Mahabharata Adhyaya 191
Adi ParvaAdhyaya 19120 Verses

Adhyaya 191

Kuntī’s Benediction to Draupadī and the Alliance Gifts (कुन्त्याः स्नुषाशीर्-वचनम् तथा दान-प्रतिग्रहः)

Upa-parva: Draupadī-vivāha (Marriage Alliance and Reception Episode)

Vaiśaṃpāyana describes Drupada’s confidence after joining with the Pāṇḍavas, followed by the arrival of Drupada’s women who approach Kuntī with reverential gestures. Draupadī, dressed in fine linen and adorned with auspicious bridal marks, stands with folded hands after paying respects to her mother-in-law. Kuntī offers a formal benediction, praising Draupadī’s qualities and invoking paradigmatic marital exemplars (Indrāṇī, Svāhā, Rohiṇī, Damayantī, Bhadrā, Arundhatī, Lakṣmī) to articulate ideals of prosperity, fidelity, ritual partnership, and hospitality. The blessing extends to social duties—honoring guests, elders, and teachers—and to royal aspirations: lawful consecration alongside a dharma-oriented king and prosperity through great rites. Subsequently, Kṛṣṇa/Madhusūdana dispatches extensive gifts to the newly married Pāṇḍavas—jewels, gold ornaments, textiles, furnishings, attendants, animals, chariots, and large quantities of gold. Yudhiṣṭhira receives them with joy, aligning material acceptance with relational goodwill toward Govinda.

Chapter Arc: कुम्हार के घर में गुप्त रूप से बसे पाण्डवों के बीच दिनभर की घटनाओं की फुसफुसाहट है—सभा में अद्भुत धनुर्धारण, लक्ष्य-वेध, और द्रौपदी के मन का अनकहा विषाद। → सायंकाल भिक्षा लाकर पाण्डव युधिष्ठिर को निवेदन करते हैं; कुन्ती अन्न-वितरण का नियम देती है और भीम के लिए विशेष भाग का संकेत करती है। उसी बीच बाहर नगर-राजनीति उबलती है—द्रुपद का पुत्र धृष्टद्युम्न, सभा में सुनी गई ‘अज्ञात’ वीरता और द्रौपदी की व्याकुलता की खबरों से बेचैन होकर सत्य जानने को लौटता/दौड़ता है। → धृष्टद्युम्न पाण्डवों की कही हुई युद्ध-कथाएँ, दिव्यास्त्रों और रण-कौशल का वर्णन सुनकर (और द्रौपदी को विषण्ण देखकर) निर्णायक रूप से समझ लेता है कि यह साधारण ब्राह्मण नहीं—यहीं कोई महावीर छिपा है; वह द्रुपद के प्रश्नों का उत्तर खोजने हेतु प्रत्यक्ष पहचान की दिशा में कदम बढ़ाता है। → अध्याय का अंत इस निष्कर्ष-भूमि पर टिकता है कि धृष्टद्युम्न सत्य-खोज की प्रक्रिया में लौट/प्रत्यागमन कर चुका है—द्रुपद के मन में प्रश्न सघन हैं, और पाण्डवों की गुप्तता अब बाहरी दृष्टि के निकट आ रही है। → धृष्टद्युम्न द्रुपद को क्या बताएगा—और क्या पाण्डवों की पहचान खुलते ही द्रौपदी-विवाह का निर्णय राजसभा में पलट जाएगा?

Shlokas

Verse 1

ऑपन--माज बक। अकाल एकनवर्त्याधिकशततमो< ध्याय: 3 म्नका गुप्तरूपसे वहॉका सब हाल देखकर राजा पास आना तथा द्रौपदीके विषयमें द्रुपदका प्रश्न वैशम्पायन उवाच धृष्टद्युम्नस्तु पाउ्चाल्य: पृष्ठत: कुरुनन्दनौ । अन्वगच्छत्‌ तदा यान्तौ भार्गवस्य निवेशने

वैशम्पायन उवाच—जनमेजय, कुरुनन्दनौ भीमसेनार्जुनौ भार्गवस्य निवेशने यान्तौ तदा पाञ्चाल्यः धृष्टद्युम्नः गुप्तरूपेण पृष्ठतोऽन्वगच्छत्, तयोः सर्वं वृत्तान्तं निरीक्षमाणः॥

Verse 2

सोऊज्ञायमान: पुरुषानवधाय समन्ततः । स्वयमारान्निलीनो5भूद्‌ भार्गवस्य निवेशने,उन्होंने चारों ओर अपने सेवकोंको बैठा दिया और स्वयं भी अज्ञातरूपसे कुम्हारके घरके पास ही छिपे रहे

