Adhyaya 34
अध्याय ३४ — एलापत्रस्योपदेशः (Elāpatra’s Counsel on the Nāgas’ Deliverance)
Upa-parva: Āstīka Upākhyāna (Serpent-sacrifice deliverance episode)
Sauti reports that, after hearing the assembly’s discussion and Vāsuki’s words, Elāpatra speaks. He denies the inevitability of Janamejaya’s serpent-sacrifice and frames the crisis as daiva-driven, urging reliance on destiny as the only refuge in the immediate predicament. Elāpatra then recounts an earlier scene: the gods approach Pitāmaha (Brahmā) concerning Kadrū’s curse that produced fierce, venomous serpents. Brahmā explains he did not restrain the curse because it will eliminate harmful, unrighteous serpents while sparing those who are dharmacārin; he further reveals the future means of liberation. A sage named Jaratkāru will arise, and through him a son, Āstīka, who will later stop the sacrifice, thereby releasing the righteous Nāgas. Returning to the present, Elāpatra advises Vāsuki to give his sister (also named Jaratkāru) to the sage Jaratkāru—portrayed as a mendicant—so that the foretold remedy may materialize and the Nāgas’ fear be pacified.
Chapter Arc: गरुड के अद्भुत पराक्रम की चर्चा के बीच इन्द्र का उससे संवाद—स्वबल-स्तुति के मर्यादित निषेध के साथ मित्रता का प्रस्ताव—कथा को देव-लोक की राजनीति और धर्म-नीति के मोड़ पर ले आता है। → इन्द्र गरुड से उसके सामर्थ्य का प्रमाण सुनता है; गरुड पृथ्वी-समेत उठाने जैसी अतिशयोक्तिपूर्ण शक्ति का संकेत देता है, पर ‘मित्र’ के आग्रह पर ही बोलने की मर्यादा रखता है। इसी बीच नागों के लिए अमृत-प्राप्ति की शर्त, विनता की दासता, और देवों के लिए अमृत-सुरक्षा—तीनों हित टकराते हैं। → इन्द्र और गरुड की मित्रता निर्णायक रूप लेती है: इन्द्र गरुड की याचना स्वीकार करता है कि कद्रु-पुत्र नाग गरुड के ‘भक्ष्य’ बनें; और गरुड अमृत लेकर नागों के पास आता है—विनता को दासी-बंधन से छुड़ाने की शर्त पूरी करने हेतु—पर अमृत देव-हित में अंततः इन्द्र के हाथ लौटता है। → गरुड नागों को अमृत रखने का स्थान बताकर उन्हें स्नान-शुद्धि के बहाने हटाता है; इन्द्र अवसर पाकर अमृत का अपहरण कर लेता है। नाग अमृत-स्थल की दर्भ-घास चाटते हैं; जीभ कटकर द्विधा हो जाती है—सर्प-लक्षण का कारण-आख्यान स्थापित होता है। विनता दासत्व से मुक्त होती है और गरुड का देव-लोक में मान बढ़ता है। → गरुड-इन्द्र मैत्री स्थापित हो चुकी है, पर नागों के साथ गरुड का वैर अब स्थायी दिशा लेता है—आगे यह शत्रुता और आस्तीक-प्रसंग की पृष्ठभूमि को और तीव्र करेगी।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--+ह< बक। है २ >> चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: इन्द्र और गरुडकी मित्रता
