Adhyaya 199
खाण्डवप्रस्थप्रवेशः तथा इन्द्रप्रस्थनिर्माणवर्णनम् | Entry into Khāṇḍavaprastha and Description of Indraprastha’s Founding
Upa-parva: Khāṇḍavaprastha–Indraprastha Niveśa (Settlement and City-Founding Episode)
The chapter presents a sequence of diplomatic assent and administrative transition. Drupada affirms the counsel received and expresses satisfaction with the newly formed relationship, indicating that initiation of travel should align with Yudhiṣṭhira’s judgment and with Kṛṣṇa’s approval. Yudhiṣṭhira responds with a posture of deference, signaling coordinated decision-making. With Drupada’s permission, the Pāṇḍavas, accompanied by Kṛṣṇa, Vidura, Draupadī, and Kuntī, proceed to Hāstinapura, where public enthusiasm frames their return as socially restorative. They offer formal respects to Dhṛtarāṣṭra, Bhīṣma, and other elders; after rest, Dhṛtarāṣṭra instructs them to avoid renewed discord and to enter Khāṇḍavaprastha upon receiving half the kingdom, emphasizing security under Arjuna’s protection. The Pāṇḍavas accept, depart to the formidable forested region, and develop a fortified, prosperous city described through extensive urban imagery—moats, gates, armaments, planned roads, residences, gardens, lakes, and the influx of learned and commercial populations—culminating in Indraprastha’s splendor. After settling them, Kṛṣṇa, with Balarāma, returns to Dvāravatī with the Pāṇḍavas’ consent.
Chapter Arc: लाक्षागृह की ज्वाला से बचकर पाण्डवों के जीवित रहने और द्रौपदी-स्वयंवर में अर्जुन द्वारा लक्ष्य-वेध की गुप्त खबर हस्तिनापुर पहुँचती है—और उसी क्षण कौरव-सभा में भय, ईर्ष्या और अविश्वास की आँधी उठती है। → दुर्योधन अपने भाइयों और कर्ण-शकुनि के साथ पाण्डवों की बढ़ती कीर्ति का लेखा-जोखा रखता है—अर्जुन की धनुर्धरता, भीम की रण-उग्रता, और द्रुपद से उनका संधि-संबंध; वह धृतराष्ट्र की ‘पाण्डव-प्रेम’ प्रवृत्ति को भी अपने मार्ग की सबसे बड़ी बाधा मानता है। → दुर्योधन स्पष्ट शब्दों में नीति-आवरण हटाकर कहता है कि समय आ गया है—पाण्डवों को पुत्र-बल-बान्धव सहित बढ़ने से पहले रोकना होगा; ‘अन्य कार्य’ छोड़कर ‘बल-विघात’ का उपाय ही नित्य करना चाहिए। → सभा में निर्णय का बीज पड़ता है: पाण्डवों के उत्कर्ष को राज्य-नीति के नाम पर नियंत्रित/कुचलने की योजना बनती है, और धृतराष्ट्र के मन को साधने की आवश्यकता स्वीकार की जाती है। → दुर्योधन की यह उग्र सलाह आगे किस रूप में कार्य-योजना बनेगी—कूटनीति, छल, या खुला वैर—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर टिका रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपर बक। ] अिफकशशाएड< (विदुरागमनराज्यलम्भपर्व) नवनवत्यधिकशततमोड ध्याय: पाण्डवोंके विवाहसे दुर्योधन आदिकी चिन्ता
वैशम्पायन उवाच— ततः राज्ञां विश्वसनीयैश्चरैः प्रवृत्तिरुपनीयत; यथा शुभलक्षणा द्रौपदी पाण्डवैः पतिभिः सह विधिवदुपसम्पन्ना इति।
Verse 2
येन तद् धनुरादाय लक्ष्यं विद्धं महात्मना । सोर्डर्जुनो जयतां श्रेष्ठी महाबाणधनुर्धर:
येन तद्धनुरादाय लक्ष्यं विद्धं महात्मना। स एव अर्जुनो नाम जयतां श्रेष्ठो महाबाणधनुर्धरः॥
Verse 3
य: शल्यं मद्रराजं वै प्रोत्क्षिप्पापातयद् बली । त्रासयामास संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान् रणे