सोऽज्ञायमानः पुरुषान् अवधाय समन्ततः । स्वयम् आरान्निलीनोऽभूद् भार्गवस्य निवेशने ॥

Verse 3

सायं च भीमस्तु रिपुप्रमाथी जिष्णुर्यमौ चापि महानुभावौ । भैक्ष॑ चरित्वा तु युधिष्ठिराय निवेदयाज्चक्करुरदीनसत्त्वा:

सायं च भीमस्तु रिपुप्रमाथी जिष्णुर्यमौ चापि महानुभावौ । भैक्षं चरित्वा तु युधिष्ठिराय निवेदयामासुरदीनसत्त्वाः ॥

Verse 4

ततस्तु कुन्ती द्रुपदात्मजां ता- मुवाच काले वचन वदान्या । त्वमग्रमादाय कुरुष्व भद्रे बलिं च विप्राय च देहि भिक्षाम्‌

ततस्तु कुन्ती द्रुपदात्मजां तामुवाच काले वचनं वदान्या । त्वमग्रमादाय कुरुष्व भद्रे बलिं च विप्राय च देहि भिक्षाम् ॥

Verse 5

ये चान्नमिच्छन्ति ददस्व तेभ्य: परिश्रिता ये परितो मनुष्या: । ततकश्न शेषं॑ प्रविभज्य शीघ्र- मर्थ चतुर्धा मम चात्मनश्न

ये चान्नमिच्छन्ति ददस्व तेभ्यः परिश्रिता ये परितो मनुष्याः । ततः शेषं प्रविभज्य शीघ्रमर्थं चतुर्धा मम चात्मनश्च ॥

Verse 6

अर्ध तु भीमाय च देहि भगद्रे य एष नागर्षभतुल्यरूप: । गौरो युवा संहननोपपन्न एषो हि वीरो बहुभुक्‌ सदैव

अर्धं तु भीमाय च देहि भद्रे य एष नागर्षभतुल्यरूपः । गौरो युवा संहननोपपन्न एषो हि वीरो बहुभुक् सदैव ॥

Verse 7

सा हृष्टरूपेव तु राजपुत्री तस्या वच: साधु विशड्कमाना । यथाददुक्त प्रचकार साध्वी ते चापि सर्वे बुभुजुस्तदन्नम्‌

सा हृष्टरूपेव तु राजपुत्री तस्या वचः साधु विशङ्कमाना । यथाददुक्तं प्रचकार साध्वी ते चापि सर्वे बुभुजुस्तदन्नम् ॥

Verse 8

कुशैस्तु भूमौ शयनं चकार माद्रीपुत्र: सहदेवस्तरस्वी | यथा स्वकीयान्यजिनानि सर्वे संस्तीर्य वीरा: सुषुपुर्धरण्याम्‌

कुशैस्तु भूमौ शयनं चकार माद्रीपुत्रः सहदेवस्तरस्वी । यथा स्वकीयान्यजिनानि सर्वे संस्तीर्य वीराः सुषुपुर्धरण्याम् ॥

Verse 9

अगस्त्यशास्तामभितो दिशं तु शिरांसि तेषां कुरुसत्तमानाम्‌ | कुन्ती पुरस्तात्‌ तु बभूव तेषां पादान्तरे चाथ बभूव कृष्णा

अगस्त्यशास्तामभितो दिशं तु शिरांसि तेषां कुरुसत्तमानाम् । कुन्ती पुरस्तात् तु बभूव तेषां पादान्तरे चाथ बभूव कृष्णा ॥

Verse 10

अशेत भूमौ सह पाण्डुपुत्रै: पादोपधानीव कृता कुशेषु । न तत्र दुःखं मनसापि तस्या न चावमेने कुरुपुड्वांस्तान्‌

अशेत भूमौ सह पाण्डुपुत्रैः पादोपधानीव कृता कुशेषु । न तत्र दुःखं मनसापि तस्या न चावमेने कुरुपुङ्गवांस्तान् ॥

Verse 11

ते तत्र शूरा: कथयाम्बभूवुः कथा विचित्रा: पृतनाधिकारा: । अस्त्राणि दिव्यानि रथांश्व नागान्‌ खडगान्‌ गदाश्षापि परश्वधांश्ष

ते तत्र शूराः कथयाम्बभूवुः कथा विचित्राः पृतनाधिकाऱाः । अस्त्राणि दिव्यानि रथांश्वनागान् खड्गान् गदाश्चापि परश्वधान् ॥

Verse 12

तेषां कथास्ता: परिकीर्त्यमाना: पाञज्चालराजस्य सुतस्तदानीम्‌ | शुश्राव कृष्णां च तदा विषण्णां ते चापि सर्वे ददृशुर्मनुष्या:

तेषां कथास्ताः परिकीर्त्यमानाः पाञ्चालराजस्य सुतस्तदानीम् । शुश्राव कृष्णां च तदा विषण्णां ते चापि सर्वे ददृशुर्मनुष्याः सुप्ताम् ॥

Verse 13

धृष्टद्युम्नो राजपुत्रस्तु सर्व वृत्तं तेषां कथित चैव रात्रौ । सर्व रज्ञे द्रपदायाखिलेन निवेदयिष्यंस्त्वरितो जगाम

धृष्टद्युम्नो राजपुत्रस्तु सर्ववृत्तं तेषां कथितं च एव रात्रौ । सर्वं राज्ञे द्रुपदायाखिलेन निवेदयिष्यंस्त्वरितो जगाम ॥

Verse 14

पाज्चालराजस्तु विषण्णरूप- स्तान्‌ पाण्डवानप्रतिविन्दमान: । धृष्टद्युम्नं पर्यपृच्छन्महात्मा क्व सा गता केन नीता च कृष्णा

पाञ्चालराजस्तु विषण्णरूपस्तान् पाण्डवानप्रतिविन्दमानः । धृष्टद्युम्नं पर्यपृच्छन्महात्मा क्व सा गता केन नीता च कृष्णा ॥

Verse 15

कच्चिन्न शूद्रेण न हीनजेन वैश्येन वा करदेनोपपन्ना । कच्चित्‌ पदं मूर्थ्नि न पड़कदिग्धं कच्चिन्न माला पतिता श्मशाने

कच्चिन्न शूद्रेण न हीनजेन वैश्येन वा करदेनोपपन्ना । कच्चित्पदं मूर्ध्नि न पङ्कदिग्धं कच्चिन्न माला पतिता श्मशाने ॥

Verse 16

कच्चित्‌ सवर्णप्रवरो मनुष्य उद्रिक्तवर्णोप्युत एव कच्चित्‌ । कच्चिन्न वामो मम मूर्श्नि पाद: कृष्णाभिमर्शेन कृतोड्द्य पुत्र

कच्चित्सवर्णप्रवरो मनुष्य उद्रिक्तवर्णोऽप्युत एव कच्चित् । कच्चिन्न वामो मम मूर्ध्नि पादः कृष्णाभिमर्शेन कृतोऽद्य पुत्र ॥

Verse 17

कच्चिन्न तप्स्ये परमप्रतीत: संयुज्य पार्थेन नरर्षभेण । वदस्व तत्त्वेन महानुभाव को<सौ विजेता दुहितुर्ममाद्य

वैशम्पायन उवाच—कच्चिन्नु मे परमं सौभाग्यं भविष्यति, यदहं पार्थेन नरर्षभेण अर्जुनेन दुहितरं संयोज्य परमप्रीतो भविष्यामि, न च कदाचिद् दुःखं प्राप्स्यामि? महाभाग पुत्र, तत्त्वेन वद—अद्य मम दुहितरं यो जितवान्, स कः पुरुषः?

Verse 18

विचित्रवीर्यस्थ सुतस्य कच्चित्‌ कुरुप्रवीरस्य प्रियन्ति पुत्रा: । कच्चित्‌ तु पार्थेन यवीयसाद्य भधनुर्गुहीतं निहतं च लक्ष्यम्‌

वैशम्पायन उवाच—कच्चिद् विचित्रवीर्यस्य सुतस्य कुरुप्रवीरस्य पाण्डोः प्रिया पुत्राः कुशलिनः? कच्चित् तु पार्थो यवीयान् अर्जुन एव धनुः प्रथमं गृहीत्वा लक्ष्यं निहतवान्?

Verse 190

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें बलराम और श्रीकृष्णका आगमनविषयक एक सौ नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि बलरामश्रीकृष्णागमनविषये एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 191

इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि धृष्टट्युम्नप्रत्यागमने एकनवत्यधिकशततमो< ध्याय:

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि धृष्टद्युम्नप्रत्यागमने एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Frequently Asked Questions

Rather than a binary dilemma, the chapter presents a normative integration problem: how a new bride is ethically incorporated into a multi-husband royal household through public blessing, ritual comportment, and role-definition as a stabilizing agent of dharma.

Dharma is operationalized through conduct—reverence within family hierarchy, disciplined hospitality, and ritual partnership—while political stability is reinforced by transparent reciprocity and socially legible rites of recognition.

No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-layer is that blessings, guest-honoring, and properly received gifts function as instruments of auspicious continuity (śrī) and legitimacy within the epic’s ethical-political order.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App