
Chapter Arc: मन्दपाल अपने पुत्रों की चिन्ता में जलता हुआ लपिता से पुकारता है—अग्नि और वायु के वेग में उसके बच्चे कैसे बचेंगे? → वह अपने ही सामर्थ्य और पंखों के होते हुए भी ‘सुहृज्जनों’ को पीड़ित देखकर निष्क्रिय रहने की लज्जा व्यक्त करता है; उधर लपिता/जरिता के बीच तिरस्कार, संदेह और मातृत्व-प्रतिस्पर्धा का तनाव उभरता है। → अग्नि के हटते ही जरिता पुत्र-गृद्धिनी होकर दौड़ती है और मन्दपाल भी पुत्रों के पास पहुँचता है; वहीं संबंधों की गाँठ—‘मैं अपत्यहेतु आया हूँ, फिर भी तिरस्कार?’—तीखी होकर फूट पड़ती है। → पुत्र मन्दपाल के पास यथोचित उपासना करते हैं; मन्दपाल उन्हें आश्वस्त/स्थिर करने को उद्यत होता है, और संकट के बाद परिवार का पुनर्मिलन घटित होता है। → पुत्रों की ओर से जरिता को लेकर कोई स्पष्ट निर्णय-वचन नहीं—वे न साधु कहते हैं, न असाधु; संबंधों का अंतिम संतुलन अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Verse 1
अत--#क्रत द्वात्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: मन्दपालका अपने बाल-बच्चोंसे मिलना वैशम्पायन उवाच मन्दपालो5पि कौरव्य चिन्तयामास पुत्रकान् | उक्त्वापि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति
वैशम्पायन उवाच—मन्दपालोऽपि कौरव्य चिन्तयामास पुत्रकान्। उक्त्वापि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति॥
Verse 2
स तप्यमान: पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत् | कथं नु शक्ता: शरणे लपिते मम पुत्रका:,पुत्रोंके लिये संतप्त होते हुए वे लपितासे बोले--“लपिते! मेरे बच्चे अपने घोंसलेमें कैसे बच सकेंगे?
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत्। कथं नु शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः॥
Verse 3
वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति । असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजा:,“जब अग्निका वेग बढ़ेगा और हवा तीव्र गतिसे चलने लगेगी, उस समय मेरे बच्चे अपनेको आगसे बचानेमें असमर्थ हो जायाँगे
वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति । असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः ॥
Verse 4
कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी । भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती
कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी । भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती ॥
Verse 5
कथमुडुयने5शक्तान् पतने च ममात्मजान् | संतप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती
कथमुडुयनेऽशक्तान् पतने च ममात्मजान् । संतप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती ॥
Verse 6
जरितारि: कथं पुत्र: सारिसृकक: कथं च मे । स्तम्बमित्र: कथं द्रोण: कथं सा च तपस्विनी
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृककः कथं च मे । स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी ॥
Verse 7
लालप्यमानं तमृषिं मन्दपालं तथा वने । लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत,भारत! मन्दपाल मुनि जब इस प्रकार वनमें (अपनी स्त्री एवं बच्चोंके लिये) विलाप कर रहे थे, उस समय लपिताने ईर्ष्यापूर्वक कहा--
लालप्यमानं तमृषिं मन्दपालं तथा वने । लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत ॥
Verse 8
न ते पुत्रेष्ववेक्षास्ति यानृषीनुक्तवानसि । तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनादू भयम्
वैशम्पायन उवाच—न ते पुत्रेष्ववेक्षास्ति यानृषीनुक्तवानसि। तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद् भयम्॥
Verse 9
त्वयाग्नौ ते परीताश्ष स्वयं हि मम संनिधौ । प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना,“मेरे पास ही तुमने अग्निदेवको स्वयं अपने पुत्र सौंपे थे और उन महात्मा अग्निने भी उनकी रक्षाके लिये प्रतिज्ञा की थी