यः शल्यं मद्रराजं वै प्रोत्क्षिप्यापातयद्बली। त्रासयामास संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान् रणे॥ स महाबली भीमसेनः शत्रुसेनां निहन्ति स्म, स्पर्शमात्रेण भयङ्करः।
Verse 4
न चास्य सम्भ्रम: कश्चिदासीत् तत्र महात्मन: । स भीमो भीमसंस्पर्श: शत्रुसेनाड्रपातन:
वैशम्पायन उवाच—तस्मिन् क्षणे महात्मनः तस्य कश्चिदपि सम्भ्रमो नाभवत्। स भीमः भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनादर्पपातनः, रणमर्दने स्थिरबुद्धिः स्थितवान्; यतः पराक्रमस्य सारं मनसः स्थैर्यमेव, संग्रामसङ्कटेऽपि।
Verse 5
ब्रह्मरूपधराउचदूत्वा प्रशान्तान् पाण्डुनन्दनान् | कौन्तेयान् मनुजेन्द्राणां विस्मप: समजायत
वैशम्पायन उवाच—यदा तेषां ब्राह्मणरूपधारिणां प्रशान्तानां पाण्डुनन्दनानां कौन्तेयानां नामोच्चारणं कृतम्, तदा समागतानां नृपाणां महद् विस्मयः समजायत।
Verse 6
सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता । पुनर्जातानिव च तांस्ते5मन्यन्त नराधिपा:
वैशम्पायन उवाच—पूर्वं हि ते श्रुतवन्तः—कुन्ती सपुत्रा जतुगृहे दग्धेति। इदानीं तान् जीवतः श्रुत्वा ते नराधिपाः पाण्डवान् पुनर्जातानिव मेनिरे।
Verse 7
धिगकुर्वस्तदा भीष्म॑ धृतराष्ट्रं च कौरवम् | कर्मणातिनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै,पुरोचनके किये हुए अत्यन्त क्रूरतापूर्ण कर्मका स्मरण हो आनेसे उस समय सभी नरेश कुरुवंशी धृतराष्ट्र तथा भीष्मको धिक्कारने लगे
वैशम्पायन उवाच—पुरोचनकृतेन तेनातिनृशंसेन कर्मणा स्मृतमात्रेण तदा समागताः नृपाः भीष्मं च कौरवं धृतराष्ट्रं च धिगकुर्वन्तः ‘धिक्’ इत्यब्रुवन्।
Verse 8
(धार्मिकान् वृत्तसम्पन्नान् मातु: प्रियहिते रतान् । यदा तानीदृशान् पार्थनुत्सादयितुमिच्छति ।।
वैशम्पायन उवाच—“धार्मिकान् वृत्तसम्पन्नान् मातुः प्रियहिते रतान् पार्थान् उत्सादयितुमपि धृतराष्ट्रः यदा इच्छति, ततोऽधिकं निन्द्यः कः?”
Verse 9
अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभि: सह । अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च
वैशम्पायन उवाच— अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह । अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च ॥ द्रुपदकन्या कृष्णा श्वेतवाहनं धनञ्जयम् जयमालां समारोप्य वव्रे—तद् दृष्ट्वैव दुर्योधनस्य हृदये महद् दुःखं लज्जा च समभवत् । स तु तैः सह सहसा हस्तिनापुरं प्रत्यावर्तत ।
Verse 10
विनिवृत्तो वृतं दृष्टवा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् । त॑ तु दुःशासनो व्रीडन् मन्दं मन्दमिवाब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच— विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् । ततस्तु दुःशासनो व्रीडन् मन्दं मन्दमिवाब्रवीत् ॥
Verse 11
यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद् विन्देत द्रौपदी न सः । नहितं तत्त्वतो राजन वेद कश्चिद् धनंजयम्
यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद् विन्देत द्रौपदी न सः । न हि तं तत्त्वतो राजन् वेद कश्चिद् धनञ्जयम् ॥
Verse 12
दैवं च परमं मन्ये पौरुषं चाप्यनर्थकम् | धिगस्तु पौरुषं तात ध्रियन्ते यत्र पाण्डवा:
दैवं च परमं मन्ये पौरुषं चाप्यनर्थकम् । धिगस्तु पौरुषं तात ध्रियन्ते यत्र पाण्डवाः ॥
Verse 13
एवं सम्भाषमाणास्ते निन्दन्तश्न पुरोचनम् । विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतस:
एवं सम्भाषमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम् । विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतसः ॥
Verse 14