गरुड उवाच—सख्यं मेऽस्तु त्वया देव यथेच्छसि पुरन्दर । बलं तु मम जानीहि महच्चासह्यमेव च ॥
Verse 2
काम नैतत् प्रशंसन्ति सन्त: स्वबलसंस्तवम् । गुणसंकीर्तनं चापि स्वयमेव शतक्रतो,शतक्रतो! साधु पुरुष स्वेच्छासे अपने बलकी स्तुति और अपने ही मुखसे अपने गुणोंका बखान अच्छा नहीं मानते
कामं नैतत् प्रशंसन्ति सन्तः स्वबलसंस्तवम् । गुणसंकीर्तनं चापि स्वयमेव शतक्रतो ॥
Verse 3
सखेति कृत्वा तु सखे पृष्टो वक्ष्याम्यहं त्वया | न हाात्मस्तवसंयुक्तं वक्तव्यमनिमित्तत:
सखेति कृत्वा तु सखे पृष्टो वक्ष्याम्यहं त्वया । न ह्यात्मस्तवसंयुक्तं वक्तव्यमनिमित्ततः ॥
Verse 4
सपर्वतवनामुर्वीं ससागरजलामिमाम् । वहे पक्षेण वै शक्र त्वामप्यत्रावलम्बिनम्
सपर्वतवनामुर्वीं ससागरजलामिमाम् । वहे पक्षेण वै शक्र त्वामप्यत्रावलम्बिनम् ॥
Verse 5
सर्वान् सम्पिण्डितान् वापि लोकान् सस्थाणुजड़मान् | वहेयमपरिश्रान्तो विद्धीदं मे महद् बलम्
सर्वान् सम्पिण्डितान् वापि लोकान् सस्थाणुजङ्गमान् । वहेयमपरिश्रान्तो विद्धीदं मे महद् बलम् ॥
Verse 6
सौतिर्वाच इत्युक्तवचनं वीरं किरीटी श्रीमतां वर: । आह शौनक देवेन्द्र: सर्वलोकहित: प्रभु:
सौतिरुवाच—इत्युक्तवचने वीरं गरुडं प्रति किरीटी श्रीमतां वरः। आह शौनक देवेन्द्रः सर्वलोकहितः प्रभुः—“मित्र! यथैव त्वं ब्रवीषि तथैवैतत्। त्वयि सर्वं सम्भाव्यते। इदानीं ममात्यन्तमुत्तमं सख्यं गृहाण।”
Verse 7
एवमेव यथात्थ त्वं सर्व सम्भाव्यते त्वयि | संगृह्मतामिदानीं मे सख्यमत्यन्तमुत्तमम्
एवमेव यथात्थ त्वं सर्वं सम्भाव्यते त्वयि। संगृह्णीतामिदानीं मे सख्यमत्यन्तमुत्तमम्॥
Verse 8
न कार्य यदि सोमेन मम सोम: प्रदीयताम् । अस्मांस्ते हि प्रबाधेयुरय्येभ्यो दद्याद् भवानिमम्
न कार्यं यदि सोमेन मम सोमः प्रदीयताम्। अस्मांस्ते हि प्रबाधेरन् येभ्यो दद्याद् भवानिमम्॥
Verse 9
गरुड उवाच किंचित् कारणमुद्दिश्य सोमो5यं नीयते मया । न दास्यामि समादातुं सोमं कस्मैचिदप्यहम्
गरुड उवाच—किंचित् कारणमुद्दिश्य सोमोऽयं नीयते मया। न दास्यामि समादातुं सोमं कस्मैचिदप्यहम्॥
Verse 10
यत्रेमं तु सहस्राक्ष निक्षिपेयमहं स्वयम् | त्वमादाय तततस्तूर्ण हरेथास्त्रिदिवेश्वर
यत्रेमं तु सहस्राक्ष निक्षिपेयमहं स्वयम्। त्वमादाय ततस्तूर्णं हरेथास्त्रिदिवेश्वर॥
Verse 11
शक्र उवाच वाक्येनानेन तुष्टो5हं यत् त्वयोक्तमिहाण्डज । यमिच्छसि वरं मत्तस्तं गृहाण खगोत्तम
शक्र उवाच—वाक्येनानेन तुष्टोऽहं यत् त्वयोक्तमिहाण्डज । यमिच्छसि वरं मत्तस्तं गृहाण खगोत्तम ॥
Verse 12
सौतिर्वाच इत्युक्त: प्रत्युवाचेदं कद्रपुत्राननुस्मरन् । स्मृत्वा चैवोपधिकृतं मातुर्दास्यनिमित्तत:
सौतिर्वाच—इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं कद्रपुत्राननुस्मरन् । स्मृत्वा चैवोपधिकृतं मातुर्दास्यनिमित्ततः ॥
Verse 13
ईशो5हमपि सर्वस्य करिष्यामि तु तेडर्थिताम् । भवेयुर्भुजगा: शक्र मम भक्ष्या महाबला:
ईशोऽहमपि सर्वस्य करिष्यामि तु तेऽर्थिताम् । भवेयुर्भुजगाः शक्र मम भक्ष्या महाबलाः ॥
Verse 14
तथेत्युक्त्वान्वगच्छत् त॑ं ततो दानवसूदन: । देवदेवं महात्मानं योगिनामी श्वरं हरिम्,तब दानवशत्रु इन्द्र “तथास्तु” कहकर योगीश्वर देवाधिदेव परमात्मा श्रीहरिके पास गये
तथेत्युक्त्वान्वगच्छत् तं ततो दानवसूदनः । देवदेवं महात्मानं योगिनामीश्वरं हरिम् ॥
Verse 15
स चान्वमोदत्् त॑ चार्थ यथोक्तं गरुडेन वै | इदं भूयो वचः प्राह भगवांस्त्रिदशेश्वर:
स चान्वमोदत् तं चार्थं यथोक्तं गरुडेन वै । इदं भूयो वचः प्राह भगवान् त्रिदशेश्वरः ॥
Verse 16
हरिष्यामि विनिक्षिप्तं सोममित्यनुभाष्य तम् । आजगाम ततत्तूर्ण सुपर्णो मातुरन्तिकम्
शक्र उवाच— “यदा त्वं सोमममृतं क्वचिद् विनिक्षिप्स्यसि, तदैव तद् अहं हरिष्यामि।” इत्युक्त्वा तम्, स्वर्गाधिपतिः शक्रः प्रतस्थे। अथ सुपर्णो गरुडः शीघ्रपक्षः क्षणेनैव मातुरन्तिकं जगाम।
Verse 17
अथ सर्पनिवाचेदं सर्वान् परमहृष्टवत् इदमानीतममृतं निक्षेप्स्यामि कुशेषु व:
अथ सर्पान् परमानन्दसमन्वितः सुपर्ण उवाच— “पन्नगाः, इदममृतं मया युष्मदर्थमानीतम्। एतत् कुशेषु निक्षेप्स्यामि। यूयं स्नात्वा मङ्गलानि कृत्वा स्वस्तिवाचनपूर्वकं पिबत। यच्च यूयं पूर्वमासीनाः ममोचुः— तदनुसारादद्य प्रभृति मे माता दासीभावात् प्रमुच्यताम्; यतो मया नियुक्तं कर्म सम्यक् कृतम्।”
Verse 18
सस््नाता मंगलसंयुक्तास्ततः प्राश्नीत पन्नगा: । भवद्धिरिदमासीनैर्यदुक्त तद्बघचस्तदा
स्नाताः मङ्गलसंयुक्ताः ततः प्राश्नीत पन्नगाः। भवद्भिरिहासीनैर्यदुक्तं तद् भवतु; अद्य प्रभृति मे माता दासीभावात् प्रमुच्यताम्, मया हि नियुक्तं कर्म सम्यक् कृतम्।
Verse 19
अदासी चैव मातेयमद्यप्रभृति चास्तु मे । यथोक्त भवतामेतद् वचो मे प्रतिपादितम्
अदासी चैव मातेयं अद्यप्रभृति चास्तु मे। यथोक्तं भवतामेतद् वचो मे प्रतिपादितम्॥
Verse 20
ततः स्नातुं गता: सर्पा: प्रत्युक्त्वा तं तथेत्युत । शक्रो5प्यमृतमाक्षिप्य जगाम त्रिदिवं पुन:,तब सर्पगण “तथास्तु' कहकर स्नानके लिये गये। इसी बीचमें इन्द्र वह अमृत लेकर पुनः स्वर्गलोकको चले गये
ततः सर्पाः “तथेत्युक्त्वा” स्नातुं गताः। तस्मिन्नन्तरे शक्रोऽपि अमृतमाक्षिप्य पुनस्त्रिदिवं जगाम॥
Verse 21
अथागतास्तमुददेशं सर्पा: सोमार्थिनस्तदा । सस््नाताश्न कृतजप्याश्च प्रह्ष्ा: कृतमंगला:
अथागतास्तमुद्देशं सर्पाः सोमार्थिनस्तदा । स्नाताश्च कृतजप्याश्च प्रहृष्टाः कृतमङ्गलाः ॥ कुशासने स्थापितं सोमममृतं तत्र ददृशुः । आगत्य तु विदुः सर्वे हृतं तदिति केनचित् ॥ ततोऽनुशोच्य मनसा स्वकपटस्य कर्मणः । प्रतिफलमिदं मन्ये इति सन्तोषमागताः ॥
