
Garuḍa’s Assault on the Devas and the Fire-Barrier (अमृत-रक्षा-युद्धम्)
Upa-parva: Astīka Parva (Garuḍa’s Amṛta-Haraṇa Episode Context)
Sauti narrates a high-intensity confrontation in which Garuḍa (Vainateya), arriving swiftly before the devas, engages the celestial guardians of amṛta. The devas respond with coordinated weaponry and defensive formations, yet Garuḍa’s strength and mobility prevent destabilization. He raises a massive dust-storm with wing-beats, temporarily obscuring visibility and inducing disorientation among the guardians; Indra (Sahasrākṣa) instructs Vāyu to disperse the dust, restoring clarity. Combat resumes with volleys of weapons (including blazing, wheel-like discs) and close-quarters impacts as Garuḍa scatters devas in multiple directions, leaving many wounded. Advancing toward the nectar, Garuḍa then confronts a surrounding ring of fierce fire. He multiplies mouths, rapidly draws up river waters, and uses them to suppress and cover the flames, then contracts his body to pass through the diminished opening—an operational transition from battlefield dominance to problem-solving against a layered environmental defense.
Chapter Arc: सौतिरुवाच—गरुड, माता विनता की दासता छुड़ाने हेतु अमृत लाने को उद्यत है; पर मार्ग में माता की आज्ञा आती है—पहले निषादों का भक्षण कर शक्ति-संचय करो। → विनता समुद्र-मध्य के एकान्त द्वीप में बसे निषाद-समूह का संकेत देती है, पर साथ ही कठोर चेतावनी देती है—किसी भी दशा में ब्राह्मण का वध न हो; ब्राह्मण अग्नि-सदृश, अवध्य और सर्वभूतों का गुरु है। गरुड व्याकुल होकर पूछता है—ब्राह्मण का रूप, शील, पराक्रम और पहचान क्या है, ताकि अनजाने में अपराध न हो। → गरुड निषादों पर टूट पड़ता है; आकाश में पक्षियों का उन्मत्त कोलाहल उठता है और धूल-पवन से वन-सा दृश्य बनता है। उसी उग्र भक्षण-वेग के बीच ब्राह्मण-भक्षण का भय चरम पर पहुँचता है—विनता का वचन गूँजता है कि जो कण्ठ में अंगार-सा दहे, या जठर में न पचे, वही द्विजोत्तम समझो और उसे कदापि न मारो। → विनता पुत्र-स्नेह से बार-बार धर्म-सीमा रेखांकित करती है—ब्राह्मणों से द्रोह न हो; क्रुद्ध होने पर भी विप्र अवध्य है। गरुड को ‘पहचान’ का उपाय देकर वह उसे हिंसा के उन्माद से धर्म-नियंत्रण में बाँधती है, ताकि अमृत-यात्रा का उद्देश्य अधर्म से कलुषित न हो। → निषाद-भक्षण के बाद गरुड का अगला चरण—अमृत की ओर प्रस्थान और नागों से निर्णायक टकराव—निकट आता है; क्या वह धर्म-सीमा निभाते हुए अमृत तक पहुँचेगा?
