Adhyaya 2
समन्तपञ्चक-आख्यानम् तथा अक्षौहिणी-प्रमाणनिर्णयः (Samantapañcaka Narrative and the Measure of an Akṣauhiṇī)
Upa-parva: Parva-saṅgraha & Samantapañcaka–Akṣauhiṇī Nirūpaṇa (Catalogue and Definitions)
This chapter operates as a technical and etiological briefing within the Naimiṣāraṇya frame. The ṛṣis request a systematic account of Samantapañcaka. The narrator explains its origin through Paraśurāma’s repeated elimination of the kṣatriya class, the creation of five blood-filled reservoirs at Samantapañcaka, and the subsequent pacification by ancestral figures urging cessation; the land near these reservoirs becomes renowned as sacred and is named according to its distinguishing marker (liṅga), illustrating a principle of toponymy. The discourse then situates the later Kuru–Pāṇḍava conflict at this same locale during the Dvāpara–Kali transition and introduces the standardized force measure: akṣauhiṇī. A hierarchical enumeration is provided—patti, senāmukha, gulma, gaṇa, vāhinī, pṛtanā, camū, anīkinī, culminating in akṣauhiṇī—followed by explicit counts of chariots, elephants, infantry, and horses. The chapter also supplies a compressed war-duration ledger by commander-days (Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, Śalya) and transitions into a parva-saṅgraha, listing major books and notable episodes, thereby functioning as an internal navigational index and a meta-commentary on the epic’s comprehensiveness.
Chapter Arc: उग्रश्रवा सौति नैमिषारण्य में ऋषियों से कहते हैं—“शृणुध्वं… कथा: शुभा:” और श्रोताओं को समन्तपञ्चक तथा ‘जय’ नामक इतिहास की महिमा की ओर खींच लेते हैं। → कथा स्वयं युद्ध नहीं, पर युद्ध-बीजों की सूची बनकर उभरती है: परशुराम द्वारा क्षत्रियों का संहार, विविध उपपर्वों/पर्वों का क्रम, तीर्थ-यात्राएँ, वंशावलियाँ, और आगे आने वाले भीषण संग्रामों की झलक—मानो एक विराट ग्रन्थ का द्वार धीरे-धीरे खुल रहा हो। → ‘जय’ शब्द का अर्थ महाभारत-इतिहास ही है—यह उद्घोष अध्याय का शिखर बनता है; साथ ही पर्व-सूची में द्रोणपर्व, सौप्तिक, गदायुद्ध, आश्रमवासिक आदि का संकेत देकर कथा की व्यापकता और अनिवार्य त्रासदी का पूर्वाभास चरम पर पहुँचता है। → सौति क्रमबद्ध अनुक्रमणिका के रूप में आगे-आगे आने वाले प्रसंगों (निवातकवचयुद्ध, आजगर, मार्कण्डेयसमास्या, सारस्वत, तीर्थ-वंश-वर्णन, आदि) का संकेत देकर श्रोताओं को आश्वस्त करते हैं कि यह इतिहास सुव्यवस्थित रूप से कहा जाएगा। → पर्वों की यह झलक श्रोताओं को अगले अध्याय/आगे के आख्यान के लिए उत्कंठित छोड़ती है—कौन-सा कारण इन सबको एक ही ‘जय’ में बाँधता है, और यह ‘विजय’ किसकी, किस मूल्य पर?
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७ श्लोक मिलाकर कुल २८२ श्लोक हैं] ।।
ऋषय ऊचुः समन्तपञ्चकमिति यदुक्त सूतनन्दन। एतत् सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम्॥
Verse 2
सौतिर्वाच शृणुध्वं मम भो विद्रा ब्रुवतश्न॒ कथा: शुभा: । समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुर्महथ सत्तमा:
सौतिरुवाच शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतः कथाः शुभाः। समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुं महथ सत्तमाः॥
Verse 3
त्रेताद्वापरयो: सन्धौ राम: शस्त्रभृतां वर: । असकृत् पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदित:
त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः । असकृत् पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः ॥
Verse 4
स सर्व क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युति: । समनतपजञ्चके पञ्च चकार रौधिरान् हृदान्
स सर्वक्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रौधिरान् ह्रदान् ॥
Verse 5
स तेषु रुधिराम्भ:सु हदेषु क्रोधमूर्च्छित: । पितृन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्
स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः । पितॄन् सन्तर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥
Verse 6
अथर्चीकादयो<भ्येत्य पितरो राममन्रुवन् । राम राम महाभाग प्रीता: सम तव भार्गव
अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन् । राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव ॥
Verse 7
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो । वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो । वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते ॥
Verse 8
राम उवाच यदि मे पितर: प्रीता यद्यनुग्राह्मता मयि । यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया
राम उवाच—यदि मे पितरः प्रीताः स्युः, यद्यनुग्राह्यतां मयि मन्यध्वे, यच्च रोषाभिभूतेन मया क्षत्रवंशः समुत्सादितः, तस्य दुष्कृतस्य पापात् अहं प्रमुच्येयम्।
Verse 9
अतश्न पापान्मुच्ये5हमेष मे प्रार्थितो वर: । हृदाश्न तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुता:
अतः पापान्मुच्येऽहं—एष मे प्रार्थितो वरः। हृदानि च मया कृतानि तीर्थभूतानि भवेयुः, भुवि विश्रुतानि।
Verse 10
एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन् । तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह
एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन्। तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह॥
Verse 11
तेषां समीपे यो देशो हृदानां रुधिराम्भसाम् | समनन््तपजञ्चकमिति पुण्यं तत् परिकीर्तितम्,उन रक्तसे भरे सरोवरोंके पास जो प्रदेश है उसे ही समन्तपंचक कहते हैं। यह क्षेत्र बहुत ही पुण्यप्रद है
तेषां समीपे यो देशो हृदानां रुधिराम्भसाम्। समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत् परिकीर्तितम्॥
Verse 12
येन लिड्लरेन यो देशो युक्त: समुपलक्ष्यते । तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिण:,जिस चिह्नसे जो देश युक्त होता है और जिससे जिसकी पहचान होती है, विद्वानोंका कहना है कि उस देशका वही नाम रखना चाहिये
येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते। तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः॥
Verse 13
अन्तरे चैव सम्प्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् । समन्तपज्चके युद्ध कुरुपाण्डवसेनयो:,जब कलियुग और द्वापरकी सन्धिका समय आया, तब उसी समन्तपंचवक्षेत्रमें कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंका परस्पर भीषण युद्ध हुआ
अन्तरे चैव सम्प्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् । समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥
Verse 14
तस्मिन् परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते | अष्टादश समाजम्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया,भूमिसम्बन्धी दोषोंसेः रहित उस परम धार्मिक प्रदेशमें युद्ध करनेकी इच्छासे अठारह अक्षौहिणी सेनाएँ इकट्टी हुई थीं
तस्मिन् परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते । अष्टादश समासन्नक्षौहिण्यो युयुत्सया ॥
Verse 15
समेत्य त॑ द्विजास्ताश्न तत्रैव निधनं गता: । एततन्नामाभिनिर्वत्तं तस्य देशस्य वै द्विजा:,ब्राह्मणो! वे सब सेनाएँ वहाँ इकट्टी हुईं और वहीं नष्ट हो गयीं। द्विजवरो! इसीसे उस देशका नाम समन्तपंचकः) पड़ गया
समेत्य तत्र द्विजास्ते तत्रैव निधनं गताः । एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः ॥
Verse 16
पुण्यश्ष रमणीयश्व स देशो व: प्रकीर्तित: । तदेतत् कथित सर्व मया ब्राह्मणसत्तमा: । यथा देश: स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रता:
पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः । तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः । यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः ॥
Verse 17
ऋषय ऊचु: अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्या सूतनन्दन । एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्
ऋषय ऊचुः—अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन । एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥
Verse 18
अक्षौहिण्या: परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम् । यथावच्चैव नो ब्रहि सर्व हि विदितं तव,अक्षौहिणी सेनामें कितने पैदल, घोड़े, रथ और हाथी होते हैं? इसका हमें यथार्थ वर्णन सुनाइये; क्योंकि आपको सब कुछ ज्ञात है