Verse 22
यत्रैतदमृतं चापि स्थापितं कुशसंस्तरे । तद् विज्ञाय हृतं सर्पा: प्रतिमायाकृतं च तत्
यत्रैतदमृतं चापि स्थापितं कुशसंस्तरे । तद्विज्ञाय हृतं सर्पाः प्रतिमायाकृतं च तत् ॥ अमृतस्येव रूपेण शेषं तत्र व्यवस्थितम् । दृष्ट्वा तदपि मेनिरे स्वकर्मफलमागताः ॥
Verse 23
सोमस्थानमिदं चेति दर्भास्ते लिलिहुस्तदा । ततो द्विधाकृता जिद्दा: सर्पाणां तेन कर्मणा
सोमस्थानमिदं चेति दर्भास्ते लिलिहुस्तदा । ततो द्विधाकृता जिह्वाः सर्पाणां तेन कर्मणा ॥
Verse 24
अभवंश्वामृतस्पर्शाद् दर्भास्ते5थ पवित्रिण: । एवं तदमृतं तेन हृतमाह्तमेव च । द्विजिद्वाश्व कृता: सर्पा गरुडेन महात्मना
अभवन्श्वामृतस्पर्शाद् दर्भास्तेऽथ पवित्रिणः । एवं तदमृतं तेन हृतमाहृतमेव च । द्विजिह्वाश्च कृता सर्पा गरुडेन महात्मना ॥
Verse 25
ततः सुपर्ण: परमप्रहर्षवान् विह्ृृत्य मात्रा सह तत्र कानने | भुजड़भक्ष: परमार्चित: खगै- रहीनकीर्तिविनितामनन्दयत्
ततः सुपर्णः परमप्रहर्षवान् विहृत्य मात्रा सह तत्र कानने । भुजङ्गभक्षः परमार्चितः खगैः शुचीनकीर्तिर्विनितामनन्दयत् ॥
Verse 26
इमां कथां य: शृणुयान्नर: सदा पठेत वा द्विजगणमुख्यसंसदि । असंशयं त्रिदिवमियात् स पुण्यभाक् महात्मन: पतगपते: प्रकीर्तनात्
इमां कथां यः शृणुयान्नरः सदा पठेत वा द्विजगणमुख्यसंसदि । असंशयं त्रिदिवमियात् स पुण्यभाक् महात्मनः पतगपतेः प्रकीर्तनात् ॥
Verse 33
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्रविषयक तैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि गरुडचरित्रविषयकस्त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ।
Verse 34
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे चतुस्त्रिंशो 5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
Frequently Asked Questions
The community faces a dharma-sankat between accepting daiva as operative (resignation) and exercising responsible agency (planning a lawful remedy); the text resolves this by pairing reliance on destiny with concrete, ethical strategy.
Even when events appear fate-driven, outcomes are mediated by conduct: destructive forces are framed as self-limiting for pāpacārin, while dharmacārin are preserved through timely counsel, disciplined action, and adherence to legitimate social-religious means.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining the mechanism of “mokṣa” as release from collective fear through Āstīka’s future intervention, integrating this chapter into the broader sacrificial narrative arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.