Adhyaya 229

Verse 1

अ-क्राछ एकोनत्रिशर्दाधिकद्वधिशततमो< ध्याय: जरिताका अपने बच्चोंकी रक्षाके लिये चिन्तित होकर विलाप करना वैशमग्पायन उवाच ततः प्रज्वलिते वह्लौ शार्कषकास्ते सुदु:खिता: । व्यथिता: परमोद्विग्ना नाधिजग्मु: परायणम्‌

वैशम्पायन उवाच। ततः प्रज्वलिते वह्नौ शार्ङ्गकास्ते सुदुःखिताः। व्यथिताः परमोद्विग्ना नाधिजग्मुः परायणम्॥

Verse 2

निशम्य पुत्रकान्‌ बालान्‌ माता तेषां तपस्विनी । जरिता शोकदुः:खार्ता विललाप सुदु:ःखिता,उन बच्चोंको छोटे जानकर उनकी तपस्विनी माता शोक और दु:खसे आतुर हुई जरिता बहुत दुःखी होकर विलाप करने लगी

निशम्य पुत्रकान् बालान् माता तेषां तपस्विनी। जरिता शोकदुःखार्ता विललाप सुदुःखिता॥

Verse 3

जरितोवाच अयमन्निर्दहन्‌ कक्षमित आयाति भीषण: | जगत्‌ संदीपयन्‌ भीमो मम दुःखविवर्धन:

जरितोवाच—अयमग्निर्दहन् कक्षं मित आयाति भीषणः। जगत्सन्दीपयन् भीमो मम दुःखविवर्धनः॥

Verse 4

इमे च मां कर्षयन्ति शिशवो मन्दचेतस: । अबह॒श्चविरणैहीना: पूर्वेषां न: परायणा:

इमे च मां कर्षयन्ति शिशवो मन्दचेतसः। अबलाश्च विरणैर्हीनाः पूर्वेषां नः परायणाः॥

Verse 5

त्रासयंश्नायमायाति लेलिहानो महीरुहान्‌ । अजातफ फक्षाश्न सुता न शक्ता: सरणे मम

त्रासयन्नयमायाति लेलिहानो महीरुहान्। अजातपक्षाः सुताः न शक्ताः शरणे मम॥

Verse 6

आदाय च न शक्नोमि पुत्रांस्तरितुमात्मना । नच त्यक्तुमहं शक्ता हृदयं दूयतीव मे,मैं स्वयं भी इन्हें लेकर इस आगसे पार नहीं हो सकूँगी। इन्हें छोड़ भी नहीं सकती। मेरे हृदयमें इनके लिये बड़ी व्यथा हो रही है

आदाय च न शक्नोमि पुत्रांस्तरितुमात्मना। न च त्यक्तुमहं शक्ता हृदयं दूयतीव मे॥

Verse 7

क॑ तु जह्यामहं पुत्र कमादाय व्रजाम्पहम्‌ । कि नु मे स्यात्‌ कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रका: कथम्‌

कं तु जह्यामहं पुत्रं कमादाय व्रजाम्यहम्। किं नु मे स्यात्कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रकाः कथम्॥

Verse 8

चिन्तयाना विमोक्षं वो नाधिगच्छामि किंचन । छादयिष्यामि वो गात्रै: करिष्ये मरणं सह

“I keep thinking of some way to free you, yet I can find nothing at all. Very well—then I shall cover you with my own limbs and meet death together with you.”

Verse 9

जरितारौ कुल॑ होतज्ज्येष्ठत्वेन प्रतिष्ठितम्‌ सारिसृक्‍्क: प्रजायेत पितृणां कुलवर्धन:

Vaiśaṃpāyana said: “Your harsh father had already departed after declaring this: ‘Jaritarī is the eldest and therefore established as the one who will bear the responsibility of protecting the lineage. The second son, Sārisṛkka, will be born as an increaser of the forefathers’ family. Stambhamitra will undertake austerities, and Droṇa will become foremost among the knowers of Brahman.’”

Verse 10

स्तम्बमित्रस्तप: कुर्याद्‌ द्रोणो ब्रह्म॒विदां वर: । इत्येवमुक्त्वा प्रययौ पिता वो निर्घण: पुरा

Vaiśaṃpāyana said: “Having spoken thus, your pitiless father departed long ago, O son: ‘Stambhamitra shall undertake austerities, and Droṇa shall become the foremost among knowers of Brahman.’” The statement frames a father’s harsh, duty-centered allocation of each son’s life-path, privileging lineage-protection and prescribed roles over tenderness.

Verse 11

कमुपादाय शकक्‍्येयं गन्तुं कष्टापदुत्तमा । कि नु कृत्वा कृतं कार्य भवेदिति च विह्नला । नापश्यत्‌ स्वधिया मोक्ष स्वसुतानां तदानलातू

Vaiśaṃpāyana said: Overwhelmed by the gravest distress, Jaritā thought, “Taking whom can I possibly cross this terrible danger? What should I do so that my duty is truly accomplished?” Thus, wavering and confused, she could not, by her own understanding, see any means of rescuing her sons from the fire at that moment.

