Adhyaya 193
Ādi Parva, Adhyāya 193 — Hastināpura Mantra: Duryodhana’s Proposals to Divide the Pāṇḍavas
Upa-parva: Mantra-Pariṣad Nīti (Hastināpura Counsel on Counter-Strategy)
Dhṛtarāṣṭra opens by stating that he shares the same line of thought as his interlocutors yet does not wish to disclose his inner intention to Vidura, indicating a deliberate management of court transparency. He then invites Duryodhana and Karṇa (Rādheya) to articulate what course appears ‘attainable’ (prāpta) in the immediate political moment. Duryodhana outlines multiple policy options: employing skilled agents and persuasive brahmins to create divisions among Kuntī’s sons and Mādrī’s sons; attempting to influence King Drupada through wealth and inducements directed at his sons and ministers; encouraging the Pāṇḍavas to abandon Yudhiṣṭhira’s leadership or to prefer residence elsewhere by narrating defects of their current situation; using intermediaries adept at stratagems to set the brothers against one another; destabilizing Draupadī’s alignment with the brothers by targeted allurements; and prioritizing covert neutralization of Bhīma, described as the principal support of the Pāṇḍavas’ strength. The chapter argues that with Bhīma removed, morale and capacity for kingship decline, while Arjuna’s battlefield superiority is framed as contingent on Bhīma’s support. Duryodhana urges swift execution before trust solidifies with Drupada, and concludes by asking Karṇa to judge whether these measures are sound or unsound, thereby formalizing the counsel process and distributing responsibility across the advisory circle.
Chapter Arc: पुरोहित के वचनों और पाञ्चाल-आमंत्रण के संकेतों के बीच पाण्डवों का रथों पर आरूढ़ होकर द्रुपद-निवास की ओर प्रस्थान—एक अनजान परीक्षा का द्वार खुलता है। → युधिष्ठिर जिज्ञासा-वश अनेक द्रव्य, क्रीड़ा-सामग्री और आवश्यक वस्तुएँ जुटवाते हैं; कुन्ती और कृष्णा सहित सब एकत्र होकर राजकीय वैभव के साथ आगे बढ़ते हैं, पर भीतर-भीतर यह आशंका रहती है कि पाञ्चाल-राजसभा उन्हें किस दृष्टि से देखेगी—अतिथि या प्रत्याशी? → द्रुपद के भवन में पाण्डवों की सिंह-सी चाल, गूढ़ कंधे, भुजगेन्द्र-भोग-से दीर्घ बाहु और ऋषि-सा वेश देखकर राजा, मंत्री, पुत्र, सचिव और जनसमुदाय हर्ष से उमड़ पड़ते हैं—उनकी वीरता और कुलीनता का मौन प्रमाण सभा के सामने प्रकट हो जाता है। → द्रुपद-पुत्र तथा द्रुपद सहित समस्त राजपरिवार और अमात्यगण प्रसन्न होकर कुन्ती-सुतों का स्वागत-सत्कार करते हैं; पाण्डव पाञ्चाल-गृह में सम्मानित अतिथि के रूप में प्रतिष्ठित होते हैं। → यह सत्कार केवल अतिथि-धर्म है या द्रौपदी-स्वयंवर से पूर्व ‘परीक्षा’ का प्रथम चरण—अगला निर्णय अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा त्रिनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवों और कुन्तीका द्रपदके घरमें जाकर सम्मानित होना और राजा द्रुपदद्वारा पाण्डवोंके शील-स्वभावकी परीक्षा दूत उवाच जन्यार्थमन्नं द्रुपदेन राज्ञा विवाहहेतोरुपसंस्कृतं च | तदाप्रुवध्वं कृतसर्वकार्या: कृष्णां च तत्रैव चिरं न कार्यम्