त्वयाग्नौ ते परीताश्च स्वयं हि मम संनिधौ। प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना॥
Verse 10
लोकपालो न तां वाचमुकक्त्वा मिथ्या करिष्यति । समक्ष बन्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम्
लोकपालो न तां वाचं कृत्वा मिथ्या करिष्यति। समक्षं बन्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थमानसम्॥
Verse 11
तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन् परितप्यसे । ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराभवत्
तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन् परितप्यसे। ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराभवत्॥
Verse 12
न हि पक्षवता न्याय्यं निःस्नेहेन सुहृज्जने । पीड्यमान उपद्रष्टूं शक्तेनात्मा कथंचन
न हि पक्षवता न्याय्यं निःस्नेहेन सुहृज्जने। पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेनात्मा कथंचन॥
Verse 13
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थ परितप्यसे । चरिष्याम्यहमप्येका यथा कुपुरुषाश्रिता
वैशम्पायन उवाच—गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे। चरिष्याम्यहमप्येका यथा कुपुरुषाश्रिता॥
Verse 14
मन्दपाल उवाच नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे । अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छूगतं मम
मन्दपाल उवाच—नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे। अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रूगतं मम॥
Verse 15
भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योडवलम्बेत् स मन्दधी: । अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु
भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत् स मन्दधीः। अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु॥
Verse 16
एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानो महीरुहान् । आगविग्ने हृदि संतापं जनयत्यशिवं मम,यह प्रज्वलित आग सारे वृक्षोंको अपनी लपटोंमें लपेटती हुई मेरे उद्विग्न हृदयमें अमंगलसूचक संताप उत्पन्न कर रही है
एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानो महीरुहान्। आगविग्ने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम॥
Verse 17
वैशम्पायन उवाच तस्माद् देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुन: । जगाम पुत्रकानेव त्वरिता पुत्रगृद्धिनी
वैशम्पायन उवाच—तस्माद् देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः। जगाम पुत्रकानेव त्वरिता पुत्रगृद्धिनी॥
Verse 18
सा तान् कुशलिन: सर्वान् विमुक्ताज्जातवेदस: । रोखूयमाणान् ददृशे वने पुत्रान् निरामयान्
वैशम्पायन उवाच—सा तान् सर्वान् कुशलिनो विमुक्तान् जातवेदसः। वने रोखूयमाणान् पुत्रान् निरामयान् ददर्श॥
Verse 19
अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात् सा पुनः पुनः । एकैकश्येन तान् सर्वान् क्रोशमानान्वपद्यत,उन्हें बार-बार देखकर वह नेत्रोंसे आँसू बहाने लगी और बारी-बारीसे पुकारकर वह सभी बच्चोंसे मिली
अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात् सा पुनः पुनः। एकैकश्येन तान् सर्वान् क्रोशमानान् उपाद्रवत्॥
Verse 20
ततो<भ्यगच्छत् सहसा मन्दपालो5पि भारत । अथ ते सर्व एवैनं नाभ्यनन्दंस्तदा सुता:,भारत! इतनेमें ही मन्दपाल मुनि भी सहसा वहाँ आ पहुँचे; किंतु उन बच्चोंमेंसे किसीने भी उस समय उनका अभिनन्दन नहीं किया
ततोऽभ्यगच्छत् सहसा मन्दपालोऽपि भारत। अथ ते सर्व एवैनं नाभ्यनन्दन् तदा सुताः॥
Verse 21
वे एक-एक बच्चेसे बोलते और जरिताको भी बारबार बुलाते, परंतु वे लोग उन मुनिसे भला या बुरा कुछ भी नहीं बोले
एकैकशः सुतान् ऊचुः जरितां च पुनः पुनः। न तु तं मुनिम् उद्दिश्य किञ्चिद् ऊचुः शुभाशुभम्॥
Verse 22
मन्दपाल उवाच ज्येष्ठ: सुतस्ते कतम: कतमस्तस्य चानुज: । मध्यम: कतमश्नचैव कनीयान् कतमश्च ते,मन्दपालने पूछा-्रिये! तुम्हारा ज्येष्ठ पुत्र कौन है, उससे छोटा कौन है, मझला कौन है और सबसे छोटा कौन है?