त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थानू महौजस: । मुक्तान् हव्यभुजश्चैव संयुक्तान् टद्रुपदेन च
वैशम्पायन उवाच— त्रस्ताः विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान् महौजसः । मुक्तान् हव्यभुजश्चैव संयुक्तान् द्रुपदेन च ॥ कौरवाः भयमापन्नाः, आशा निराशतां ययौ ॥
Verse 15
धृष्टय्युम्न॑ तु संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् | द्रुपदस्यात्मजांश्षान्यान् सर्वयुद्धविशारदान्
धृष्टद्युम्नं तु संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् । द्रुपदस्यात्मजान् अन्यान् सर्वयुद्धविशारदान् ॥ कौरवाः भयमापन्नाः, आशा निराशतां ययौ ॥
Verse 16
विदुरस्त्वथ तां भ्रुत्वा द्रौपदी पाण्डवैर्वृतान् । व्रीडितान् धार्तराष्ट्रांक्ष भग्नदर्पानुपागतान्
विदुरस्त्वथ तां श्रुत्वा द्रौपदीं पाण्डवैर्वृताम् । व्रीडितान् धार्तराष्ट्रांश्च भग्नदर्पानुपागतान् ॥ हृष्टः सन् धृतराष्ट्रं तु जगाम विस्मयवाक्यकृत् ॥
Verse 17
ततः प्रीतमना: क्षत्ता धृतराष्ट्र विशाम्पते । उवाच दिष्टया कुरवो वर्धन्त इति विस्मित:
ततः प्रीतमना क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशाम्पते । उवाच दिष्टया कुरवो वर्धन्त इति विस्मितः ॥
Verse 18
| 4९ ' | (2.० ! हू हे | वैचित्रवीर्यस्तु वचो निशम्य विदुरस्य तत् | अब्रवीत् परमप्रीतो दिष्टया दिष्टयेति भारत
वैचित्रवीर्यस्तु तद्वाक्यं निशम्य विदुरस्य ह । अब्रवीत् परमप्रीतो दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत ॥
Verse 19
मन्यते स वृतं पुत्र ज्येष्ठं द्रपदकन्यया । दुर्योधनमविज्ञानात् प्रज्ञाचक्षुनरिश्वर:,उस अंधे नरेशने अज्ञानवश यह समझ लिया कि “ट्रुपदकन्याने मेरे ज्येष्ठ पुत्र दुर्योधनका वरण किया है”
अविज्ञानान्धः स नराधिपः—प्रज्ञाचक्षुरिति प्रसिद्धोऽपि—मन्यते स्म यत् द्रपदकन्या ज्येष्ठं पुत्रं दुर्योधनमेव वृतवतीति।
Verse 20
अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु । आनीयतां वै कृष्णेति पुत्र दुर्योधनं तदा
अथ स तदा आज्ञापयामास—“द्रौपद्यै भूषणं बह्वानीयताम्; कृष्णां च मम पुत्रेण दुर्योधनेन सह महोत्सवेन नगरं नीयताम्” इति।
Verse 21
अथास्य पश्चाद् विदुर आचख्यौ पाण्डवान् वृतान् | सर्वान् कुशलिनो वीरान् पूजितान् द्रपदेन ह
अथास्य पश्चाद् विदुरः पाण्डवान् वृतान् आचख्यौ—सर्वान् कुशलिनो वीरान् द्रपदेन पूजितान् तत्र वसन्तीति।
Verse 22
तेषां सम्बन्धिनश्वान्यान् बहूनू बलसमन्वितान् । समागतान् पाण्डवेयैस्तस्मिन्नेव स्वयंवरे
तस्मिन्नेव स्वयंवरे पाण्डवेयैः सह तेषां सम्बन्धिनोऽन्येऽपि बहवो बलसमन्विताः समागताः, प्रेम्णा च तैः सममिलन्।
Verse 23
(एतच्छुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिप: । आकार च्छादनार्थ तु दिष्टया दिष्टयेति चाब्रवीत् ।।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिपः । आकारच्छादनार्थं तु “दिष्ट्या दिष्ट्ये”ति चाब्रवीत् ॥ धृतराष्ट्र उवाच—एवं विदुर भद्रं ते, यदि जीवन्ति पाण्डवाः । साध्वाचारा तथा कुन्ती, सम्बन्धो द्रुपदेन च ॥ अन्ववाये वसोर्जातः प्रकृष्टे मान्यके कुले । व्रतविद्यातपोवृद्धः पार्थिवानां धुरन्धरः ॥ पुत्राश्चास्य तथा पौत्राः सर्वे सुचरितव्रताः । तेषां सम्बन्धिनोऽन्येऽपि बहवः सुमहाबलाः ॥ यथैव पाण्डोः पुत्रास्तु तथैवाभ्यधिका मम । यथा चाभ्यधिका बुद्धिर्मम तान् प्रति तच्छृणु ॥
Verse 24
यत् ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्न पाण्डवा: । तेषां सम्बन्धिनश्नान्ये बहवश्ष महाबला:
धृतराष्ट्र उवाच—यत् ते कुशलिनो वीरा मित्रवन्तश्च पाण्डवाः। तेषां सम्बन्धिनोऽन्येऽपि बहवो महाबलाः नृपाः सम्पद्यन्ते॥