अक्षौहिण्याः परिमाणं नराश्वरथदन्तिनाम् । यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव ॥
Verse 19
सौतिरुवाच एको रथो गजकश्लनैको नरा: पञठच पदातय: । त्रयश्न तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते
सौतिरुवाच । एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते ॥
Verse 20
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहु: सेनामुखं बुधा: । त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते,इसी पत्तिकी तिगुनी संख्याको विद्वान् पुरुष 'सेनामुख” कहते हैं। तीन 'सेनामुखों” को एक “गुल्म” कहा जाता है
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः । त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते ॥
Verse 21
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रय: । स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्य: पृतनेति विचक्षणै:
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः । स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः ॥
Verse 22
चमूस्तु पृतनास्तिस्नस्तिस्रश्नम्बस्त्वनीकिनी । अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधा:,तीन पृतनाकी एक “चमू”, तीन चमूकी एक “अनीकिनी” और दस अनीकिनीकी एक 'अक्षौहिणी' होती है। यह विद्वानोंका कथन है
चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी । अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः ॥
Verse 23
अक्षौहिण्या: प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमा: । संख्या गणिततत्त्वज्जै: सहस्राण्येकविंशति:
अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः । संख्या गणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः ॥
Verse 24
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्व सप्तति: । गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत्
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः । गजानां च परिमाणमेतदेव विनिर्दिशेत् ॥
Verse 25
ज्ञेय शतसहस््रं तु सहस्नाणि नवैव तु । नराणामपि पजञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघा:,निष्पाप ब्राह्मणो! एक अक्षौहिणीमें पैदल मनुष्योंकी संख्या एक लाख नौ हजार तीन सौ पचास (१,०९,३५०) जाननी चाहिये
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु । नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघ ॥
Verse 26
पज्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च । दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया,एक अक्षौहिणी सेनामें, घोड़ोंकी ठीक-ठीक संख्या पैंसठ हजार छः: सौ दस (६५,६१०) कही गयी है
पञ्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च । दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया ॥
Verse 27
एतामक्षौहिणीं प्राहु: संख्यातत्त्वविदो जना: । यां व: कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधना:,तपोधनो! संख्याका तत्त्व जाननेवाले विद्वानोंने इसीको अक्षौहिणी कहा है, जिसे मैंने आपलोगोंको विस्तारपूर्वक बताया है
एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वविदो जनाः । यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः ॥
Verse 28
एतया संख्यया हासन् कुरुपाण्डवसेनयो: । अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठा: पिण्डिताष्टादशैव तु,श्रेष्ठ ब्राह्मणो! इसी गणनाके अनुसार कौरव-पाण्डव दोनों सेनाओंकी संख्या अठारह अक्षौहिणी थी
एतया संख्यया हासन् कुरुपाण्डवसेनयोः । अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु ॥
Verse 29
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गता: । कौरवान् कारण कृत्वा कालेनाद्भधुतकर्मणा
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गताः । कौरवान् कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा ॥
Verse 30
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् । अहानि पज्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् । अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम् ॥
Verse 31
अहनी युयुधे द्वे तु कर्ण: परबलार्दन: । शल्यो<र्धदिवसं चैव गदायुद्धमत: परम्
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः । शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतः परम् ॥
Verse 32
तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमा: । प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्याधिष्ठिरे बलम्
तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमा: । प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्युधिष्ठिरे बलम् ॥
Verse 33
यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् | जनमेजयस्य तत् सत्रे व्यासशिष्येण धीमता
यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् । जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता ॥
Verse 34
कथितं विस्तरार्थ च यशो वीर्य महीक्षिताम् । पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादित: स्मृतम्
कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम् । पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम् ॥
Verse 35
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् । प्रतिपन्नं नरै: प्राजैरवैराग्यमिव मोक्षिभि:
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् । प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैरवैराग्यमिव मोक्षिभिः ॥
Verse 36
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम् । इतिहास: प्रधानार्थ: श्रेष्ठ: सर्वागमेष्वयम्
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम् । इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम् ॥
Verse 37
अनश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते । आहारमनपगश्रिित्य शरीरस्येव धारणम्,जैसे भोजन किये बिना शरीर-निर्वाह सम्भव नहीं है, वैसे ही इस इतिहासका आश्रय लिये बिना पृथ्वीपर कोई कथा नहीं है
अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते । आहारमनपगाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥
Verse 38
तदेतद् भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते । उदयप्रेप्सुभिर्भुत्यैरैभिजात इवेश्वर:
तदेतद् भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते । उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरैभिजात इवेश्वरः ॥
Verse 39
इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा । स्वरव्यज्जनयो: कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्
इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा । स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक् ॥
Verse 40
तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वण: । सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थभ्भूषितस्य च
तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः । सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थभूषितस्य च ॥
Verse 41
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रह: । पर्वनुक्रमणी पूर्व द्वितीय: पर्वसंग्रह:
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः । पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः ॥
Verse 42
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् | ततः सम्भवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम्,इसके पश्चात् पौष्य, पौलोम, आस्तीक और आदिअंशावतरण पर्व हैं। तदनन्तर सम्भवपर्वका वर्णन है, जो अत्यन्त अद्भुत और रोमांचकारी है
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् । ततः सम्भवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥
Verse 43
दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते । ततो बकवध: पर्व पर्व चैत्ररथं तत:,इसके पश्चात् जतुगृह (लाक्षाभवन) दाहपर्व है। तदनन्तर हिडिम्बवधपर्व है, फिर बकवध और उसके बाद चैत्ररथपर्व है
दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते । ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः ॥
Verse 44
ततः स्वयंवरो देव्या: पाज्चाल्या: पर्व चोच्यते । क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्
ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते । क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ॥
Verse 45
विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च । अर्जुनस्य वने वास: सुभद्राहरणं तत:,विदुरागमन, राज्यलम्भपर्व, तत्पश्चात् अर्जुन-वनवासपर्व और फिर सुभद्राहरणपर्व है
विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च । अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः ॥
Verse 46
सुभद्राहरणादूर्ध्व ज्ेया हरणहारिका । तत: खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम्,सुभद्राहरणके बाद हरणाहरणपर्व है, पुनः खाण्डवदाह-पर्व है, उसीमें मयदानवके दर्शनकी कथा है
सुभद्राहरणादूर्ध्व ज्ञेया हरणहारिका । ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम् ॥
Verse 47
सभापर्व ततः प्रोक्त मन्त्रपर्व ततः परम् । जरासन्धवध: पर्व पर्व दिग्विजयं तथा,इसके बाद क्रमश: सभापर्व, मन्त्रपर्व, जरासन्ध-वधपर्व और दिग्विजयपर्वका प्रवचन है
सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम् । जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा ॥
Verse 48
पर्व दिग्विजयादूर्ध्व राजसूयिकमुच्यते । ततश्चार्धाभिहरणं शिशुपालवधस्तत:,तदनन्तर राजसूय, अर्घाभिहरण और शिशुपाल-वधपर्व कहे गये हैं
पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते । ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः ॥
Verse 49
द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमत: परम् । तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च,इसके बाद क्रमशः द्यूत एवं अनुद्यूतपर्व हैं। तत्पश्चात् वनयात्रापर्व तथा किर्मीरवधपर्व है
द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमतः परम् । तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च ॥
Verse 50
अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमत: परम् | ईश्वरार्जुनयोर्युद्धे पर्व कैरातसंज्ञितम्
अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् । ईश्वरार्जुनयोर्युद्धे पर्व कैरातसंज्ञितम् ॥
Verse 51
इन्द्रलोकाभिगमन पर्व ज्ञेयमत: परम् । नलोपाख्यानमपि च धार्मिक करुणोदयम्,तत्पश्चात् इन्द्रलोकाभिगमनपर्व है, फिर धार्मिक तथा करुणोत्पादक नलोपाख्यानपर्व है
इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् । नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम् ॥
Verse 52
तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः । जटासुरवध: पर्व यक्षयुद्धमत: परम्,तदनन्तर बुद्धिमान् कुरुराजका तीर्थयात्रापर्व, जटासुरवधपर्व और उसके बाद यक्षयुद्धपर्व है
तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः । जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् ॥
Verse 53
निवातकवचैरय्युद्ध पर्व चाजगरं ततः । मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते,इसके पश्चात् निवातकवचयुद्ध, आजगर और मार्कण्डेयसमास्यापर्व क्रमश: कहे गये हैं
ततः निवातकवचैरयुद्धपर्व, आजगरपर्व, तथा मार्कण्डेयसमास्यापर्व च क्रमशः कथ्यते।
Verse 54
संवादश्न तत: पर्व द्रौोपदीसत्यभामयो: । घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नोद्भवं तत:
ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः संवादः। ततः घोषयात्रापर्व, तस्मिन्मृगस्वप्नोद्भवमाख्यानं कथ्यते।
Verse 55
व्रीहिद्रोणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च । द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम्
व्रीहिद्रोणिकमाख्यानं, ऐन्द्रद्युम्नं तथैव च। द्रौपदीहरणपर्व, जयद्रथविमोक्षणं च।
Verse 56
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्रयाश्वैवमद्भुतम् । रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमत: परम्,इसके बाद पतित्रता सावित्रीके पातिव्रत्यका अदभुत माहात्म्य है। फिर इसी स्थानपर रामोपाख्यानपर्व जानना चाहिये
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम्। रामोपाख्यानमत्रैव, ततः परं ज्ञेयमित्युत।
Verse 57
कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते । आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम् | पाण्डवानां प्रवेशश्व॒ समयस्य च पालनम्
कुण्डलाहरणपर्व ततः परं इहोच्यते। आरणेयं ततः पर्व, वैराटं तदनन्तरम्। वैराटे पाण्डवानां प्रवेशः, समयस्य च पालनं कथ्यते।
Verse 58
कीचकानां वध: पर्व पर्व गोग्रहणं तत: । अभिमन्योश्र वैराट्या: पर्व वैवाहिकं स्मृतम्,इसके बाद कीचकवधपर्व, गोग्रहण (गोहरण)-पर्व तथा अभिमन्यु और उत्तराके विवाहका पर्व है
कीचकानां वधः पर्व, पर्व गोग्रहणं ततः । अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् ॥
Verse 59
उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्व॑ महाद्भुतम् । ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमत: परम्
उद्योगपर्व विज्ञेयं तत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् । ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥
Verse 60
प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया । पर्व सानत्सुजातं वै गुह्मध्यात्मदर्शनम्
प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया । पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम् ॥
Verse 61
यानसन्धिस्तत: पर्व भगवद्यानमेव च । मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च
यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च । मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च ॥
Verse 62
सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च । जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षघोडशराजिकम्
सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च । जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजिकम् ॥
Verse 63
सभाप्रवेश: कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् | उद्योग: सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च
सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् । उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च ॥
Verse 64
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मन: । निर्याणं च तत: पर्व कुरुपाण्डवसेनयो:,इसी प्रसंगमें महात्मा कर्णका विवादपर्व है। तदनन्तर कौरव एवं पाण्डव-सेनाका निर्याणपर्व है
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः । निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः ॥
Verse 65
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्ते तदनन्तरम् | उलूकदूतागमन पर्वामर्षविवर्धनम्,तत्पश्चात् रथातिरथसंख्यापर्व और उसके बाद क्रोधकी आग प्रज्वलित करनेवाला उलूकदूतागमनपर्व है
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्ते तदनन्तरम् । उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम् ॥
Verse 66
अम्बोपाख्यानमन्रैव पर्व ज्ञेगमत: परम् | भीष्माभिषेचन पर्व ततश्वाद्भुतमुच्यते,इसके बाद ही अम्बोपाख्यानपर्व है। तत्पश्चात् अदभुत भीष्माभिषेचनपर्व कहा गया है
अम्बोपाख्यानमन्वेव पर्व ज्ञेयमतः परम् । भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते ॥
Verse 67
जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्ते तदनन्तरम् | भूमिपर्व ततः प्रोक्ते द्वीपविस्तारकीर्तनम्,इसके आगे जम्बूखण्ड विनिर्माणपर्व है। तदनन्तर भूमिपर्व कहा गया है, जिसमें द्वीपोंके विस्तारका कीर्तन किया गया है
जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्ते तदनन्तरम् । भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम् ॥
Verse 68
पर्वोक्ते भगवद्वीता पर्व भीष्मवधस्तत: । द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्तत:,इसके बाद क्रमश: भगवदगीता, भीष्मवध, द्रोणाभिषेक तथा संशप्तकवधपर्व हैं
पर्वोक्ते भगवद्गीतापर्व भीष्मवधस्ततः । द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः ॥
Verse 69
अभिमन्युवध: पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते । जयद्रथवध: पर्व घटोत्कचवधस्तत:,इसके बाद अभिमन्युवधपर्व, प्रतिज्ञापर्व, जयद्रथवधपर्व और घटोत्कचवधपर्व हैं
अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते । जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ॥
Verse 70
ततो द्रोणवध: पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् । मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते,फिर रोंगटे खड़े कर देनेवाला द्रोणवधपर्व जानना चाहिये। तदनन्तर नारायणास्त्रमोक्षपर्व कहा गया है
ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् । मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते ॥
Verse 71
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् । ह्नदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमत: परम्,फिर कर्णपर्व और उसके बाद शल्यपर्व है। इसी पर्वमें हृदप्रवेश और गदायुद्धपर्व भी हैं