Verse 1
अपर अष्टाविशोश् ध्याय: गरुडका अमृतके लिये (2 और अपनी माताकी आज्ञाके अनुसार निषादोंका भक्षण करना सौतिरुवाच इत्युक्तो गरुड: सर्पैस्ततो मातरमब्रवीत् । गच्छाम्यमृतमाहर्तु भक्ष्यमिच्छामि वेदितुम्
सौतिरुवाच—सर्पैरेवमुक्तो गरुडस्ततो मातरमब्रवीत्—“गच्छाम्यमृतमाहर्तुं; भक्ष्यं मे किं भविष्यति? तदहं वेदितुमिच्छामि।”
Verse 2
विनतोवाच समुद्रकुक्षावेकान्ते निषादालयमुत्तमम् | निषादानां सहस्राणि तान् भुक्त्वामृतमानय
विनतोवाच—समुद्रकुक्षावेकान्ते निषादालयमुत्तमम्। निषादानां सहस्राणि तान् भुक्त्वामृतमानय॥
Verse 3
नचते ब्राह्मणं हन्तुं कार्या बुद्धि: कथंचन । अवध्य: सर्वभूतानां ब्राह्म॒णो हनलोपम:
न च ते ब्राह्मणं हन्तुं कार्या बुद्धिः कथंचन। अवध्यः सर्वभूतानां ब्राह्मणोऽग्निलोपमः॥
Verse 4
अग्निरकोरों विषं शस्त्र विप्रो भवति कोपित: । गुरुहिं सर्वभूतानां ब्राह्मण: परिकीर्तित:
अग्निरर्को विषं शस्त्रं विप्रो भवति कोपितः। गुरुः सर्वभूतानां ब्राह्मणः परिकीर्तितः॥
Verse 5
एवमादिस्वरूपैस्तु सतां वै ब्राह्मणो मत: । स ते तात न हन्तव्य: संक्रुद्धेनापि सर्वथा
एवमादिस्वरूपैस्तु सतां वै ब्राह्मणो मतः। स ते तात न हन्तव्यः संक्रुद्धेनापि सर्वथा॥
Verse 6
ब्राह्मणानामभिद्रोहो न कर्तव्य: कथंचन । न होवममग्निर्नादित्यो भस्म कुर्यात् तथानघ
पितामह उवाच—ब्राह्मणानामभिद्रोहो न कर्तव्यः कथञ्चन। अनघ, संशितव्रतो ब्राह्मणः क्रुद्धोऽपराधिनं भस्मसात् कर्तुं शक्नोति—यदग्निरादित्यश्च तथैव न शक्नुतः। तस्मादेतैर्लक्षणैर्ब्राह्मणं विजानीयाः। ब्राह्मणो हि भूतानामग्रजः, वर्णेषु श्रेष्ठः, पिता गुरुश्च।
Verse 7
यथा कुयदिभिक्रुद्धो ब्राह्मण: संशितव्रत: । तदेतैरविविषधैरलिज्लिस्त्व॑ं विद्यास्तं द्विजोत्तमम्
पितामह उवाच—यथा दुष्कृतैः कुपितो ब्राह्मणः संशितव्रतः, तथैवैतैरनवद्यैरुपायैस्त्वं विद्धि तं द्विजोत्तमम्।
Verse 8
गरुड उवाच किंरूपो ब्राह्म॒णो मात: किंशील: किंपराक्रम:,गरुडने पूछा--माँ! ब्राह्मगका रूप कैसा होता है? उसका शील-स्वभाव कैसा है? तथा उसमें कौन-सा पराक्रम है
गरुड उवाच—किंरूपो ब्राह्मणो मातः किंशीलः किंपराक्रमः?
Verse 9
किंस्विदग्निनिभो भाति किंस्वित् सौम्यप्रदर्शन: । यथाहमभिजानीयां ब्राह्मणं लक्षणै: शुभै:
गरुड उवाच—किंस्विदग्निनिभो भाति किंस्वित् सौम्यप्रदर्शनः। यथाहमभिजानीयां ब्राह्मणं लक्षणैः शुभैः?
