण्डकः ॥
Verse 10
कम्बलाश्वतरौ चापि नाग: कालीयकस्तथा । वृत्तसंवर्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुती
कम्बलाश्वतरौ चापि नागः कालीयकस्तथा । वृत्तसंवर्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुतिः ॥
Verse 11
नागोंमें सबसे पहले शेषजी प्रकट हुए हैं। तदनन्तर वासुकि
नागेषु प्रथमं शेषः प्रादुरासीदिति श्रुतम् । ततो वासुकिरैरावत्तक्षकः कर्कोटकः । धनञ्जयः कालियश्च मणिनागोऽपि चापूरणः । पिञ्जरक एलापत्रो वामनो नील एवानिलः । कल्माषः शबल आर्यक उग्रकः कलशपोतकः । सुमनाख्यो दधिमुखो विमलपिण्डक आप्तकः । कर्कोटको द्वितीयश्च शङ्खो वालिशिखस्तथा । निष्टानको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा । बाहुकर्णो हस्तिपदो मुद्गरपिण्डक एव च । कम्बलोऽश्वतरः कालीयको वृत्तसंवर्तकौ । पद्मौ द्वौ शङ्खमुखश्च कूष्माण्डकः क्षेमकस्तथा । पिण्डारकः करवीरः पुष्पदंष्ट्रो बिल्वकस्तथा । बिल्वपाण्डुर मूषकादः शङ्खशिराः पूर्णभद्रकः । हरिद्रकोऽपराजितो ज्योतिकः श्रीवहः कौरव्यः । धृतराष्ट्रः शङ्खपिण्डः पराक्रमी विरजा सुबाहुः । शालिपिण्डो वीर्यवान् हस्तिपिण्डः पिठरकः । सुमुखः कौणपाशानः कुठरः कुञ्जरः प्रभाकरः । कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरे हलिकस्तथा । महानागः कर्दमश्च बहुमूलक कर्करौ । अकर्करः कुण्डोदरः महोदर इति स्मृताः ॥
Verse 12
करवीर: पुष्पदंष्टो बिल्वको बिल्वपाण्डुर: । मूषकाद: शड्खशिरा: पूर्णभद्रो हरिद्रक:
करवीरः पुष्पदंष्ट्रो बिल्वको बिल्वपाण्डुरः । मूषकादः शङ्खशिराः पूर्णभद्रो हरिद्रकः ॥
Verse 13
नाग: शड्खमुखश्नैव तथा कूष्माण्डको5पर: । क्षेमकश्न तथा नागो नाग: पिण्डारकस्तथा
शौनक उवाच—नागेषु शङ्खमुखश्चैव तथा कूष्माण्डकोऽपरः । क्षेमकश्च तथा नागः पिण्डारकस्तथैव च ॥ अपराजितो ज्योतिको नागः पन्नगः श्रीवहस्तथा । कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च शङ्खपिण्डश्च वीर्यवान् ॥
Verse 14
विरजाश्व सुबाहुश्चन शालिपिण्डश्व वीर्यवान् । हस्तिपिण्ड: पिठरक: सुमुख: कौणपाशन:
विरजाश्वः सुबाहुश्च शालिपिण्डश्च वीर्यवान् । हस्तिपिण्डः पिठरकः सुमुखः कौणपाशनः ॥
Verse 15
कुठर: कुज्जरश्नैव तथा नाग: प्रभाकर: । कुमुद: कुमुदाक्षश्न तित्तिरिहलिकस्तथा
कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः । कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा ॥
Verse 16
कर्दमश्व महानागो नागश्न बहुमूलक: । कर्कराकर्करौ नागौ कुण्डोदरमहोदरौ
कर्दमश्च महानागो नागश्च बहुमूलकः । कर्कराकर्करौ नागौ कुण्डोदरमहोदरौ ॥
Verse 17
एते प्राधान्यतो नागा: कीर्तिता द्विजसत्तम । बहुत्वान्नामधेयानामितरे नानुकीर्तिता:
एते प्राधान्यतो नागाः कीर्तिता द्विजसत्तम । बहुत्वान्नामधेयानामितरे नानुकीर्तिताः ॥
Verse 18
एतेषां प्रसवो यश्न प्रसवस्य च संतति: । असंख्येयेति मत्वा तान् न ब्रवीमि तपोधन,तपोधन! इन नागोंकी संतान तथा उन संतानोंकी भी संतति असंख्य हैं। ऐसा समझकर उनके नाम मैं नहीं कहता हूँ
एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च सन्ततिः । असंख्येयेति मत्वा तान् न ब्रवीमि तपोधन ॥
Verse 19
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अशक्यान्येव संख्यातुं पन्नगानां तपोधन,तपस्वी शौनकजी! नागोंकी संख्या यहाँ कई हजारोंसे लेकर लाखों-अरबोंतक पहुँच जाती है। अत: उनकी गणना नहीं की जा सकती है
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अशक्यान्येव संख्यातुं पन्नगानां तपोधन ॥
Verse 34
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्रविषयक चौतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि गरुडचरित्रविषयकोऽध्यायश्चतुस्त्रिंशः समाप्तः ॥
Verse 35
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पनामकथने पज्चत्रिंशो5ध्याय: ।। ३५ || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पनामकथनविषयक पैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पनामकथने पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥ ३५ ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a leader (Vāsuki) should respond to inherited curse-based peril: whether to act from fear and uncertainty or to follow a sanctioned dharmic remedy that requires patience, timing, and protection of kin.
Authoritative counsel reframes fear into actionable duty: one should execute the right course at the right time (kāla) and trust that adharmic conduct is self-defeating, while dharma-oriented agents are not the intended targets of destructive outcomes.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-level function is causal clarification—Brahmā’s confirmation legitimizes the narrative mechanism by which dharmic planning (the Jaratkāru marriage) becomes an instrument for communal protection within the larger snake-sacrifice frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.