Mahabharata Adhyaya 32
Adi ParvaAdhyaya 3227 Versesगरुड़ के पक्ष में निर्णायक; देव-सेना का विघटन और रक्षा-बाधाओं का भेदन

Adhyaya 32

Ananta-Śeṣa Tapas and the Bearing of the Earth (अनन्त-शेष-तपस् तथा महीधारणम्)

Upa-parva: Āstīka Parva (Nāga-janma and Ananta-Śeṣa episode context)

Chapter 32 records a framed inquiry and response: Śaunaka asks what the newly born, powerful serpents did after learning of a curse (1.0). Sūta narrates that Bhagavān Śeṣa abandons Kadrū and undertakes extensive austerities, subsisting on air, practicing restraint across sacred sites (2.0–4.0). Brahmā observes Śeṣa’s severe tapas and questions its purpose, noting its impact on beings (5.0–7.0). Śeṣa explains his withdrawal: his brothers are hostile and envious, intolerant toward Vinatā and her son; they also hate Vainateya (Garuḍa), empowered by Kaśyapa’s boon, and Śeṣa seeks release from bodily existence and even post-mortem association with them (8.0–12.0). Brahmā acknowledges the situation, offers a boon, praises Śeṣa’s dharmic orientation, and grants the wish that Śeṣa’s mind remain fixed in dharma, śama, and tapas (13.0–17.0). Brahmā then issues a directive for prajā-hita: Śeṣa must stabilize the earth—mountains, forests, oceans, and cities—by holding it steady (18.0–21.0). Śeṣa consents, enters below the earth, and bears it upon his head; Brahmā extols him as nāgottama with infinite coils, and Sūta concludes that Ananta resides beneath the earth sustaining it by Brahmā’s command; Brahmā also assigns Suparṇa/Vainateya as Ananta’s companion (22.0–25.0).

Chapter Arc: उग्रश्रवा सूति उस अद्भुत क्षण का वर्णन करते हैं जब गरुड़—पक्षिराज, परवीरहा—देवताओं के रक्षित अमृत-प्रदेश की ओर बढ़ता है और स्वर्ग की सेनाएँ उसके तेज से डगमगाने लगती हैं। → देवगण गरुड़ की अतिबल-प्रकृति देखकर भयाक्रान्त होते हैं और परस्पर संकेत कर सर्वप्रहरणों से आक्रमण करते हैं। आकाश में विद्युत्-अग्नि-सा प्रकाश, दिशाओं में देव-गणों की व्यूह-रचना, और सोम-रक्षा में नियुक्त भौमन जैसे महावीरों की उपस्थिति संघर्ष को तीव्र करती है। → गरुड़ महावेग से उछलकर अन्तरिक्ष में देवताओं के ऊपर स्थित हो जाता है और एक-एक कर अनेक देववीरों (अभश्वक्रन्द, रेणुक, क्रथन, तपन, उलूक, सनाभि, निमेष, प्ररुज, पुलिन आदि) से संग्राम कर उन्हें परास्त करता है; साध्य, गन्धर्व, वसु, रुद्र आदि दिशाओं में तितर-बितर हो जाते हैं। → अग्नि-रूप बाधा के सामने गरुड़ अपनी देह को सूक्ष्म/अन्य रूप में ढालकर प्रवेश-उपाय करता है और जल-प्रवाहों/नदी-तुल्य धाराओं से ज्वलन्त अग्नि को शान्त कर मार्ग बनाता है—देव-रक्षा की दीवारें टूटती हैं और अमृत-प्राप्ति का पथ खुलता है। → अमृत के निकट पहुँचकर भी कथा अगले चरण पर ठहरती है—अब प्रश्न यह है कि गरुड़ अमृत को कैसे उठाएगा और देवताओं की शेष प्रतिरोध-शक्ति/रणनीति क्या होगी।

Shlokas

Verse 1

पम्प छा अर: अं द्वात्रिेशोड्थध्याय: गरुडका देवताओंके साथ युद्ध और देवताओंकी पराजय सौतिरुवाच ततस्तस्मिन्‌ द्विजश्रेष्ठ समुदीर्णे तथाविधे । गरुड: पक्षिराट्‌ तूर्ण सम्प्राप्तो विबुधान्‌ प्रति

