Adhyaya 215
आदि पर्व — खाण्डवदाह प्रसङ्गः: पावकस्य याचनं तथा इन्द्रवर्षनिवारणोपायः (Adi Parva — Khāṇḍava episode: Agni’s request and the means to resist Indra’s rain)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha Parva (Episode: Pāvaka’s request near Khāṇḍava)
Vaiśaṃpāyana reports a dialogue near Khāṇḍava where a brahmin-appearing petitioner asks Arjuna (Pārtha) and Vāsudeva Kṛṣṇa (Vārṣṇeya) for a singular ‘tṛpti’ (satisfaction). When questioned about the appropriate ‘food,’ the petitioner discloses his identity as Pāvaka (Agni) and clarifies that he does not seek ordinary nourishment; his desired ‘food’ is the burning of the Khāṇḍava forest. Agni explains the operational obstacle: Indra continually protects the forest, motivated by Takṣaka’s residence, and extinguishes Agni’s flames through rain. Agni therefore requests strategic partnership: Arjuna and Kṛṣṇa, as expert weapon-users, should block the rain and prevent beings from escaping on all sides while Agni consumes the forest. Arjuna affirms capability in divine weapons but identifies logistical deficiencies—he lacks a bow commensurate with his strength, needs abundant inexhaustible arrows, a chariot capable of bearing the load, and swift divine horses; he also asks for a method to restrain Indra’s rainfall. The chapter thus frames a conditional alliance in which divine intent requires suitable instruments (karaṇa) and coordinated execution.
Chapter Arc: वैशम्पायन समुद्र-तट के तीर्थ-प्रदेश का वर्णन करते हैं, जहाँ अर्जुन तीर्थयात्रा में पहुँचकर पाँच विशिष्ट तीर्थों को देखता है—ऐसे तीर्थ जिनका स्मरण तपस्वी भी विशेष नियमों से करते हैं। → अर्जुन को वहाँ एक दिव्य, तेजस्विनी, अद्भुत रूपवती अप्सरा दिखाई देती है; उसके तेज और सौंदर्य के साथ एक रहस्य भी जुड़ा है। वह अपने साथियों सहित अपनी दुर्दशा का कारण बताती है—एक महातेजस्वी ब्राह्मण तपस्वी की तपस्या भंग करने के प्रयास में वे सब गई थीं, पर तपस्वी अडिग रहा और क्रोध में उन्हें शाप दे बैठा। → अप्सरा की आत्मकथा में निर्णायक क्षण आता है: तपस्वी का शाप—‘तुम सब जल में ग्राह-योनि (जलचर/मगर-रूप) धारण कर सौ वर्षों तक भोगोगी’—और उसी शाप-बंधन से मुक्ति की आशा अर्जुन के सामने रखी जाती है, जिससे अर्जुन का कर्तव्य स्पष्ट होता है। → अर्जुन उस तीर्थ-प्रदेश में अप्सराओं के शाप-बंधन और उनके जल-जीवन के दुःख का कारण जान लेता है; कथा ‘तीर्थ-ग्राह-विमोचन’ की दिशा में स्थिर हो जाती है—अर्जुन को मुक्तिदाता के रूप में स्थापित करते हुए। → अप्सराओं के शाप का उपाय और अर्जुन द्वारा वास्तविक ‘ग्राह-विमोचन’ किस प्रकार होगा—यह आगे के प्रसंग के लिए छोड़ा जाता है।
Shlokas
Verse 1
अत---कात पजञ्चदर्शाधिकद्विशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा वर्गा अप्सराका ग्राहयोनिसे उद्धार तथा वर्गाकी आत्मकथाका आरम्भ वैशम्पायन उवाच ततः समुद्रे तीर्थानि दक्षिणे भरतर्षभ । अभ्यगच्छत् सुपुण्यानि शोभितानि तपस्विभि:
वैशम्पायन उवाच । ततः समुद्रे तीर्थानि दक्षिणे भरतर्षभ । अभ्यगच्छत् सुपुण्यानि शोभितानि तपस्विभिः ॥
Verse 2
वर्जयन्ति सम तीर्थानि तत्र पठच सम तापसा: । अवकीर्णानि यान्यासन् पुरस्तात् तु तपस्विभि:
वर्जयन्ति स्म तान् तीर्थान् तत्र पञ्च समा तपसाः । अवकीर्णानि यान्यासन् पुरस्तात् तु तपस्विभिः ॥
Verse 3
अगस्त्यतीर्थ सौभद्रं पौलोम॑ च सुपावनम् | कारन्धमं प्रसन्नं च हयमेधफलं च तत्
वैशम्पायन उवाच—अगस्त्यतीर्थं सौभद्रं पौलोमं च सुपावनम् । कारन्धमं प्रसन्नं च हयमेधफलं च तत् ॥