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् । ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥
Verse 72
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् । अत ऊर्ध्व॑ सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते,तदनन्तर सारस्वतपर्व है, जिसमें तीर्थों और वंशोंका वर्णन किया गया है। इसके बाद है अत्यन्त बीभत्स सौप्तिकपर्व
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् । अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥
Verse 73
ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्व सुदारुणम् जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्तत: परम्,इसके बाद अत्यन्त दारुण ऐषीकपर्वकी कथा है। फिर जलप्रदानिक और स्त्रीविलापपर्व आते हैं
ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् । जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम् ॥
Verse 74
भ्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् । चार्वाकनिग्रह: पर्व रक्षसो ब्रह्म॒रूपिण:
श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् । चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः ॥
Verse 75
आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमत: । प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्ते तदनन्तरम्,तदनन्तर धर्मबुद्धिसम्पन्न धर्मराज युधिष्ठिरके अभिषेकका पर्व है तथा इसके पश्चात् गृहप्रविभागपर्व है
आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमतः । प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्ते तदनन्तरम् ॥
Verse 76
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् | आपद्धर्मश्न पर्वोक्त मोक्षधर्मस्ततः परम्,इसके बाद शान्तिपर्व प्रारम्भ होता है; जिसमें राजधर्मानुशासन, आपद्धर्म और मोक्षधर्मपर्व हैं
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् । आपद्धर्मश्च पर्वोक्तो मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥
Verse 77
शुकप्रश्नाभिगमन ब्रह्म॒प्रश्नानुशासनम् । प्रादुर्भावश्व दुर्वास: संवादश्वैव मायया,फिर शुकप्रश्नाभिगमन, ब्रह्मप्रश्नानुशासन, दुर्वासाका प्रादुर्भाव और मायासंवादपर्व हैं
शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् । प्रादुर्भावश्च दुर्वासाः संवादश्चैव मायया ॥
Verse 78
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् | स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमत:,इसके बाद धर्माधर्मका अनुशासन करनेवाला आनुशासनिकपर्व है, तदनन्तर बुद्धिमान् भीष्मजीका स्वर्गारोहणपर्व है
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् । स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः ॥
Verse 79
ततो<5श्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम् । अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम्,अब आता है आश्वमेधिकपर्व, जो सम्पूर्ण पापोंका नाशक है। उसीमें अनुगीतापर्व है, जिसमें अध्यात्मज्ञानका सुन्दर निरूपण हुआ है
ततोऽश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम् । अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम् ॥
Verse 80
पर्व चाश्रमवासाख्य॑ पुत्रदर्शनमेव च । नारदागमनं पर्व ततः: परमिहोच्यते,इसके बाद आश्रमवासिक, पुत्रदर्शन और तदनन्तर नारदागमनपर्व कहे गये हैं
पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च । नारदागमनं पर्व ततः परम् इहोच्यते ॥
Verse 81
इसके बाद है अत्यन्त भयानक एवं दारुण मौसलपर्व। तत्पश्चात् महाप्रस्थानपर्व और स्वर्गारोहण-पर्व आते हैं
ततो मौसलपर्व स्यात् घोरं दारुणमेव च । ततः महाप्रस्थानं पर्व स्वर्गारोहणमेव च ॥
Verse 82
हरिवंशस्तत: पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् विष्णुपर्व शिशोश्षचर्या विष्णो: कंसवधस्तथा
हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् । विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा ॥
Verse 83
मौसल पर्व चोद्िष्टं ततो घोरं सुदारुणम् । महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं तत:
मौसलपर्व चोदिष्टं ततो घोरं सुदारुणम् । महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः । खिलेष्वेवाभिधीयते भविष्यपर्व चाद्भुतं महत् । एतत् पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना ॥
Verse 84
यथावत् सूरपुत्रेण लौमहर्षणिना ततः । उक्तानि नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु
यथावत् सूरपुत्रेण लौमहर्षणिना ततः । उक्तानि नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु ॥
Verse 85
समासो भारतस्यायमत्रोक्त: पर्वसंग्रह: । पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्
समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः । पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् । मयस्य दर्शनं चैव आदिपर्वणि कथ्यते ॥
Verse 86
सम्भवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वध: । तथा चैत्रर॒थं देव्या: पाज्चाल्याश्व॒ स्वयंवर:
सम्भवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः । तथा चैत्ररथं देव्याḥ पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः ॥
Verse 87
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् । विदुरागमनं चैव राज्यलम्भस्तथैव च
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् । विदुरागमनं चैव राज्यलम्भस्तथैव च ॥
Verse 88
वनवासोडर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं तत: । हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च
वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः । हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च ॥
Verse 89
पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तड़कस्योपवर्णितम्,पौष्यपर्वमें उत्तंकके माहात्म्यका वर्णन है। पौलोमपर्वमें भूगुवंशके विस्तारका वर्णन है। आस्तीकपर्वमें सब नागों तथा गरुड़की उत्पत्तिकी कथा है
पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तङ्कस्योपवर्णितम् । पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः । आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च सम्भवः ॥
Verse 90
पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तार: परिकीर्तित: । आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च सम्भव:
पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः । आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च सम्भवः ॥
Verse 91
क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्चै:अ्रवसस्तथा । यजत: सर्पसत्रेण राज्ञ: पारीक्षितस्थ च
क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा । यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारीक्षितस्य च ॥
Verse 92
कथेयमभिनिर्वत्ता भरतानां महात्मनाम् | विविधा: सम्भवा राज्ञामुक्ता: सम्भवपर्वणि
कथेयमभिनिर्वृत्ता भरतानां महात्मनाम् । विविधाः सम्भवा राज्ञामुक्ताः सम्भवपर्वणि ॥
Verse 93
अन््येषां चैव शूराणामृषेद्वैपायनस्य च । अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम्
अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च । अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् ॥
Verse 94
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् । नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम्
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् । नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम् ॥
Verse 95
अन््येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्धव: । महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विन:
अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्धवः । महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः ॥
Verse 96
शकुन्तलायां दुष्यन्ताद् भरतश्नापि जज्ञिवान् यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्
शकुन्तलायां दुष्यन्ताद् भरतश्चापि जज्ञिवान् । यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम् ॥
Verse 97
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् | शान्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् । शान्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि ॥
Verse 98
तेजों5शानां च सम्पातो भीष्मस्याप्यत्र सम्भव: | राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थिति:
अत्रैव वसूनां तेजोऽंशसम्भूतस्य भीष्मस्य जन्मकथा कथ्यते। तस्य राज्यभोगात् निवृत्तिः, आजीवनब्रह्मचर्यव्रते दृढनिश्चयः, स्वप्रतिज्ञायाः अविचलपालनं च—धर्मनिष्ठायाः त्यागस्य च आदर्शरूपेण निरूप्यते।
Verse 99
प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राड्भदस्य च | हते चित्राड्दे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयस:
प्रतिज्ञापालनं चैव चित्राङ्गदस्य रक्षणम्। हते चित्राङ्गदे चैव यवीयसो भ्रातुरपि रक्षणम्॥
Verse 100
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये सम्प्रतिपादनम् । धर्मस्य नृषु सम्भूतिरणीमाण्डव्यशापजा
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये सम्प्रतिपादनम्। धर्मस्य नृषु सम्भूतिरणीमाण्डव्यशापजा॥
Verse 101
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्व॒ पाण्डवानां च सम्भव:
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा। धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च सम्भवः॥
Verse 102
वारणावततयात्रायां मन्त्रो दुर्योधनस्य च । कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति
वारणावतयात्रायां मन्त्रो दुर्योधनस्य च। कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति॥
Verse 103
हितोपदेशश्न पथि धर्मराजस्य धीमत: । विदुरेण कृतो यत्र हितार्थ म्लेच्छभाषया
लाक्षागृहदाहपर्वणि वारणावत-यात्राप्रसङ्गे दुर्योधनस्य गुप्तः षड्यन्त्रविस्तरः, पाण्डवान् प्रति कूटनीतिज्ञस्य पुरोचनस्य प्रेषणं च वर्ण्यते। तत्र मार्गे विदुरो धीमतः धर्मराजस्य (युधिष्ठिरस्य) हितार्थं म्लेच्छभाषया संकेतेन हितोपदेशं ददौ—धर्मतः व्यवहारतः च पाण्डवानां रक्षणाय द्रोहस्य पूर्वसूचनारूपं वचनम्।
Verse 104
विदुरस्य च वाक्येन सुरज्रोपक्रमक्रिया । निषाद्या: पज्चपुत्राया: सुप्ताया जतुवेश्मनि
विदुरवाक्यानुसारेण सुरङ्गखाननस्योपक्रमः समारब्धः। तस्मिन् जतुवेश्मनि निषाद्या: पञ्चपुत्रया सह सुप्ताया दहनं, पुरोचनस्यापि तत्रैव विनाशः, इति कथा कथ्यते। एवं युक्त्या धर्मिणां रक्षणं, परन्तु कूटयुद्धस्य हिंसया निरपराधानामपि व्यसनं—इत्यस्य नैतिकच्छाया सूच्यते।
Verse 105
पुरोचनस्य चात्रैव दहनं सम्प्रकीर्तितम् । पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्व दर्शनम्
अत्रैव पुरोचनस्य दहनं सम्प्रकीर्त्यते; पाण्डवाश्च घोरं वनं गच्छन्तो हिडिम्बायाः दर्शनं प्राप्नुवन्ति। एवं लाक्षागृहकूटयोजनया जनितं भयम्, विदुरनीत्या च रक्षितो धर्मपक्षः—ततः परं वनवासे साहस-रक्षणयोः प्रधानता कथायां प्रवर्तते।
Verse 106
तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् । घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता
अत्रैव भीमेन महाबलेन हिडिम्बस्य वधः, घटोत्कचस्य चोत्पत्तिः परिकीर्त्यते। वनवासे दुष्टहिंसकानां निवारणाय, दीनानां रक्षणाय च, पराक्रमस्य यथाधर्मं प्रयोगः प्रदर्श्यते; तथा तस्माद् सङ्गमात् भाविनः सहायस्य जन्मापि सूचितम्।
Verse 107
महर्षेर्दर्शन॑ं चैव व्यासस्यामिततेजस: । तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने
अमिततेजसो महर्षेर्व्यासस्य दर्शनं शुभं वर्ण्यते; तदाज्ञया च पाण्डवाः एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने गुप्तं निवासं चक्रुः। तत्रावसतां तेषां बकनाम्नो नरभक्षकस्य वधः कृतः, येन नगरवासिनो विस्मयं जग्मुः, भयमपि निवृत्तम्—एवं वनवासेऽपि परपीडितरक्षणं धर्मानुगुणं प्रदर्श्यते।
Verse 108
अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तित: । बकस्य निधन चैव नागराणां च विस्मय:
अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः। बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः॥
Verse 109
सम्भवश्वैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह । ब्राह्मणात् समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिता:
सम्भवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह। ब्राह्मणात् समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः॥
Verse 110
द्रौपदी प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया । पज्चालानभितो जममुर्यत्र कौतूहलान्विता:
द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया। पाञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः॥
Verse 111
अड्भारपर्ण निर्जित्य गड़्ाकूले<र्जुनस्तदा । सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे
अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा। सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे॥
Verse 112
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्व चाख्यानमुत्तमम् । भ्रातृभि: सहित: सर्वे: पजड्चालानभितो ययौ
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम्। भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पाञ्चालानभितो ययौ॥
Verse 113
पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्ता धनंजय: । द्रौपदी लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम्
पाञ्चालनगरेऽपि धनञ्जयः लक्ष्यं भित्त्वा, सर्वमहीक्षितां मध्ये राजसभायां द्रौपदीं लेभे। अत्र कौशलस्य सार्वजनिकः परीक्षाप्रसङ्गः स्वसंयमश्च राजसन्धेः निर्णायकौ साधनौ भवतः; यथा च यथार्थप्रयोजनानुगता वीर्यशक्तिः राजकीयां नैतिकीं च व्यवस्थां पुनर्निर्माति।
Verse 114
भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान् पृथिवीपतीन् । शल्यकर्णो च तरसा जितवन्तौ महामृथे
अत्र स्मर्यते यथा भीमसेनार्जुनौ महामृधे तरसा संरब्धान् पृथिवीपतीन्, शल्यं कर्णं च, स्वपराक्रमेण जितवन्तौ। आख्यानं दर्शयति—राजसभासु क्रोधो दर्पश्च अनियन्त्रितौ कलहं जनयतः; संयतं बलं दृढनिश्चयश्च तु आक्रमणस्य पुरतः धर्माचारं व्यवस्थां च स्थापयितुं समर्थौ।
Verse 115
दृष्टवा तयोश्व तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् । शड्कमानीौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती
तयोर्वीर्यमप्रमेयममानुषं दृष्ट्वा, महामती रामकृष्णौ शङ्कामापततुः—इमे नूनं पाण्डवा इति। तदनु तौ कुम्भकारगृहं गत्वा तान् द्रष्टुं समुपेयतुः। ततः परं द्रुपदः ‘कथं पञ्च पाण्डवानामेकैव पत्नी’ इति धर्म्ये विषये विचारं चकार।
Verse 116
जग्मतुस्तै: समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि । पञज्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रपदस्य च
ततः तौ तैः समागन्तुं भार्गववेश्मनि शालां जग्मतुः। ततः परं द्रुपदस्यापि पञ्चानामेकपत्नीत्वे धर्म्यः विमर्शः प्रववृते—असाधारणेषु प्रसङ्गेषु मर्यादाधर्मयोः सूक्ष्मविचारः करणीय इति।
Verse 117
पज्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्धुतमुच्यते । द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्नाप्यमानुष:
अत्रैव पञ्चेन्द्राणामद्भुतमुपाख्यानं कथ्यते; द्रौपद्याश्च देवविहितो विवाहः, मानुषपरम्पराविलक्षणोऽपि। अस्मिन् वैवाहिकप्रसङ्गे ग्रन्थः लोकमर्यादां चुनौतीं ददाति, तथापि दिव्येन विधानेन धर्मस्योन्नतिं प्रतिपादयन् चिन्तनाय निमन्त्रयति।
Verse 118
क्षत्तुश्न धृतराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान् प्रति । विदुरस्य च सम्प्राप्तिर्दर्शन॑ केशवस्य च
क्षत्तुश्ना धृतराष्ट्रेण पाण्डवान् प्रति प्रेषणं विदुरस्य च सम्प्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च।
Verse 119
खाण्डवप्रस्थवासश्न तथा राज्यार्धथसर्जनम् । नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्या: समयक्रिया
खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धस्य सर्जनम्। नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया॥
Verse 120
सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् । अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिछ्िरम्
सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम्। अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम्॥
Verse 121
अनुप्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् । मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थ कृतनिश्चय:
अनुप्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम्। मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थे कृतनिश्चयः॥
Verse 122
समयं पालयन् वीरो वन यत्र जगाम ह । पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि संगम:
समयं पालयन् वीरो वनं यत्र जगाम ह। पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि संगमः॥
Verse 123
पुण्यतीर्थानुसंयानं बश्रुवाहनजन्म च । तत्रैव मोक्षयामास पठ्च सो5प्सरस: शुभा:
पुण्यतीर्थानुसंयानं पार्थस्य कथ्यते तथा। तस्मिन्नेव काले चित्राङ्गदागर्भसम्भवो बभ्रुवाहनः। तस्यैव यात्रायां तपस्विब्राह्मणशापात् ग्राहत्वमापन्नाः पञ्च शुभाः अप्सरसः पार्थेन मोक्षिता इति। अनन्तरं प्रभासतीर्थे श्रीकृष्णपार्थयोः समागमः प्रकीर्त्यते।