मन्दपाल उवाच—ज्येष्ठः सुतस्ते कतमः कतमस्तस्य चानुजः। मध्यमः कतमश्चैव कनीयान् कतमश्च ते॥
Verse 23
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्त कि मां न प्रतिभाषसे । कृतवानपि हि त्यागं नैव शान्तिमितो लभे
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तं किं मां न प्रतिभाषसे । कृतवानपि हि त्यागं नैव शान्तिमितो लभे ॥
Verse 24
जरितोवाच कि नु ज्येष्ठेन ते कार्य किमनन्तरजेन ते । कि वा मध्यमजातेन कि कनिष्ठेन वा पुन:
जरितोवाच किं नु ज्येष्ठेन ते कार्यं किमनन्तरजेन ते । किं वा मध्यमजातेन किं कनिष्ठेन वा पुनः ॥
Verse 25
यां त्वं मां सर्वतो हीनामुत्सूज्यासि गत: पुरा । तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम्,पहले तुम मुझे सबसे हीन समझकर त्यागकर जिसके पास चले गये थे, उसी मनोहर मुसकानवाली तरुणी लपिताके पास जाओ
यां त्वं मां सर्वतो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा । तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम् ॥
Verse 26
मन्दपाल उवाच न ्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुषान्तरात् । सापत्नकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम्
मन्दपाल उवाच न स्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुषान्तरात् । सापत्नकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम् ॥
Verse 27
वैराग्निदीपनं चैव भृशमुद्वेगकारि च | सुव्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता
वैराग्निदीपनं चैव भृशमुद्वेगकारि च । सुव्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता ॥
Verse 28
अरुन्धती महात्मानं वसिष्ठ पर्यशशड्कत । विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम्
माण्डपाल उवाच—अरुन्धतीऽपि कदाचित् महात्मानं वसिष्ठं संशशङ्के—यस्यान्तःकरणं परमविशुद्धं, यः सदा प्रियहिते रतः। मनसि प्रविष्टः संशयः साधूनामपि बुद्धिं मोहयति; निर्दोषमपि दोषवत् पश्यति, स्वयमेव च तेजो विवेकं च मलिनयति।
Verse 29
सप्तर्षिमध्यगं धीरमवमेने च त॑ मुनिम् । अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा । लक्ष्यालक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति
सप्तर्षिमध्यगं धीरमवमेने च तं मुनिम्। अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा॥ लक्ष्यालक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति॥
Verse 30
अपत्यहेतो: सम्प्राप्तं तथा त्वमपि मामिह । इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते
अपत्यहेतोः सम्प्राप्तं तथा त्वमपि मामिह। इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते॥
Verse 31
न हि भार्येति विश्वास: कार्य: पुंसा कथंचन । न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती
न हि भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन। न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती॥
Verse 32
वैशम्पायन उवाच ततस्ते सर्व एवैनं पुत्रा: सम्यगुपासते । स च तानात्मजानू् सर्वानाश्चवासयितुमुद्यतः
वैशम्पायन उवाच—ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासते। स च तानात्मजान् सर्वानाश्वासयितुमुद्यतः॥
Verse 231
लालप्यमानमेकैकं जरितां च पुन: पुनः । न चैवोचुस्तदा किंचित् तमृषिं साध्वसाधु वा
वैशम्पायन उवाच—लालप्यमानमेकैकं जरितां च पुनः पुनः । न चैवोचुस्तदा किञ्चित्तमृषिं साध्वसाधु वा ॥
Verse 232
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्कहकोपाख्याने द्वात्रिंशयदधिकद्धिशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्कहकोपाख्याने द्वात्रिंशयदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.