Verse 4
भारद्वाजस्य तीर्थ तु पापप्रशमनं महत् | एतानि पज्च तीर्थानि ददर्श कुरुसत्तम:
भारद्वाजस्य तीर्थं तु पापप्रशमनं महत् । एतानि पञ्च तीर्थानि ददर्श कुरुसत्तमः ॥
Verse 5
विविक्तान्युपलक्ष्याथ तानि तीर्थानि पाण्डव: । दृष्टवा च वर्ज्यमानानि मुनिभिर्धर्मबुद्धिभि:
विविक्तान्युपलक्ष्याथ तानि तीर्थानि पाण्डवः । दृष्ट्वा च वर्ज्यमानानि मुनिभिर्धर्मबुद्धिभिः ॥
Verse 6
तपस्विनस्ततो<पृच्छत् प्राउजलि: कुरुनन्दन: । तीर्थानीमानि वर्ज्यन्ते किमर्थ ब्रह्मवादिभि:
तपस्विनस्ततोऽपृच्छत् प्राञ्जलिः कुरुनन्दनः । तीर्थानीमानि वर्ज्यन्ते किमर्थ ब्रह्मवादिभिः ॥
Verse 7
तापसा ऊचु: ग्राहा: पठच वसन्त्येषु हरन्ति च तपोधनान् । तत एतानि वर्ज्यन्ते तीर्थानि कुरुनन्दन
तापसा ऊचुः ग्राहाः पञ्च वसन्त्येषु हरन्ति च तपोधनान् । तत एतानि वर्ज्यन्ते तीर्थानि कुरुनन्दन ॥
Verse 8
वैशम्पायन उवाच तेषां भ्रुत्वा महाबाहुर्वार्यमाणस्तपो धनै: । जगाम तानि तीर्थानि द्रष्टू पुरुषसत्तम:
वैशम्पायन उवाच—तेषां वचः श्रुत्वा महाबाहुः कुरुश्रेष्ठोऽर्जुनः, तपोधनैर्वार्यमाणोऽपि, तानि तीर्थानि द्रष्टुं जगाम पुरुषसत्तमः।
Verse 9
ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थमुत्तमम् । विगाहा सहसा शूर: स्नान॑ चक्रे परंतप:,तदनन्तर परंतप शूरवीर अर्जुन महर्षि सुभद्रके उत्तम सौभद्रतीर्थमें सहसा उतरकर स्नान करने लगे
ततः सौभद्रमासाद्य महर्षेस्तीर्थमुत्तमम् । विगाह्य सहसा शूरः स्नानं चक्रे परंतपः॥
Verse 10
अथ तं॑ पुरुषव्याप्रमन्तर्जलचरो महान् । जग्राह चरणे ग्राह: कुन्तीपुत्रं धनंजयम्,इतनेमें ही जलके भीतर विचरनेवाले एक महान ग्राहने नरश्रेष्ठ कुन्तीकुमार धनंजयका एक पैर पकड़ लिया
अथ तं पुरुषव्याघ्रमन्तर्जलचरो महान् । जग्राह चरणे ग्राहः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्॥
Verse 11
स तमादाय कौन्तेयो विस्फुरन्तं जलेचरम् | उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वर:,परंतु बलवानोंमें श्रेष्ठ महाबाहु कुन्तीकुमार बहुत उछल-कूद मचाते हुए उस जलचर जीवको लिये-दिये पानीसे बाहर निकल आये
स तमादाय कौन्तेयो विस्फुरन्तं जलेचरम् । उदतिष्ठन्महाबाहुर्बलेन बलिनां वरः॥
Verse 12
उत्कृष्ट एव ग्राहस्तु सोडर्जुनेन यशस्विना । बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता,यशस्वी अर्जुनद्वारा पानीके ऊपर खिंच आनेपर वह ग्राह समस्त आभूषणोंसे विभूषित एक परम सुन्दरी नारीके रूपमें परिणत हो गया
उत्कृष्ट एव ग्राहस्तु सोढोऽर्जुनेन यशस्विना । बभूव नारी कल्याणी सर्वाभरणभूषिता॥
Verse 13
दीप्यमाना श्रिया राजन् दिव्यरूपा मनोरमा | तदद्भुतं महद् दृष्टवा कुन्तीपुत्रो धनंजय:
वैशम्पायन उवाच—राजन्, सा श्रिया दीप्यमाना दिव्यरूपा मनोरमा। तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः विस्मयं परमं जगाम॥
Verse 14
तां स्त्रियं परमप्रीत इदं वचनमत्रवीत् । का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वासि जलेचरी
स तां स्त्रियं परमप्रीतः इदं वचनमब्रवीत्। का वै त्वमसि कल्याणि कुतो वासि जलेचरी॥
Verse 15
किमर्थ च महत् पापमिदं कृतवती पुरा | राजन्! वह दिव्यरूपिणी मनोरमा रमणी अपनी अद्भुत कान्तिसे प्रकाशित हो रही थी। यह महान् आश्चर्यकी बात देखकर कुन्तीनन्दन धनंजय बड़े प्रसन्न हुए और उस स्त्रीसे इस प्रकार बोले--“कल्याणी! तुम कौन हो और कैसे जलचरयोनिको प्राप्त हुई थी? तुमने पूर्वकालमें ऐसा महान् पाप किसलिये किया जिससे तुम्हारी यह दुर्गति हुई?” ।। १३-१४ ३ || वर्गोवाच अप्सरास्मि महाबाहो देवारण्यविहारिणी
किमर्थं च महत्पापमिदं कृतवती पुरा। येन ते जलचरत्वं प्राप्तं दुर्गतिरियं तथा॥
Verse 16
इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्गा नाम महाबल । मम सख्यश्नतस्रो5न्या: सर्वा: कामगमा: शुभा:
वर्गोवाच—अप्सरास्मि महाबाहो देवारण्यविहारिणी। इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्गा नाम महाबल॥ मम सख्यश्चतस्रोऽन्याः सर्वाः कामगमाः शुभाः॥
Verse 17
ताभि: सार्थ प्रयातास्मि लोकपालनिवेशनम् । ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं संशितव्रतम्,उन सबके साथ एक दिन मैं लोकपाल कुबेरके घरपर जा रही थी। मार्गमें हम सबने उत्तम व्रतका पालन करनेवाले एक ब्राह्मणको देखा
ताभिः सार्धं प्रयातास्मि लोकपालनिवेशनम्। ततः पश्यामहे सर्वा ब्राह्मणं संशितव्रतम्॥
Verse 18
रूपवन्तमधीयानमेकमेकान्तचारिणम् । तस्यैव तपसा राजंस्तद् वनं तेजसा55वृतम्
वैशम्पायन उवाच—रूपवन्तमधीयानमेकमेकान्तचारिणम् । तस्यैव तपसा राजंस्तद्वनं तेजसा वृतम् ॥
Verse 19
आदित्य इव त॑ देशं कृत्स्नं सर्व व्यकाशयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादूग् रूप॑ चाद्धुतमुत्तमम्
वैशम्पायन उवाच—आदित्य इव तं देशं कृत्स्नं सर्वं व्यकाशयत् । तस्य दृष्ट्वा तपस्तादृक् रूपं चाद्भुतमुत्तमम् ॥
Verse 20
अहं च सौरभेयी च समीची बुद्बुदा लता,भारत! मैं, सौरभेयी, समीची, बुदबुदा और लता--पाँचों एक ही साथ उन ब्राह्मणके समीप गयीं और उन्हें लुभाती हुई हँसने तथा गाने लगीं
वैशम्पायन उवाच—अहं च सौरभेयी च समीची बुद्बुदा लता । पञ्चैवैकत्र तं विप्रं जग्मुर्लोभयितुं तदा ॥
Verse 21
यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत । गायन्त्यो5थ हसन्त्यश्न लोभयित्वा च त॑ द्विजम्
वैशम्पायन उवाच—यौगपद्येन तं विप्रमभ्यगच्छाम भारत । गायन्त्योऽथ हसन्त्यश्च लोभयित्वा च तं द्विजम् ॥
Verse 22
स च नास्मासु कृतवान् मनो वीर कथंचन । नाकम्पत महातेजा: स्थितस्तपसि निर्मले
वैशम्पायन उवाच—स च नास्मासु कृतवान्मनो वीर कथंचन । नाकम्पत महातेजाः स्थितस्तपसि निर्मले ॥
Verse 23
सो5शपत् कुपितोअस्मासु ब्राह्मण: क्षत्रियर्षभ । ग्राहभूता जले यूयं चरिष्यथ शतं समा:
वैशम्पायन उवाच—क्षत्रियर्षभ! अस्माकम् उदण्डतया कुपितोऽसौ ब्राह्मणोऽस्मान् शशाप—“यूयं जले ग्राहभूता भूत्वा शतं समाः चरिष्यथ” इति।
Verse 196
अवतीर्णा: सम तं देशं तपोविघ्नचिकीर्षया । वे सूर्यकी भाँति उस सम्पूर्ण प्रदेशको प्रकाशित कर रहे थे। उनकी वैसी तपस्या और वह अद्भुत एवं उत्तम रूप देखकर हम सभी अप्सराएँ उनके तपमें विघ्न डालनेकी इच्छासे उस स्थानमें उतर पड़ीं
तस्य तपोविघ्नचिकीर्षया ताः सर्वाः समवतीर्णाः तं देशम्। सूर्य इव ताः समग्रं प्रदेशं प्रकाशयन्त्यः। तस्य तीव्रं तपो दिव्यं चोत्तमं रूपं दृष्ट्वा वयम् अप्सरसः तत्रावतताराम, तपसि विघ्नं कर्तुम् इच्छन्त्यः।
Verse 215
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वण्यर्जुनवनवासपर्वणि तीर्थग्राहविमोचने पजञ्चदशाधिकद्विशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि तीर्थग्राहविमोचने पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the ethics of assistance under contested protection: Agni’s objective conflicts with Indra’s guardianship of Khāṇḍava, requiring Arjuna and Kṛṣṇa to assess whether and how to support an act opposed by a higher protective authority.
Intent is insufficient without appropriate means: the chapter emphasizes that effective action requires right instruments, clear constraints, and coordinated roles—an applied lesson in preparedness and conditional commitment.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is structural, establishing the rationale and requirements for the ensuing Khāṇḍava undertaking within the epic’s broader causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.