सौतिरुवाच—द्विजश्रेष्ठ! एवं नानाविधैः शस्त्रास्त्रैः समायुक्तो देवगणो यदा युद्धाय समुत्थितः, तदैव पक्षिराट् गरुडः शीघ्रं विबुधान् प्रत्युपस्थितः। तमत्यन्तबलिनं गरुडं दृष्ट्वा सर्वे देवा व्यकम्पन्त, तेषां च सर्वाणि प्रहरणानि भयसम्भ्रान्तानि परस्परं प्रत्यघ्नन्।

Verse 2

त॑ दृष्टवातिबलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्तत: । परस्परं च प्रत्यघ्नन्‌ सर्वप्रहरणान्युत

तं दृष्ट्वातिबलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्ततः। परस्परं च प्रत्यघ्नन् सर्वप्रहरणान्युत॥

Verse 3

तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभ: । भौमन: सुमहावीर्य: सोमस्य परिरक्षिता,वहाँ विद्युत्‌ एवं अग्निके समान तेजस्वी और महापराक्रमी अमेयात्मा भौमन (विश्वकर्मा) अमृतकी रक्षा कर रहे थे

तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभः। भौमनः सुमहावीर्यः सोमस्य परिरक्षिता॥

Verse 4

स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखक्षत: । मुहूर्तमतुलं युद्ध कृत्वा विनिहतो युधि,वे पक्षिराजके साथ दो घड़ीतक अनुपम युद्ध करके उनके पंख, चोंच और नखोंसे घायल हो उस रणांगणमें मृतकतुल्य हो गये

स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखक्षतः। मुहूर्तमतुलं युद्धं कृत्वा विनिहतो युधि॥

Verse 5

रजश्नलोद्धूय सुमहत्‌ पक्षवातेन खेचर: । कृत्वा लोकान्‌ निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत्‌

रजः श्नलोद्धूय सुमहत् पक्षवातेन खेचरः। कृत्वा लोकान् निरालोकान् तेन देवानवाकिरत्॥

Verse 6

तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन्‌ । न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिण:,उस धूलसे आच्छादित होकर देवता मोहित हो गये। अमृतकी रक्षा करनेवाले देवता भी इसी प्रकार धूलसे ढक जानेके कारण कुछ देख नहीं पाते थे

तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् । न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिणः ॥

Verse 7

एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम्‌ । पक्षतुण्डप्रहारैस्तु देवान्‌ स विददार ह,इस तरह गरुडने स्वर्गलोकको व्याकुल कर दिया और पंखों तथा चोंचोंकी मारसे देवताओंका अंग-अंग विदीर्ण कर डाला

एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम् । पक्षतुण्डप्रहारैस्तु देवान् स विददार ह ॥

Verse 8

ततो देव: सहस्राक्षस्तूर्ण वायुमचोदयत्‌ । विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत

ततो देवः सहस्राक्षस्तूर्णं वायुमचोदयत् । विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत ॥

Verse 9

अथ वायुरपोवाह तद्‌ रजस्तरसा बली । ततो वितिमिरे जाते देवा: शकुनिमार्दयन्‌

अथ वायुरपोवाह तद् रजस्तरसा बली । ततो वितिमिरे जाते देवा: शकुनिमार्दयन् ॥

Verse 10

ननादोच्चै: स बलवान्‌ महामेघ इवाम्बरे | वध्यमान: सुरगणै: सर्वभूतानि भीषयन्‌,देवताओंके प्रहारको सहते हुए महाबली गरुड आकाशमें छाये हुए महामेघकी भाँति समस्त प्राणियोंको डराते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे

ननादोच्चैः स बलवान् महामेघ इवाम्बरे । वध्यमानः सुरगणैः सर्वभूतानि भीषयन् ॥

Verse 11

उत्पपात महावीर्य: पक्षिराट्‌ परवीरहा । समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम्‌

शौनक उवाच—उत्पपात महावीर्यः पक्षिराट् परवीरहा। समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम्॥

Verse 12

वर्मिणो विबुधा: सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन्‌ । पट्टिशै: परिघै: शूलैर्गदाभिश्व सवासवा:

वर्मिणो विबुधाः सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन्। पट्टिशैः परिघैः शूलैर्गदाभिश्च सवासवाः॥

Verse 13

क्षुरप्रैज्वलितैश्वापि चक्रैरादित्यरूपिभि: । नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्वध्यमान: समन्ततः

क्षुरप्रैर्ज्वलितैश्चापि चक्रैरादित्यरूपिभिः। नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्वध्यमानः समन्ततः॥