Verse 12

वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणां शार्स्तिे प्रत्यूचुरथ मातरम्‌ | स्नेहमुत्सृज्य मातस्त्वं पत यत्र न हव्यवाट्‌

Vaiśampāyana said: As their mother spoke thus in lamentation, the young śārṅga-birds replied to her: “Mother, set aside your attachment and fly away to a place where there is no fire.”

Verse 13

अस्मास्विह विनष्टेषु भवितार: सुतास्तव । त्वयि मातर्विनष्टायां न नः स्यात्‌ कुलसंतति:

वैशम्पायन उवाच—मातः, अस्मास्विह विनष्टेषु भवितारः सुतास्तव। त्वयि मातर्विनष्टायां न नः स्यात् कुलसन्ततिः॥

Verse 14

अन्ववेक्ष्यैतदुभयं क्षेमं स्थाद्‌ यत्‌ कुलस्य न: । तद्‌ वै कर्तु पर: कालो मातरेष भवेत्‌ तव,“माँ! इन दोनों बातोंपर विचार करके जिस प्रकार हमारे कुलका कल्याण हो, वही करनेको तुम्हारे लिये यह उत्तम अवसर है

अन्ववेक्ष्यैतदुभयं क्षेमं स्यात् यत् कुलस्य नः। तद् वै कर्तुं परः कालो मातरेष भवेत् तव॥

Verse 15

मा त्वं सर्वविनाशाय स्नेहं कार्षी: सुतेषु न: । न हीदं कर्म मोघं स्थाल्लोककामस्य नः पितु:

मा त्वं सर्वविनाशाय स्नेहं कार्षीः सुतेषु नः। न हीदं कर्म मोघं स्यात् लोककामस्य नः पितुः॥

Verse 16

जरितोवाच इदमाखोर्बिलं भूमौ वृक्षस्थास्य समीपत: । तदाविशध्वं त्वरिता वल्लेरत्र न वो भयम्‌

जरिता उवाच—इदमाखोर्बिलं भूमौ वृक्षस्थास्य समीपतः। तदाविशध्वं त्वरिता वल्ल्येरत्र न वो भयम्॥

Verse 17

ततोऊहं पांसुना छिद्रमपिधास्यामि पुत्रका: । एवं प्रतिकृतं मन्‍्ये ज्वलत: कृष्णवर्त्मन:

ततोऽहं पांसुना छिद्रमपिधास्यामि पुत्रकाः। एवं प्रतिकृतं मन्ये ज्वलतः कृष्णवर्त्मनः॥

Verse 18

तत एष्याम्यतीतेडग्नौ विहन्तुं पांसुसंचयम्‌ । रोचतामेष वो वादो मीक्षार्थ च हुताशनात्‌,फिर आग बुझ जानेपर मैं धूल हटानेके लिये यहाँ आ जाऊँगी। आगसे बचनेके लिये मेरी यह बात तुमलोगोंको पसंद आनी चाहिये

ततः शान्ते हुताशनेऽहं पुनरिहागमिष्यामि पांसुसञ्चयं विहन्तुम्। हुताशनात् परित्राणार्थं ममायं वादो युष्माकं रोचताम्॥

Verse 19

शाड्गका ऊचु. अबर्हन्‌ मांसभूतान्‌ न: क्रव्यादाखुर्विनाशयेत्‌ । पश्यमाना भयमिदं प्रवेष्टं नात्र शकनुम:

शाड्गकाः ऊचुः। अद्य वयं निरपक्षाः शिशवो मांसपिण्डमात्रदेहाः। आखुः क्रव्यादः स नः विनाशयेत्। एतद्भयं पश्यन्तो वयं नात्र बिलं प्रवेष्टुं शक्नुमः॥

Verse 20

कथमन्निर्न नो धक्ष्येत्‌ कथमाखुर्न नाशयेत्‌ | कथं न स्यात्‌ पिता मोघ: कथं माता प्रियेत न:

कथं नः अग्निर्न दहेत्? कथं आखुर्न नाशयेत्? कथं न स्यात् पिता मोघः? कथं माता नः प्रिया जीवेत्?॥

Verse 21

बिल आखोर्विनाश: स्यादग्नेराकाशचारिणाम्‌ । अन्ववेक्ष्यैतदुभयं श्रेयान्‌ दाहो न भक्षणम्‌

बिले आखोर्विनाशः स्यात्, आकाशचारिणामग्नेर् विनाशः। उभयमेतदनुवेक्ष्य श्रेयान् दाहो न भक्षणम्॥

Verse 22

गर्हितं मरणं न: स्थादाखुना भक्षिते बिले । शिष्टादिष्ट: परित्याग: शरीरस्य हुताशनात्‌

गर्हितं मरणं नः स्यादाखुना भक्षिते बिले। शिष्टैर्दिष्टः शरीरस्य परित्यागो हुताशनात्॥

Verse 229

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि जरिताविलापे एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि जरिताविलापे एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।