दूत उवाच—राज्ञा द्रुपदेन जनार्थमन्नं विवाहहेतोरुपसंस्कृतं च। तदाप्रुवध्वं कृतसर्वकार्याः; कृष्णां च तत्रैव विवाहकर्मणि नयत—चिरं न कार्यम्॥
Verse 2
इमे रथा: काउचनपदझचित्रा: सदश्वयुक्ता वसुधाधिपार्हा: । एतान् समारुह समेत सर्वे पाञज्चालराजस्य निवेशनं तत्
इमे रथाः काञ्चनपद्मचित्राः सदश्वयुक्ता वसुधाधिपार्हाः। एतान् समारुह्य समेत सर्वे पाञ्चालराजस्य निवेशनं यात॥
Verse 3
वैशम्पायन उवाच ततः प्रयाता: कुरुपुड्रवास्ते पुरोहितं तं परियाप्य सर्वे | आस्थाय यानानि महान्ति तानि कुन्ती च कृष्णा च सहैकयाने
वैशम्पायन उवाच—ततः प्रयाताः कुरुपुङ्गवास्ते पुरोहितं तं परिष्वज्य सर्वे। आस्थाय यानानि महान्ति तानि कुन्ती च कृष्णा च सहैकयाने॥
Verse 4
श्रुत्वा तु वाक्यानि पुरोहितस्य यान्युक्तवान् भारत धर्मराज: । जिज्ञासयैवाथ कुरूत्तमानां द्रव्याण्यनेकान्युपसंजहार
श्रुत्वा तु वाक्यानि पुरोहितस्य यान्युक्तवान् भारत धर्मराजः। जिज्ञासयैवाथ कुरूत्तमानां द्रव्याण्यनेकान्युपसंजहार॥
Verse 5
फलानि माल्यानि च संस्कृतानि वर्माणि चर्माणि तथा55सनानि । गाश्चैव राजन्नथ चैव रज्जू- बीजानि चान्यानि कृषीनिमित्तम्
वैशम्पायन उवाच—राजन्, तत्र फलानि माल्यानि च संस्कृतानि वर्माणि चर्माणि तथासनानि । गाश्चैव राजन्नथ चैव रज्जूबीजानि चान्यानि कृषीनिमित्तम् ॥
Verse 6
अन्येषु शिल्पेषु च यान्यपि स्यु: सर्वाणि कृत्यान्यखिलेन तत्र । क्रीडानिमित्तान्यपि यानि तत्र सर्वाणि तत्रोपजहार राजा
वैशम्पायन उवाच—अन्येषु शिल्पेषु च यान्यपि स्युः सर्वाणि कृत्यान्यखिलेन तत्र । क्रीडानिमित्तान्यपि यानि तत्र सर्वाणि तत्रोपजहार राजा ॥
Verse 7
वर्माणि चर्माणि च भानुमन्ती खडगा महान्तो<श्वरथाश्न चित्रा: धनूंषि चाग्रयाणि शराश्न चित्रा: शक्त्यृष्टय:ः काउ्चनभूषणाश्व
वैशम्पायन उवाच—वर्माणि चर्माणि च भानुमन्ति खड्गा महान्तोऽश्वरथाश्च चित्राः । धनूंषि चाग्र्याणि शराश्च चित्राः शक्त्यृष्टयश्च काञ्चनभूषणाश्च ॥
Verse 8
प्रासा भुशुण्ड्यश्न परश्वधाश्न सांग्रामिकं चैव तथैव सर्वम् | शय्यासनान्युत्तमवस्तुवन्ति तथैव वासो विविध च तत्र
वैशम्पायन उवाच—प्रासा भुशुण्ड्यश्च परश्वधाश्च सांग्रामिकं चैव तथैव सर्वम् । शय्यासनान्युत्तमवस्तुवन्ति तथैव वासो विविधं च तत्र ॥
Verse 9
कुन्ती तु कृष्णां परिगृहा साध्वी- मन्त:पुरं द्रुपदस्याविवेश । स्त्रियश्ष॒ तां कौरवराजपत्नीं प्रत्यर्चयामासुरदीनसत्त्वा:
ततः कुन्ती तु कृष्णां परिगृह्य साध्वी अन्तःपुरं द्रुपदस्याविवेश । स्त्रियश्च तां कौरवराजपत्नीं प्रत्यर्चयामासुरदीनसत्त्वाः ॥
Verse 10