Verse 10
विनतोवाच यस्ते कण्ठमनुप्राप्तो निगीर्ण बडिशं यथा
विनता उवाच—वत्स, यस्ते कण्ठमनुप्राप्तो निगीर्णबडिशं यथा, अङ्गार इव दह्यते, स वर्णश्रेष्ठो ब्राह्मणो ज्ञेयः। क्रुद्धेनापि त्वया ब्रह्महत्यां न कर्तव्या।
Verse 11
दहेदज्भारवत् पुत्र त॑ विद्या ब्राह्मणर्षभम् विप्रस्त्वया न हन्तव्य: संक्रुद्धेनापि सर्वदा
गरुड उवाच—पुत्र, यः कण्ठे स्थितोऽङ्गार इव दहति, मत्स्यबन्धनाङ्कुशं निगीर्ण इव च त्वां पीडयति, तं ब्राह्मणर्षभं विद्धि। क्रुद्धेनापि त्वया ब्राह्मणो न हन्तव्यः सर्वदा॥
Verse 12
प्रोवाच चैनं विनता पुत्रहार्दादिदं वच: । जठरे न च जीरयेंद् यस्तं जानीहि द्विजोत्तमम्
प्रोवाच चैनं विनता पुत्रहार्दादिदं वचः। जठरे न च जीर्येत यस्तं जानीहि द्विजोत्तमम्॥
Verse 13
पुन: प्रोवाच विनता पुत्रहार्दादिदं वच: । जानन्त्यप्यतुलं वीर्यमाशीर्वादपरायणा
पुनः प्रोवाच विनता पुत्रहार्दादिदं वचः। जानन्त्यप्यतुलं वीर्यमाशीर्वादपरायणा॥
Verse 14
विनतोवाच पक्षौ ते मारुत: पातु चन्द्रसूर्यों च पृष्ठत:,विनताने कहा--बेटा! वायु तुम्हारे दोनों पंखोंकी रक्षा करें, चन्द्रमा और सूर्य पृष्ठभागका संरक्षण करें
विनतोवाच—पक्षौ ते मारुतः पातु चन्द्रसूर्यौ च पृष्ठतः॥
Verse 15
शिरश्न पातु वह्निस्ते वसव: सर्वतस्तनुम् । अहं च ते सदा पुत्र शान्तिस्वस्तिपरायणा
शिरश्च पातु वह्निस्ते वसवः सर्वतस्तनुम्। अहं च ते सदा पुत्र शान्तिस्वस्तिपरायणा॥ विघ्नरहितोऽस्तु ते पन्थाः सिद्ध्यर्थं गच्छ पुत्रक॥
Verse 16
इहासीना भविष्यामि स्वस्तिकारे रता सदा । अरिएं व्रज पन्थान पुत्र कार्यार्थसिद्धये
गरुड उवाच—अहं इहैवोपविष्य स्वस्तिकर्मणि सदा रता भविष्यामि। आर्य, त्वं पन्थानं व्रज, वत्स, यथा ते कार्यार्थसिद्धिर्भवेत्।
Verse 17
सौतिरुवाच ततः स मातुर्वचनं निशम्य वितत्य पक्षौ नभ उत्पपात । ततो निषादान् बलवानुपागतो बुभुक्षित: काल इवान्तको5पर:
सौतिरुवाच—ततः स मातुर्वचनं निशम्य वितत्य पक्षौ नभ उत्पपात। ततो निषादान् बलवानुपागतो बुभुक्षितः काल इवान्तकोऽपरः॥
Verse 18
स तान् निषादानुपसंहरंस्तदा रज: समुद्धूय नभ:स्पृशं महत् | समुद्रकुक्षोी च विशोषयन् पय: समीपजान् भूधरजान् विचालयन्
स तान् निषादानुपसंहरंस्तदा रजः समुद्धूय नभःस्पृशं महत्। समुद्रकुक्षौ च विशोषयन् पयः समीपजान् भूधरजान् विचालयन्॥
Verse 19
तत:ः स चक्रे महदाननं तदा निषादमार्ग प्रतिरुध्य पक्षिराट् । ततो निषादास्त्वरिता: प्रवव्रजुः यतो मुखं तस्य भुजड्रभोजिन:
ततः स चक्रे महदाननं तदा निषादमार्गं प्रतिरुध्य पक्षिराट्। ततो निषादास्त्वरिताः प्रवव्रजुः यतो मुखं तस्य भुजङ्गभोजिनः॥
Verse 20
तदाननं विवृतमतिप्रमाणवत् समभ्ययुर्गगनमिवार्दिता: खगा: । सहस्रश: पवनरजोविमोहिता यथानिलप्रचलितपादपे वने
तदाननं विवृतमतिप्रमाणवत् समभ्ययुर्गगनमिवार्दिताः खगाः। सहस्रशः पवनरजोविमोहिता यथानिलप्रचलितपादपे वने॥
Verse 21
ततः खगो वदनममित्रतापन: समाहरत् परिचपलो महाबल: । निषूदयन् बहुविधमत्स्यजीविनो बुभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा
ततः खगो वदनममित्रतापनः समाहरत् परिचपलो महाबलः । निषूदयन् बहुविधमत्स्यजीविनो बुभुक्षितो गगनचरेश्वरस्तदा ॥ ततः पश्चात् शत्रून् संतापयन् अत्यन्तचपलः महाबलः क्षुधातुरश्च पक्षिराजः गरुडः मत्स्यजीविनो बहून् निषादान् विनाशयितुं स्ववदनं संकुचितवान् ।
