Adhyaya 214
Indraprastha Prosperity and the Arjuna–Kṛṣṇa Yamunā Excursion (इन्द्रप्रस्थ-वैभवम् तथा यमुनाविहारः)
Upa-parva: Indraprastha-vaibhava (Pandava Governance and Courtly Leisure) — contextual unit
Vaiśaṃpāyana describes the Pandavas established at Indraprastha under the authority of Dhṛtarāṣṭra and the Kuru lineage, with Yudhiṣṭhira portrayed as a ruler whose conduct integrates dharma, artha, and kāma in balanced measure. The populace experiences security and satisfaction attributed not merely to fortune but to deliberate, agreeable, and truthful governance; the king’s speech is characterized by appropriateness and non-injury. Brahmin advisors led by Dhaumya attend him, and the Pandavas’ collective presence is likened to a well-ordered sacrificial rite supported by the Vedas. After some time, Arjuna proposes to Kṛṣṇa a leisure outing to the Yamunā with friends, receives formal leave from Yudhiṣṭhira, and the pair proceed to a richly appointed recreational area filled with food, drink, music, and communal play. Draupadī and Subhadrā are noted as distributing fine garments and ornaments among the women during festivities. The scene culminates with a radiant ascetic-brahmin figure approaching Arjuna and Vāsudeva, prompting them to rise in respect, signaling an impending dialogue or request that will redirect the narrative.
Chapter Arc: वनवास-प्रतिज्ञा के बंधन में बँधे कुन्तीपुत्र अर्जुन पूर्वदिशा के तीर्थों की ओर निकलते हैं—जहाँ हर स्नान एक पाप-क्षालन है और हर दान एक नई कीर्ति। → अगस्त्यवट, वसिष्ठपर्वत और भृगुतुङ्ग जैसे पुण्यस्थलों में शौच-स्नान कर वे ब्राह्मणों को सहस्रों गौएँ दान देते हुए आगे बढ़ते हैं। महेन्द्रपर्वत के तपोवनों को निहारते-निहारते वे समुद्र-तट से मणिपूर पहुँचते हैं, जहाँ एक राजवंश की विचित्र परंपरा—एक समय में केवल एक ही संतान—उनके सामने प्रश्न बनकर खड़ी होती है। → मणिपूर के राजा प्रभञ्जन (वंश-परंपरा का स्मरण कराते हुए) अर्जुन से अपनी एकमात्र कन्या चित्राङ्गदा का विवाह-प्रस्ताव रखते हैं और वंश-रक्षा हेतु शर्त रखते हैं कि उत्पन्न पुत्र मणिपूर का उत्तराधिकारी होगा। अर्जुन ‘तथास्तु’ कहकर प्रतिज्ञा करते हैं—और धर्म, प्रेम, तथा वचन-पालन को एक ही गांठ में बाँध देते हैं। → अर्जुन चित्राङ्गदा को स्वीकार कर मणिपूर में तीन वर्ष निवास करते हैं। पुत्र उत्पन्न होने पर वे पत्नी को हृदय से लगाकर, राजा से अनुमति लेकर, अपने तीर्थ-पर्यटन/वनवास-मार्ग पर पुनः अग्रसर हो जाते हैं—कर्तव्य की धारा में निजी सुख को भी मर्यादा से प्रवाहित करते हुए। → अर्जुन का पथ फिर खुलता है—पूर्वदिशा के आगे कौन-सा तीर्थ, कौन-सा बंधन, और कौन-सा वरदान उनका इंतज़ार कर रहा है?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३७ श्लोक हैं) चतुर्दशाधिकद्विशततमो< ध्याय: अर्जुनका पूर्वदिशाके तीर्थोंमें भ्रमण करते हुए ए मणिपूरमें जाकर चित्रांगदाका पाणिग्रहण करके उसके गर्भसे एक पुत्र उत्पन्न करना वैशम्पायन उवाच कथयित्वा च तत् सर्व ब्राह्मणेभ्य: स भारत । प्रययाौ हिमवत्पाश्व॑ ततो वज्रधरात्मज:
वैशम्पायन उवाच—तत् सर्वं ब्राह्मणेभ्यः कथयित्वा स भारत । प्रययौ हिमवत्पार्श्वं ततो वज्रधरात्मजः ॥
Verse 2
अगस्त्यवटमासाद्य वसिष्ठस्य च पर्वतम् | भगुतुज़े च कौन्तेय: कृतवाज्छौचमात्मन:,अगस्त्यवट, वसिष्ठपर्वत तथा भृगुतुंगपर जाकर उन्होंने शौच-स्नान आदि किये
अगस्त्यवटमासाद्य वसिष्ठस्य च पर्वतम् । भृगुतुङ्गं च कौन्तेयः कृतवाञ्शौचमात्मनः ॥
Verse 3
प्रददौ गोसहस्राणि सुबहूनि च भारत । निवेशांश्व द्विजातिभ्य: सोडददत् कुरुसत्तम:
प्रददौ गोसहस्राणि सुबहूनि च भारत । निवेशांश्च द्विजातिभ्यः सोऽददत् कुरुसत्तमः ॥
Verse 4
हिरण्यविन्दोस्तीर्थें च स्नात्वा पुरुषसत्तम: । दृष्टवान् पाण्डवश्रेष्ठ: पुण्यान्यायतनानि च,हिरण्यबिंदुतीर्थमें स्नान करके पाण्डवश्रेष्ठ पुरुषोत्तम अर्जुनने अनेक पवित्र स्थानोंका दर्शन किया
हिरण्यविन्दोस्तीर्थे च स्नात्वा पुरुषसत्तमः । दृष्टवान् पाण्डवश्रेष्ठः पुण्यान्यायतनानि च ॥
Verse 5
अवतीर्य नरश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सह भारत । प्राचीं दिशमभिप्रेप्सुर्जगाम भरतर्षभ:,जनमेजय! तत्पश्चात् हिमालयसे नीचे उतरकर भरत-कुलभूषण नरश्रेष्ठ अर्जुन पूर्व दिशाकी ओर चल दिये
अवतीर्य नरश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सह भारत । प्राचीं दिशमभिप्रेप्सुर्जगाम भरतर्षभः ॥
Verse 6
आनुपूर्व्येण तीर्थानि दृष्टवान् कुरुसत्तम: । नदीं चोत्पलिनीं रम्यामरण्यं नैमिषं प्रति
वैशम्पायन उवाच—ततः कुरुसत्तमो धनञ्जयः आनुपूर्व्येण बहूनि तीर्थानि दृष्टवान्। नैमिषारण्यं प्रति गच्छन्, भारत, रम्यामुत्पलिनीं नदीमपि ददर्श।
Verse 7
नन्दामपरनन्दां च कौशिकी च यशस्विनीम् । महानदीं गयां चैव गड़ामपि च भारत
नन्दामपरनन्दां च कौशिकीं च यशस्विनीम्। महानदीं गयां चैव गङ्गामपि च भारत॥
Verse 8
एवं तीर्थानि सर्वाणि पश्यमानस्तथा5< श्रमान् । आत्मन: पावन कुर्वन् ब्राह्मणेभ्यो ददौ च गा:
एवं तीर्थानि सर्वाणि पश्यन् तथा आश्रमान्। आत्मानं पावनं कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो गा ददौ॥
Verse 9
अड्वड़कलिड्लेषु यानि तीर्थानि कानिचित् | जगाम तानि सर्वाणि पुण्यान्यायतनानि च,तदनन्तर अंग, वंग और कलिंग देशोंमें जो कोई भी पवित्र तीर्थ और मन्दिर थे, उन सबमें वे गये
अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु यानि तीर्थानि कानिचित्। जगाम तानि सर्वाणि पुण्यान्यायतनानि च॥
Verse 10
दृष्टवा च विधिवत् तानि धनं चापि ददौ ततः । कलिडूराष्ट्रद्वारेषु ब्राह्मणा: पाण्डवानुगा: । अभ्यनुज्ञाय कौन्तेयमुपावर्तन्त भारत