तान् सिंहविक्रान्तगतीन् निरीक्ष्य महर्षभाक्षानजिनोत्तरीयान् । गूढोत्तरांसान् भुजगेन्द्र भोग- प्रलम्बबाहून् पुरुषप्रवीरान्
वैशम्पायन उवाच—राजन्, तान् पुरुषप्रवीरान् पाण्डवान् निरीक्ष्य—सिंहविक्रान्तगतीन्, महर्षभाक्षान्, अजिनोत्तरीयान्, गूढोत्तरांसान्, भुजगेन्द्रभोगप्रलम्बबाहून्—द्रुपदराजः सपुत्रः सचिवैः सुहृद्भिः मित्रैः परिचारकैश्च सर्वैः सह तत्रात्यन्तं प्रहृष्टोऽभवत्।
Verse 11
राजा च राज्ञ: सचिवाश्न सर्वे पुत्राश्न॒ राज्ञ: सुहृदस्तथैव । प्रेष्याश्न सर्वे नेखिलेन राजन् हर्ष समापेतुरतीव तत्र
वैशम्पायन उवाच—तत्र राज्ञः सचिवाः सर्वे पुत्राश्च राज्ञः सुहृदस्तथैव। प्रेष्याश्च सर्वे निखिलेन राजन् हर्षं समापेतुरतीव तत्र॥
Verse 12
ते तत्र वीरा: परमासनेषु सपादपीठेष्वविशड्कमाना: । यथानुपूर्व विविशुर्नराग्रया- स्तथा महार्हेषु न विस्मयन्त:
वैशम्पायन उवाच—ते तत्र वीराः परमासनेषु सपादपीठेष्वविशङ्कमानाः। यथानुपूर्वं विविशुर्नराग्र्यास्तथा महार्हेषु न विस्मयन्तः॥
Verse 13
उच्चावचं पार्थिवभोजनीयं पात्रीषु जाम्बूनदराजतीषु । दासाश्ष दास्यश्व सुमृष्टवेषा: सम्भोजकाश्षाप्युपजहुरज्ञम्
वैशम्पायन उवाच—उच्चावचं पार्थिवभोजनीयं पात्रीषु जाम्बूनदराजतीषु। दासाश्च दास्यश्च सुमृष्टवेषाः सम्भोजकाश्चाप्युपजह्रुरन्नम्॥
Verse 14
डबल >> -अिया दा "3७.ाइ इक: लक लिए ८ - 0७
भुक्त्वा तत्र यथात्मकामं सुभृशं प्रतीताः पुरुषप्रवीराः। उत्क्रम्य सर्वाणि वसूनि राजन् सांग्रामिकं ते विविशुर्नवीराः॥
Verse 15
तल््लक्षयित्वा ट्रुपदस्य पुत्रो राजा च सर्व: सह मन्त्रिमुख्यै: । समर्थयामासुरुपेत्य हृष्टा: कुन्तीसुतान् पार्थिव राजपुत्रान्
तल्लक्षयित्वा द्रुपदस्य पुत्रो राजा च सर्वः सह मन्त्रिमुख्यैः । समर्थयामासुरुपेत्य हृष्टाः कुन्तीसुतान् पार्थिवराजपुत्रान्, जनमेजय ॥
Verse 193
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि युधिष्ठिरादिपरीक्षणे त्रिनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि युधिष्ठिरादिपरीक्षणे त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether political security can justify concealment from an ethical counselor (Vidura) and the use of divisive, covert, or manipulative measures against kin. The chapter stages the conflict between rājānīti as expediency and dharma as restraint.
The passage illustrates that intent, method, and counsel structure outcomes: policies built on secrecy and fragmentation may yield short-term advantage but deepen systemic instability. It also shows how identifying a community’s ‘support pillar’ (here, Bhīma) becomes a strategic lens in political reasoning.
No explicit phalaśruti is stated. The meta-level significance is implicit: the chapter functions as a diagnostic record of counsel and intention, helping readers interpret later events as consequences of deliberated policy rather than accidental escalation.