Verse 27
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवरें गरुडचरित्रविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि गरुडचरित्रविषयकः सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः ।
Verse 28
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे अष्टाविंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे अष्टाविंशोऽध्यायः ।
Verse 73
भूतानामग्रभूविंप्रो वर्णश्रेष्ठ: पिता गुरु: । ब्राह्मणोंके साथ किसी प्रकार द्रोह नहीं करना चाहिये। अनघ! कठोर व्रतका पालन करनेवाला ब्राह्मण क्रोधमें आनेपर अपराधीको जिस प्रकार जलाकर भस्म कर देता है
पितामह उवाच— भूतानामग्रभूविप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः । तस्माद् ब्राह्मणद्रोहं तु न कर्तव्यं कथञ्चन ॥ अनघ, कठोरव्रतो विप्रः क्रुद्धो यं दहति पातकिनम् । तथा तं भस्मसात्कर्तुं न शक्नुतोऽग्निर्न भास्करः ॥ एतैश्चिह्नैर्विजानीयाद् ब्राह्मणं त्वं यथातथम् । स सर्वभूतानामग्रजो वर्णानां च वरः पिता गुरुः ॥
Verse 96
तन्मे कारणतो मात: पृच्छतो वक्तुमहसि । वह देखनेमें अग्नि-जैसा जान पड़ता है? अथवा सौम्य दिखायी देता है? माँ! जिस प्रकार शुभ लक्षणोंद्वारा मैं ब्राह्मणको पहचान सकूँ, वह सब उपाय मुझे बताओ
गरुड उवाच— तन्मे कारणतो मातः पृच्छतो वक्तुमर्हसि । कथं ब्राह्मणः प्रतीयेत तेजसा वह्निसन्निभः । अथवा सौम्यरूपः स्यात् शान्तश्च मृदुभाषितः ॥ मातः, यैः शुभलक्षणैः ब्राह्मणं परिचिनुयां तान् सर्वान् उपायान् मे ब्रूहि ॥
Verse 136
प्रीता परमदु:खार्ता नागैर्विप्रकृता सती । पुत्रके प्रति स्नेह होनेके कारण विनताने पुनः इस प्रकार कहा--वह पुत्रके अनुपम बलको जानती थी तो भी नागोंद्वारा ठगी जानेके कारण बड़े भारी दुःखसे आतुर हो गयी थी। अत: अपने पुत्रको प्रेमपूर्वक आशीर्वाद देने लगी
विनता पुत्रस्य अनुपमं बलं जानन्त्यपि नागैर्वञ्चिता विप्रकृता च सती परमदुःखार्ता बभूव। पुत्रस्नेहात् सा पुनरेवमुवाच, स्नेहेन च पुत्रमाशीर्भिरभ्यनन्दयत्।
The chapter stages an ethical tension between a guarded cosmic good (amṛta, protected by devas for order) and Garuḍa’s compelling objective under prior constraints; it raises the question of whether extraordinary ends justify confrontational means when divine custodianship is at stake.
Effective agency combines resolve with adaptability: when direct opposition meets structured defenses, success often depends on shifting methods—using environment, timing, and proportional escalation—while keeping the objective clearly prioritized.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is illustrative—positioning Garuḍa’s feat as an exemplar within the epic’s causal web, clarifying how exceptional actions interact with guarded cosmic order and set conditions for subsequent events.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.