Verse 14

कुर्वन्‌ सुतुमुलं युद्ध पक्षिराण्न व्यकम्पत । निर्दह॒न्निव चाकाशे वैनतेय: प्रतापवान्‌ । पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद्‌ व्याक्षिपत्‌ सुरान्‌

कुर्वन् सुतुमुलं युद्धं पक्षिराण्न व्यकम्पत। निर्दहन्निव चाकाशे वैनतेयः प्रतापवान्॥ पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद् व्याक्षिपत् सुरान्॥

Verse 15

ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्र॒ुव॒र्गरुडार्दिता: । नखतुण्डक्षताश्वैव सुख्ुवु: शोणितं बहु

ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्रुवुर्गरुडार्दिताः। नखतुण्डक्षताश्चैव स्रुवुः शोणितं बहु॥

Verse 16

साध्या: प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम्‌ । प्रजग्मु: सहिता रुद्रा: पतगेन्द्रप्रधर्षिता:,पक्षिराजसे पराजित हो साध्य और गन्धर्व पूर्व दिशाकी ओर भाग चले। वसुओं तथा रुद्रोंने दक्षिण दिशाकी शरण ली

साध्याः प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् । प्रजग्मुः सहिता रुद्राः पतगेन्द्रप्रधर्षिताः ॥

Verse 17

दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्यावुत्तरां दिशम्‌ । मुहर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजस:

दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्यावुत्तरां दिशम् । मुहर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजसः ॥

Verse 18

अभश्रक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराट्‌ । क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचर:

अभश्रक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराट् । क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचरः ॥

Verse 19

उलूकश्चसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिराट्‌ । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च

उलूकश्चसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिराट् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च ॥

Verse 20

तान्‌ पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद्‌ विनतासुतः । युगान्तकाले संक़्रुद्ध/ पिनाकीव परंतप:

तान् पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद् विनतासुतः । युगान्तकाले संक्रुद्धः पिनाकीव परंतपः ॥

Verse 21

महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षता: । रेजुर भ्रधनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिण:

महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षताः । रेजुर् भ्रधनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिणः ॥

Verse 22

तान्‌ कृत्वा पतगश्रेष्ठ: सर्वनित्क्रान्तजीवितान्‌ | अतिक्रान्तो$मृतस्यार्थे सर्वतो5$ग्निमपश्यत,पक्षिराज उन सबके प्राण लेकर जब अमृत उठानेके लिये आगे बढ़े, तब उसके चारों ओर उन्होंने आग जलती देखी

तान् कृत्वा पतगश्रेष्ठः सर्वनिष्क्रान्तजीवितान् । अतिक्रान्तोऽमृतस्यार्थे सर्वतोऽग्निमपश्यत् ॥

Verse 23

आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भि: सर्वतो<5म्बरम्‌ । दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम्‌

आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भिः सर्वतोऽम्बरम् । दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम् ॥

Verse 24

ततो नवत्या नवतीर्मुखानां कृत्वा महात्मा गरुडस्तरस्वी । नदी: समापीय मुखैस्ततस्तै: सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन

ततो नवत्या नवतीर्मुखानां कृत्वा महात्मा गरुडस्तरस्वी । नदीः समापीय मुखैस्ततस्तैः सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन ॥

Verse 25

ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापन: समास्तरत्पत्ररथो नदीभि: | ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं प्रवेष्ठकामो 5ग्निमभिप्रशाम्य

ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापनः समास्तरत्पत्ररथो नदीभिः । ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं प्रवेष्टकामोऽग्निमभिप्रशाम्य ॥

Verse 31

इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्र विषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि गरुडचरित्रविषये एकत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 32

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे द्वात्रिंशो5ध्याय:

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे द्वात्रिंशोऽध्यायः।

Frequently Asked Questions

Śeṣa faces an ethical-psychological dilemma: whether to remain amid destructive sibling envy and intolerance or to seek separation; the narrative resolves it by transforming his withdrawal into a socially and cosmically constructive duty.

Tapas and power are not ends in themselves; they attain dharmic legitimacy when governed by restraint (dama/śama) and directed toward prajā-hita—stabilizing rather than inflaming the conditions of life.

No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is functional and etiological: the episode explains the cosmological role of Ananta and implicitly frames dharmic merit as alignment with divine injunction and world-stabilizing service.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App