Verse 124
शापाद् ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विन: । प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागम:
शापाद् ग्राहत्वमापन्नाः तपस्विब्राह्मणेन ताः। ततः प्रभासतीर्थे पार्थस्य कृष्णस्य च समागमः प्रकीर्त्यते।
Verse 125
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी । वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी। वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना॥
Verse 126
गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने । अभिमन्यो: सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजस:
गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने। अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः॥
Verse 127
द्रौपद्यास्तनयानां च सम्भवो«नुप्रकीर्तित: । विहारार्थ च गतयो: कृष्णयोर्यमुनामनु
द्रौपद्यास्तनयानां च सम्भवोऽनुप्रकीर्तितः। विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु॥
Verse 128
सम्प्राप्तिश्नक्रधनुषो: खाण्डवस्य च दाहनम् | मयस्य मोक्षो ज्वलनाद् भुजड़स्य च मोक्षणम्
अत्र कथ्यते—यथा श्रीकृष्णार्जुनौ यमुनातटे विहारार्थं गतौ चक्रं दिव्यं च धनुरिन्द्रस्य (गाण्डीवम्) प्रापतुः; तथा खाण्डववनस्य दाहः, दानवस्य मयस्य ज्वलनाद् मोक्षः, तथा च सर्पस्यैकस्य दाहात् सर्वथा परित्राणं च।
Verse 129
महर्षेमन्दपालस्य शार्ड्र्या तनयसम्भव: । इत्येतदादिपर्वोक्त प्रथमं बहुविस्तरम्
तदनन्तरं महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ड्र्या विहङ्गम्याः गर्भात् तनयसम्भवः कथ्यते। एवमेतदादिपर्वणः प्रथमं बहुविस्तरं निरूपणं प्रोक्तम्।
Verse 130
अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा । सप्तविंशतिरथ्याया व्यासेनोत्तमतेजसा,परमर्षि एवं परम तेजस्वी महर्षि व्यासने इस पर्वमें दो सौ सत्ताईस (२२७) अध्यायोंकी रचना की है
अध्यायानां शते द्वे इति परमर्षिणा संख्याते; व्यासेनोत्तमतेजसा सप्तविंशतिरध्यायाः प्रणीताः। एवं समासतः सप्तविंशत्यधिकद्विशताध्यायाः (२२७) अस्मिन् पर्वणि।
Verse 131
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च । श्लोकाश्न चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना,महात्मा व्यास मुनिने इन दो सौ सत्ताईस (२२७) अध्यायोंमें आठ हजार आठ सौ चौरासी (८,८८४) श्लोक कहे हैं
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च, श्लोकांश्चतुरशीतिं च—एतावन्तः श्लोकाः महात्मना मुनिना व्यासेनास्मिन् द्विशतसप्तविंशत्यध्यायेषु प्रोक्ताः।
Verse 132
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते । सभाक्रिया पाण्डवानां किड्कराणां च दर्शनम्
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते। तत्र पाण्डवानां सभाक्रिया, किङ्कराणां च दर्शनं, नारदेन लोकपालसभावर्णनं, राजसूयस्यारम्भः, जरासन्धवधः, गिरिव्रजे बद्धराजमोक्षणं श्रीकृष्णकृतं, पाण्डवानां दिग्विजयश्च वर्ण्यते।
Verse 133
लोकपालसभाख्यानं नारदाद् देवदर्शिन: । राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा
लोकपालसभाख्यानं नारदाद् देवदर्शिनः । राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा ॥
Verse 134
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् । तथा दिग्विजयोअ्चत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तित:
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् । तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तितः ॥
Verse 135
राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महाक्रतौ । राजसूये<र्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा
राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महाक्रतौ । राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥
Verse 136
यज्ञे विभूतिं तां दृष्टवा दुःखामर्षान्वितस्य च | दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले
यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च । दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले ॥
Verse 137
यत्रास्य मन्युरुदभूतो येन द्यूतमकारयत् । यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनि: कितवो5जयत्
यत्रास्य मन्युरुदभूतो येन द्यूतमकारयत् । यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत् ॥
Verse 138
यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदी नौरिवार्णवात् । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञ: स्नुषां परमदु:खिताम्
यथा समुद्रे निमग्नां नौकां कश्चिदुद्धरेत्, तथा द्यूतार्णवे मग्नां परमदुःखितां स्नुषां द्रौपदीं महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रः समुद्धृतवान्। एषोऽर्थः—राज्ञो धर्मः शरणागतान् दुर्बलांश्च रक्षितुं, कुलगृहेऽधर्मे प्रबलिते तं निग्रहीतुं च।
Verse 139
तारयामास तांस््तीर्णान ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः । पुनरेव ततो द्यूते समाह्दयत पाण्डवान्
तांश्च तीर्णान् ज्ञात्वा नृपो दुर्योधनः, पुनरेव ततो द्यूते पाण्डवान् समाह्वयत्। एषोऽध्यायः दर्शयति—यदा लोभद्वेषौ न निवर्तेते, तदा धर्मसामाजिकविपत्तेः परित्राणमपि पुनः पुनरधर्मेण व्यर्थीकृतं भवति, चाधर्मानुवृत्तिः नीतिरूपेणैव दृढीभवति।
Verse 140
जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्तत: । एतत् सर्व सभापर्व समाख्यातं महात्मना,दुर्योधनने उन्हें जूएमें जीतकर वनवासके लिये भेज दिया। महर्षि व्यासने सभापर्वमें यही सब कथा कही है
जित्वा तान् द्यूते स वनवासाय प्रेषयामास ततः। एतत् सर्वं सभापर्वणि महात्मना व्यासेन समाख्यातम्—यत् कपटेनाधर्मेण च लब्धा जयश्रीः न धर्म्यं राज्यं प्रसूते, किंतु धर्मिष्ठानां क्लेशं, अधर्मिणश्चान्ते विनाशमेव।
Verse 141
अध्याया: सप्ततिरज्ञैयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया । श्लोकानां द्वे सहस्ने तु पजच शलोकशतानि च
अस्मिन् पर्वणि अध्यायाः सप्ततिः अष्टौ च—अष्टसप्ततिः। श्लोकानां तु द्वे सहस्रे पञ्च शतानी एकादश च। अनन्तरं महद् वनपर्व प्रवर्तते।
Verse 142
श्लोकाश्नैकादश ज्ञेया: पर्वण्यस्मिन् द्विजोत्तमा: । अतः पर तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत्
अस्मिन् पर्वणि द्विजोत्तमाः, श्लोकखण्डाः एकादश ज्ञेयाः। अतः परं तृतीयं महद् आरण्यकं ज्ञेयम्—वनवृत्तान्तप्रधानं पर्व।
Verse 143
वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु । पौरानुगमन चैव धर्मपुत्रस्य धीमत:
वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु । पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः ॥
Verse 144
अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना । द्विजानां भरणार्थ च कृतमाराधनं रवे:
अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना । द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः ॥
Verse 145
धौम्योपदेशात् तिग्मांशुप्रसादादन्नसम्भव: । हित॑ च ब्रुवत: क्षत्तु: परित्यागोडम्बिकासुतात्
धौम्योपदेशात् तिग्मांशुप्रसादादन्नसम्भवः । हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात् ॥
Verse 146
त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा । पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात्
त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा । पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥
Verse 147
कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते: । वनस्थान् पाण्डवान् हन्तुं मन्त्रों दुर्योधनस्य च
कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । वनस्थान् पाण्डवान् हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्य च ॥
Verse 148
त॑ दुष्टभावं॑ विज्ञाय व्यासस्यागमन द्रुतम् । निर्याणप्रतिषेधश्व सुरभ्याख्यानमेव च
तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम् । निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च ॥
Verse 149
मैत्रेयागमन चात्र राज्ञश्नैवानुशासनम् । शापोत्सर्गश्न तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च,मैत्रेय ऋषिने आकर राजा धृतराष्ट्रको उपदेश किया और उन्होंने ही राजा दुर्योधनको शाप दे दिया
मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम् । शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च ॥
Verse 150
किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे | वृष्णीनामागमश्चात्र पज्चालानां च सर्वश:
किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे । वृष्णीनामागमश्चात्र पाञ्चालानां च सर्वशः ॥
Verse 151
श्रुत्वा शकुनिना द्ूते निकृत्या निर्जितांश्व॒ तान् । क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्नैव किरीटिना
श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान् । क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना ॥
Verse 152
परिदेवनं च पाज्चाल्या वासुदेवस्य संनिधौ | आश्चासनं च कृष्णेन दु:खार्ताया: प्रकीर्तितम्,द्रौपदी श्रीकृष्णके पास बहुत रोयी-कलपी। श्रीकृष्णने दुःखार्त द्रौपदीको आश्वासन दिया। यह सब कथा वनपर्वमें है
परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य संनिधौ । आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम् ॥
Verse 153
तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा । सुभद्राया: सपुत्राया: कृष्णेन द्वारकां पुरीम्
तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा। कृष्णश्च सुभद्रां सपुत्रां द्वारकां पुरीं निनाय॥
Verse 154
नयन द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह । प्रवेश: पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतववने तत:
नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह। प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः॥
Verse 155
धर्मराजस्य चात्रैव संवाद: कृष्णया सह । संवादश्न तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तित:,इसी पर्वमें युधिष्ठिर एवं द्रौपदीका संवाद तथा युधिष्ठिर और भीमसेनके संवादका भलीभाँति वर्णन किया गया है
धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह। संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः॥
Verse 156
समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा । प्रतिस्मृत्याथ विद्याया दान राज्ञो महर्षिणा,महर्षि व्यास पाण्डवोंके पास आये और उन्होंने राजा युधिष्ठिरको प्रतिस्मृति नामक मन्त्रविद्याका उपदेश दिया
समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा। प्रतिस्मृत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा॥
Verse 157
गमन॑ काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः । अस्त्रहेतोर्विवासक्ष पार्थस्यामिततेजस:
गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः। अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः॥
Verse 158
महादेवेन युद्ध च किरातवपुषा सह । दर्शन॑ं लोकपालानामग्त्रप्राप्तिस्तथैव च,वहीं किरातवेशधारी महादेवजीके साथ अर्जुनका युद्ध हुआ, लोकपालोंके दर्शन हुए और अस्त्रकी प्राप्ति हुई
महादेवेन किरातवपुषा सह युद्धं चाभवत् । ततः लोकपालानां दर्शनं जातं तथैव दिव्यास्त्रप्राप्तिश्च ॥
Verse 159
महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिन: । यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी,इसके बाद अर्जुन अस्त्रके लिये इन्द्रलोकमें गये यह सुनकर धृतराष्ट्रको बड़ी चिन्ता हुई
महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः । यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी ॥
Verse 160
दर्शन बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मन: । युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसन परिदेवनम्
दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः । युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसनपरिदेवनम् ॥
Verse 161
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करूणोदयम् । दमयन्त्या: स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् । दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा ॥
Verse 162
तथाक्षह्गदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षित: । लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात् पाण्डुसुतान् प्रति
तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः । लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात् पाण्डुसुतान् प्रति ॥
Verse 163
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् | स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् । स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै ॥
Verse 164
संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया । तीर्थानां च फलप्राप्ति: पुण्यत्वं चापि कीर्तितम्
संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया । तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम् ॥
Verse 165
पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा । तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनाम्
पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा । तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनाम् ॥
Verse 166
कर्णस्य परिमोक्षो5त्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात् तथा यज्ञविभूतिश्न गयस्यात्र प्रकीर्तिता
कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात् । तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता ॥
Verse 167
आगस््त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् | लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेस्तथा,इसके बाद अगस्त्य-चरित्र है, जिसमें उनके वातापिभक्षण तथा संतानके लिये लोपामुद्राके साथ समागमका वर्णन है
आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् । लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेस्तथा ॥
Verse 168
ऋष्यशृज्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिण: । जामदग्न्यस्य रामस्य चरित॑ं भूरितेजस:,इसके पश्चात् कौमार ब्रह्मचारी ऋष्यशृंगका चरित्र है। फिर परम तेजस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामका चरित्र है
ऋष्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः । जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः ॥
Verse 169
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते | प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्व॒ समागम:
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते । प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः ॥
Verse 170
सीकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गव: । शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान् सोमपीतिनौ
सीकन्यामपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः । शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान् सोमपीतिनौ ॥
Verse 171
ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यावनं प्रतिपादित: । मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोड्त्रैव प्रकीर्तितम्,उन्हीं दोनोंने च्यवन मुनिको बूढ़ेसे जवान बना दिया। राजा मान्धाताकी कथा भी इसी पर्वमें कही गयी है
ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः । मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैव प्रकीर्तितम् ॥
Verse 172
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमक: । पुत्रार्थभयजद् राजा लेभे पुत्रशतं च सः
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः । पुत्रार्थभयजद् राजा लेभे पुत्रशतं च सः ॥
Verse 173
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् | इन्द्राग्नी यत्र धर्मस्य जिज्ञासार्थ शिबिं नृूपम्
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम्—यत्रेन्द्राग्नी धर्मस्य जिज्ञासार्थं शिबिं नृपम् उपजग्मतुः, तस्य धर्मनिष्ठां परिरक्षणव्रतं च परीक्षितुम्।
Verse 174
अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना । अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेडभवत्
अत्रैवाष्टावक्रीयो विवादो यत्र बन्दिना—जनकस्याध्वरे ब्रह्मर्षिरष्टावक्रः शास्त्रार्थं कृत्वा वरुणस्यात्मजं नैयायिकानां प्रमुखं बन्दिनं पराजयामास; तेन विजित्य सागरे क्षिप्तं पितरं प्रत्यलभत। ततो यवक्रीतस्योपाख्यानं महात्मनश्च रैभ्यस्य; तदनन्तरं पाण्डवानां गन्धमादनयात्रा नारायणाश्रमे च वासः।
Verse 175
नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च । पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना
नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च—बन्दिना—यत्र विवादेन महात्मना पराजितः; स जनकस्याध्वरेऽष्टावक्रेण शास्त्रार्थे निहतः, तेन च धर्मार्थं पितृमोक्षः कृतः।
Verse 176
विजित्य सागर प्राप्तं पितरं लब्धवानृषि: । यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मन: । गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे
विजित्य सागरप्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः; यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः; गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे।
Verse 177
नियुक्तो भीमसेन श्व द्रौपद्या गन्धमादने । व्रजन् पथि महाबाहुर्दृष्टटान् पवनात्मजम्
द्रौपद्याः सौगन्धिकानयनार्थं नियुक्तो भीमसेनः श्वो गन्धमादने; व्रजन् पथि महाबाहुः कदलीवने पवनात्मजं श्रीहनूमन्तं ददर्श।
Verse 178
कदलीखण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् । यत्र सौगन्धिकार्थेड्सौ नलिनीं तामधर्षयत्
कदलीखण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् । यत्र सौगन्धिकार्थेऽसौ नलिनीं तामधर्षयत् ॥
Verse 179
यत्रास्य युद्धमभवत् सुमहद् राक्षसै: सह । यक्षैश्षैव महावीर्यर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा,वहीं भीमसेनका राक्षसों एवं महाशक्तिशाली मणिमान् आदि यक्षोंके साथ घमासान युद्ध हुआ
यत्रास्य युद्धमभवत् सुमहद् राक्षसैः सह । यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा ॥
Verse 180
जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् । वृषपर्वणश्न राजर्षेस्ततो 5भिगमनं स्मृतम्
जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् । वृषपर्वणश्च राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम् ॥
Verse 181
आर्डिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च । प्रोत्साहनं च पाउचाल्या भीमस्यात्र महात्मन:
आर्डिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च । प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः ॥
Verse 182
कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षेर्बलोत्कटै: । युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखै: सह
कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः । युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह ॥
Verse 183
समागमश्न पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च । समागमश्नार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभि: सह,यहीं पाण्डवोंका कुबेरके साथ समागम हुआ। इसी स्थानपर अर्जुन आकर अपने भाइयोंसे मिले
यत्र पाण्डवानां वैश्रवणेन सह समागमोऽभूत्, तत्रैव अर्जुनोऽपि आगत्य भ्रातृभिः सह पुनः समागच्छत्।
Verse 184
अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थ सव्यसाचिना । निवातकवचैर्युद्ध हिरण्यपुरवासिभि:
गुरोः (ज्येष्ठस्य) अर्थाय सव्यसाचिना दिव्यान्यस्त्राण्यवाप्य, हिरण्यपुरवासिभिर्निवातकवचैर्दानवैः सह तस्य घोरं युद्धमभवत्।
Verse 185
निवातकवचैघररिर्दानवै: सुरशत्रुभि: । पौलोमै: कालकेयैश्व यत्र युद्ध किरीटिन:
यत्र किरीटी देवशत्रुभिर्भीषणैर्दानवैर्निवातकवचैः पौलोमैः कालकेयैश्च सह युद्धमकरोत्।
Verse 186
वधश्नैषां समाख्यातों राज्ञस्तेनेव धीमता । अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य संनिधौ
तेषां वधं स धीमता राजा प्रति समाख्यातवान्; ततः धर्मराजस्य संनिधौ अस्त्रसंदर्शनारम्भं चकार।
Verse 187
पार्थस्य प्रतिषेधश्व॒ नारदेन सुर््िणा । अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात्,इसी समय देवर्षि नारदने आकर अर्जुनको अस्त्र-प्रदर्शनसे रोक दिया। अब पाण्डव गन्धमादन पर्वतसे नीचे उतरने लगे
पार्थस्य अस्त्रप्रदर्शनं नारदेन देवर्षिणा प्रतिषिद्धम्; ततः पाण्डवाः गन्धमादनात् पुनरवरोहन्।
Verse 188
भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा । भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन् सुगहने वने,फिर एक बीहड़ वनमें पर्वतके समान विशाल शरीरधारी बलवान् अजगरने भीमसेनको पकड़ लिया
तत्र सुगहने दुर्गमे वने पर्वताभोगवर्ष्मणा बलिना भुजगेन्द्रेण भीमस्य ग्रहणं कृतम्।
Verse 189
अमोक्षयद् यत्र चैन॑ प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिर: । काम्यकागमन चैव पुनस्तेषां महात्मनाम्
यत्र युधिष्ठिरः प्रश्नान् उक्त्वा (सम्यगुत्तरं दत्त्वा) तं मोक्षयामास; ततः ते महात्मानः पुनः काम्यकं वनम् आगताः।
Verse 190
तत्रस्थांश्व पुनर्द्रष्ट पाण्डवान् पुरुषर्षभान् । वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्
तत्रस्थेषु पुनः पाण्डवेषु पुरुषर्षभेषु वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्।
Verse 191
मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वश: । पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा
मार्कण्डेयसमास्यायाम् उपाख्यानानि सर्वशः; यत्र परमर्षिणा पृथोर्वैन्यस्याख्यानं प्रोक्तम्।
Verse 192
संवादश्न सरस्वत्यास्ताक्ष्यरषें: सुमहात्मन: । मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्,इसी प्रसंगमें प्रसिद्ध महात्मा महर्षि ताक्ष्य और सरस्वतीका संवाद है। तदनन्तर मत्स्योपाख्यान भी कहा गया है
संवादश्च सरस्वत्यास्ताक्ष्यर्षेः सुमहात्मनः; मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्।
Verse 193
मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते । ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च,इसी मार्कण्डेय-समागममें पुराणोंकी अनेक कथाएँ, राजा इन्द्रद्युम्नका उपाख्यान तथा धुन्धुमारकी कथा भी है
मार्कण्डेयसमास्यां च पुराणं परिकीर्त्यते । ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च ॥
Verse 194
पतिव्रतायाश्नाख्यानं तथैवाज्धिरसं स्मृतम् । द्रौपद्या: कीर्तितश्चात्र संवाद: सत्यभामया,पतिव्रताका और आंगिरसका उपाख्यान भी इसी प्रसंगमें है। द्रौपदीका सत्यभामाके साथ संवाद भी इसीमें है
पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् । द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया ॥
Verse 195
पुनर्द्धतवनं चैव पाण्डवा: समुपागता: । घोषयात्रा च गन्धर्वर्यत्र बद्ध: सुयोधन:,तदनन्तर धर्मात्मा पाण्डव पुन: द्वैतवनमें आये। कौरवोंने घोषयात्रा की और गन्धर्वोने दुर्योधनको बन्दी बना लिया
पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः । घोषयात्रा च यत्रैव गन्धर्वैर् बद्धः सुयोधनः ॥
Verse 196
ह्वियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितो5सौ किरीटिना | धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनम्
ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना । धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनम् ॥
Verse 197
काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते । व्रीहिद्रोणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्
काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते । व्रीहिद्रोणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ॥
Verse 198
दुर्वाससो<प्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् | जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्,इसीमें दुर्वासाजीका उपाख्यान और जयद्रथके द्वारा आश्रमसे द्रौपदीके हरणकी कथा भी कही गयी है
दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् । जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् ॥
Verse 199
यत्रैनमन्वयाद् भीमो वायुवेगसमो जवे । चक्रे चैनं पजचशिखं यत्र भीमो महाबल:
यत्रैनमन्वयाद् भीमो वायुवेगसमो जवे । चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः ॥
Verse 200
रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् । यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि
रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् । यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि ॥
Frequently Asked Questions
The Paraśurāma episode foregrounds the ethical instability of retaliatory violence: martial zeal escalates into repeated extermination, then is restrained by ancestral authority, implying that even ostensibly justified anger requires limits under dharma.
Understanding requires structured context: sacred place is explained through cause and sign (liṅga), historical time is located at yuga transition, and collective action is rendered intelligible through standardized measures (akṣauhiṇī), encouraging disciplined interpretation over impressionistic reading.
Yes, the chapter shifts into explicit meta-commentary by asserting the Mahābhārata’s primacy as Itihāsa and by presenting the parva-saṅgraha (book catalogue), framing comprehension of the epic’s structure as integral to engaging its ethical and philosophical content.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.