दृष्ट्वा च विधिवत् तानि धनं चापि ददौ ततः। कलिङ्गराष्ट्रद्वारेषु ब्राह्मणाः पाण्डवानुगाः। अभ्यनुज्ञाय कौन्तेयम् उपावर्तन्त भारत॥
Verse 11
स तु तैरभ्यनुज्ञातः कुन्तीपुत्रो धनंजय: । सहायैरल्पकै: शूर: प्रययौ यत्र सागर:,परंतु कुन्तीपुत्र शूरवीर धनंजय उन ब्राह्मणोंकी आज्ञा ले थोड़े-से सहायकोंके साथ उस स्थानकी ओर गये, जहाँ समुद्र लहराता था
स तु तैरभ्यनुज्ञातः कुन्तीपुत्रो धनंजयः । सहायैरल्पकैः शूरः प्रययौ यत्र सागरः ॥
Verse 12
स कलिज्जनतिक्रम्प देशानायतनानि च । हर्म्याणि रमणीयानि प्रेक्षमाणो ययौ प्रभु:,कलिंग देशको लाँधघकर शक्तिशाली अर्जुन अनेक देशों, मन्दिरों तथा रमणीय अट्टालिकाओंका दर्शन करते हुए आगे बढ़े
स कलिङ्गजनतिक्रम्य देशानायतनानि च । हर्म्याणि रमणीयानि प्रेक्षमाणो ययौ प्रभुः ॥
Verse 13
महेन्द्रपर्वत॑ं दृष्टवा तापसैरुपशोभितम् | समुद्रतीरेण शनैर्मणिपूरं जगाम ह
महेन्द्रपर्वतं दृष्ट्वा तापसैरुपशोभितम् । समुद्रतीरेण शनैर्मणिपूरं जगाम ह ॥
Verse 14
तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । अभिगम्य महाबाहुरभ्यगच्छन्महीपतिम्,वहाँके सम्पूर्ण तीर्थों और पवित्र मन्दिरोंमें जानेके बाद महाबाहु अर्जुन मणिपूरनरेशके पास गये
तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । अभिगम्य महाबाहुरभ्यगच्छन्महीपतिम् ॥
Verse 15
मणिपूरेश्वरं राजन् धर्मज्ञं चित्रवाहनम् । तस्य चित्राड्भदा नाम दुहिता चारुदर्शना,राजन! मणिपूरके स्वामी धर्मज्ञ चित्रवाहन थे। उनके चित्रांगदा नामवाली एक परम सुन्दरी कन्या थी
मणिपूरेश्वरं राजन् धर्मज्ञं चित्रवाहनम् । तस्य चित्राङ्गदा नाम दुहिता चारुदर्शना ॥
Verse 16
तां ददर्श पुरे तस्मिन् विचरन्तीं यदृच्छया । दृष्टवा च तां वरारोहां चकमे चैत्रवाहनीम्
वैशम्पायन उवाच—तस्मिन् पुरे सा यदृच्छया विचरन्तीं तां चित्रवाहनीं राजकन्यां स ददर्श। तां वरारोहां सुलक्षणां दृष्ट्वैव तस्य हृदि तामात्मनः प्राप्तुमिच्छा समुत्पपात।
Verse 17
अभिगम्य च राजानमवदत् स्वं प्रयोजनम् । देहि मे खल्विमां राजन क्षत्रियाय महात्मने
स राजानमभिगम्य स्वं प्रयोजनमब्रवीत्—“देहि मे खल्विमां राजन्, महात्मने क्षत्रियाय।”
Verse 18
के | 7 “/ तच्छुत्वा त्वब्रवीद् राजा कस्य पुत्रोड5सि नाम किम् | उवाच तं पाण्डवोडहं कुन्तीपुत्रो धनंजय:
तच्छ्रुत्वा राजा अब्रवीत्—“कस्य पुत्रोऽसि, नाम किं?” स उवाच—“पाण्डवोऽहं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः।”
Verse 19
तमुवाचाथ राजा स सान्त्वपूर्वमिदं वच: । राजा प्रभञ्जनो नाम कुलेडस्मिन् सम्बभूव ह,तब राजाने उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा--“इस कुलमें पहले प्रभंजन नामसे प्रसिद्ध एक राजा हो गये हैं
ततः स राजा तं सान्त्वपूर्वमिदं वचोऽब्रवीत्—“अस्मिन् कुले प्रभञ्जनो नाम राजा पुरा सम्बभूव।”
Verse 20
अपुत्र: प्रसवेनार्थी तपस्तेपे स उत्तमम् । उग्रेण तपसा तेन देवदेव: पिनाकधृक्
अपुत्रः स प्रसवेनार्थी तपस्तेपे स उत्तमम्। उग्रेण तपसा तेन देवदेवः पिनाकधृक् प्रसन्नोऽभवत्। ततः स उमापतिः प्रभुः वरं दत्त्वा बभाषे—“तव वंशे सन्ततिः क्रमशो भविष्यति।”