Verse 25
को हि द्रुपदमासाद्य मित्र क्षत्त: सबान्धवम् | न बुभूषेद् भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिव:
धृतराष्ट्र उवाच—को हि द्रुपदमासाद्य मित्रं क्षत्तः सबान्धवम्। न बुभूषेद् भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिवः॥
Verse 26
वैशम्पायन उवाच त॑ तथा भाषमाणं तु विदुर: प्रत्यभाषत । नित्यं भवतु ते बुद्धिरेषा राजज्छतं समा: । इत्युक्त्वा प्रययौ राजन् विदुर: स्वं निवेशनम्
वैशम्पायन उवाच—तं तथा भाषमाणं तु विदुरः प्रत्यभाषत। नित्यं भवतु ते बुद्धिर् एषा राजन् शतं समाः॥ इत्युक्त्वा प्रययौ राजन् विदुरः स्वं निवेशनम्॥
Verse 27
ततो दुर्योधनश्लापि राधेयश्व विशाम्पते । धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोड<ब्रूतामिदं तदा,जनमेजय! तदनन्तर दुर्योधन और कर्णने धृतराष्ट्रकरे पास आकर यह बात कही --
ततो दुर्योधनश्चापि राधेयश्च विशाम्पते। धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोऽब्रूतामिदं तदा॥
Verse 28
संनिधौ विदुरस्य त्वां दोषं वक्तुं न शक्नुव: । विविक्तमिति वक्ष्याव: कि तवेदं चिकीर्षितम्
दुर्योधनकर्णावूचतुः—संनिधौ विदुरस्य त्वां दोषं वक्तुं न शक्नुवः। विविक्तमिति वक्ष्यावः किं तवेदं चिकीर्षितम्॥ शत्रूणामुन्नतिं त्वं हि स्वोन्नतिमिव मन्यसे। विदुरस्य च सन्निधौ वैरिणां प्रशंससे भृशम्॥
Verse 29
सपत्नवृद्धिं यत् तात मन्यसे वृद्धिमात्मन: । अभिष्टौषि च यत् क्षत्तु: समीपे द्विषतां वर
वैशम्पायन उवाच—तात! यत् त्वं सपत्नानां वृद्धिं स्वात्मवृद्धिमिव मन्यसे, तथा च विदुरस्य समीपेऽस्मद्विषतां वरं प्रति भूरि-भूरि प्रशंसामभिष्टौषि। विदुरसन्निधौ तव दोषं वयं प्रकाशयितुं न शक्नुमः; इदानीं तु रहसि पृच्छामः—किं कर्तुमिच्छसि?
Verse 30
अन्यस्मिन् नृप कर्तव्ये त्वमन्यत् कुरुषेडनघ । तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यश:
वैशम्पायन उवाच—नृप! अन्यस्मिन् कर्तव्ये सति त्वमनघ अन्यत् कुरुषे। तात! अस्माकं तु नित्यशः कर्तव्यं—तेषां पाण्डवानां बलविघात एव।
Verse 31
ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षा मन्त्रयामहे । यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान्
वैशम्पायन उवाच—अधुना प्राप्तकाले वयं चिकीर्षां मन्त्रयामहे; यथा ते पाण्डवाः सपुत्रबलबान्धवाः नो न ग्रसेयुः, न चास्माकं सर्वनाशं कुर्युः।
Verse 199
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि दुर्योधनवाक्ये नवनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि दुर्योधनवाक्ये नवनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how to preserve kinship peace while distributing sovereignty: Dhṛtarāṣṭra’s instruction seeks to prevent renewed factional discord by formalizing a territorial solution, requiring the Pāṇḍavas to accept a pragmatic settlement without escalating rivalry.
Legitimacy is constructed through restraint, consent, and institution-building: ethical governance is shown not only in personal virtue but in procedures—permissions, homage, public accountability, and the creation of stable civic infrastructure.
No explicit phalaśruti is stated in this chapter; its meta-significance lies in illustrating how dharma operates through political form—agreements, jurisdiction, and the disciplined avoidance of renewed conflict within a shared dynasty.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.