Verse 21
ईश्वरस्तोषित: पार्थ देवदेव उमापति: । स तस्मै भगवान् प्रादादेकैकं प्रसवं कुले
वैशम्पायन उवाच— पार्थ, देवदेव उमापति पिनाकधारी महादेवः तस्य तपसा सन्तुष्टः। ततः स भगवान् तस्मै वरं प्रादात्— ‘अस्मिन् वंशे एकैकः प्रसवो भविष्यति; एकैकं सन्तानं क्रमशो जायते।’
Verse 22
एकैक: प्रसवस्तस्माद् भवत्यस्मिन् कुले सदा | तेषां कुमारा: सर्वेषां पूर्वेषां मम जज्ञिरे
तस्मादस्माकं कुले सदा एकैकः प्रसवो भवति। पूर्वेषां सर्वेषां मम पितृणां पुत्रा आसन्; मम तु एका कन्यैव जाता। सैव कुलस्य सन्ततिं धारयिष्यति। अतः भरतश्रेष्ठ, तस्यां मम निश्चिता भावना— ‘एष मे पुत्रः’ इति।
Verse 23
एका च मम कन्येयं कुलस्योत्पादिनी भूशम् । पुत्रो ममायमिति मे भावना पुरुषर्षभ
एका च मम कन्यैव कुलस्योत्पादिनी भूशम्। पुत्रो ममायमिति मे भावना, पुरुषर्षभ॥
Verse 24
पत्रिका हेतुविधिना संज्ञिता भरतर्षभ | तस्मादेक: सुतो यो<स्यां जायते भारत त्वया
पत्रिका हेतुविधिना संज्ञिता भरतर्षभ। तस्मादेकः सुतो योऽस्यां जायते भारत त्वया॥
Verse 25
एतच्छुल्क॑ भवत्वस्या: कुलकृज्जायतामिह । एतेन समयेनेमां प्रतिगृह्लीष्व पाण्डव
एतच्छुल्कं भवत्वस्या: कुलकृज्जायतामिह। एतेन समयेनेमां प्रतिगृह्लीष्व पाण्डव॥
Verse 26
स तथेति प्रतिज्ञाय तां कन्यां प्रतिगृह्म च । उवास नगरे तस्मिंस्तिस्र: कुन्तीसुत: समा:
स तथेति प्रतिज्ञाय तां कन्यां प्रतिगृह्य च । उवास नगरे तस्मिंस्तिस्रः कुन्तीसुतः समाः ॥
Verse 27
तस्यां सुते समुत्पन्ने परिष्वज्य वराड़नाम् । आमन्त्रय नृपतिं तं॑ तु जगाम परिवर्तितुम्
तस्यां सुते समुत्पन्ने परिष्वज्य वराङ्गनाम् । आमन्त्र्य नृपतिं तं तु जगाम परिवर्तितुम् ॥
Verse 214
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि चित्राड्भदासड्रमे चतुर्दशाधिकद्विशततमो<5 ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अर्जुनवनवासपर्वणि चित्राङ्गदागमने चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
Rather than a single dilemma, the chapter foregrounds a governance problem: how a ruler can sustain prosperity without ethical compromise—showing that public contentment is linked to intentional, truthful, and non-harmful conduct, not to chance alone.
Legitimacy is performative and ethical: balanced pursuit of dharma, artha, and kāma, disciplined speech, and visible protection of society generate stable well-being; prosperity (lakṣmī) is depicted as anchored in right administration.
No explicit phalaśruti appears in the cited verses; the meta-point is implicit—this episode functions as a transition from civic order to the next consequential encounter, illustrating how narrative shifts emerge from ordinary courtly life.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.