Adhyaya 188
Ādi Parva, Adhyāya 188 — Draupadī-Vivāha Dharma-Vicāra (Debate on the Legitimacy of One Wife for Five)
Upa-parva: Draupadī–Pāṇḍava Vivāha-Dharma Saṃvāda (Polyandry Legitimacy Discourse)
Vaiśaṃpāyana reports the reception of Kṛṣṇa by the Pāṇḍavas and the Pāñcāla party. After formal courtesies and seating, Pārṣata raises the central question: how can Draupadī be wife to multiple brothers without producing dharma-saṅkara? Vyāsa frames the issue as a contested dharma that appears to conflict with both social convention and Vedic expectation, inviting viewpoints. Drupada argues the arrangement is adharmic, unsupported by prior practice and incompatible with the principle of a single husband-wife pairing. Dhṛṣṭadyumna adds procedural doubt, emphasizing the subtlety of dharma and his inability to decide. Yudhiṣṭhira asserts sincerity and non-adharmic intent, citing purāṇic precedent (Gautamī Jaṭilā associated with multiple ṛṣis) and emphasizing the normative force of the guru’s word; he alludes to Kuntī’s directive (“bhaikṣavat bhujyatām”) as binding. Kuntī expresses fear of untruth and seeks resolution. Vyāsa reassures her and states the dharma is sanātana, then leads the king privately to explain the doctrinal basis for “bahūnām eka-patnitā” (one wife for many), while the others wait in suspense.
Chapter Arc: द्रौपदी-स्वयंवर के बाद सभा में एकत्र राजाओं का क्रोध भड़क उठता है—वे कहते हैं कि द्रुपद ने उन्हें तृणवत् समझकर एक ब्राह्मण को ‘योषितां वरा’ द्रौपदी देने का अपमान किया है। → राजा द्रुपद पर छल और कृतघ्नता का आरोप लगाते हैं—‘पहले बुलाकर सत्कार-भोजन कराया, फिर अब हमें नहीं मानता’; साथ ही शास्त्र-परंपरा का हवाला देकर कहते हैं कि स्वयंवर में वरण का अधिकार क्षत्रियों का है, ब्राह्मणों का नहीं। वे द्रुपद को मारने और द्रौपदी को छीनने को उद्यत होते हैं। → उन्मत्त गजराजों की भाँति टूट पड़ते राजाओं को पाण्डुपुत्र—विशेषतः अर्जुन और भीम—वेग से रोकते हैं; अर्जुन धनुष धारण कर निर्भय खड़ा रहता है और उनकी ‘अतिमानुष’ क्षमता देखकर दर्शक विस्मित हो उठते हैं। → कृष्ण (चक्रधर) और बलराम (हलायुध) पाण्डवों की शक्ति पहचानते हैं; बलराम कृष्ण से कहता है कि घबराहट न करो—भीम का अनुज (अर्जुन) युद्ध के लिए समर्थ है। कृष्ण के वचन/दृष्टि से प्रसंग का अर्थ स्पष्ट होता है: ये साधारण ब्राह्मण नहीं, असाधारण वीर हैं। → सभा में यह रहस्य और गाढ़ा होता है कि ये ‘ब्राह्मण-वेषधारी’ कौन हैं—क्या ये वही पाण्डव हैं जिनके जतु-गृह-दाह से बच निकलने की चर्चा सुनी गई थी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ ३६ “लोक मिलाकर कुल ३३३ “लोक हैं) नील (0) आफ +लअस+- अष्टा शीर्त्याधिकशततमोब् ध्याय: द्रपदको मारनेके लिये उद्यत हुए राजाओंका सामना करनेके लिये भीम और अर्जुनका उद्यत होना और उनके विषयमें भगवान् श्रीकृष्णका बलरामजीसे वार्तालाप वैशम्पायन उवाच तस्मै दित्सति कनन््यां तु ब्राह्मणाय तदा नृपे । कोप आसीन्महीपानामालोक्यान्योन्यमन्तिकात्
वैशम्पायन उवाच— तस्मै दित्सति कन्यां तु ब्राह्मणाय तदा नृपे । कोप आसीन्महीपानामालोक्यान्योन्यमन्तिकात् ॥
Verse 2
अस्मानयमतिक्रम्य तृणीकृत्य च संगतान् | दातुमिच्छति विप्राय द्रौपदी योषितां वराम्
अस्मानयमतिक्रम्य तृणीकृत्य च संगतान् । दातुमिच्छति विप्राय द्रौपदीं योषितां वराम् ॥
Verse 3
अवरोप्येह वृक्ष तु फलकाले निपात्यते । निहन्मैनं दुरात्मानं योड्यमस्मान् न मन्यते
अवरोप्येह वृक्षं तु फलकाले निपात्यते । निहन्मैनं दुरात्मानं योऽद्य अस्मान् न मन्यते ॥
Verse 4
न हार्हत्येष सम्मान नापि वृद्धक्रमं गुणै: । हन्मैनं सह पुत्रेण दुराचारं नृपद्धिषम्
न हार्हत्येष सम्मानं नापि वृद्धक्रमं गुणैः । हन्मैनं सह पुत्रेण दुराचारं नृपद्विषम् ॥
Verse 5
अयं हि सर्वानाहूय सत्कृत्य च नराधिपान् | गुणवद् भोजयित्वान्नं ततः पश्चान्न मन्यते
अयं हि सर्वानाहूय सत्कृत्य च नराधिपान् । गुणवद् भोजयित्वान्नं ततः पश्चान्न मन्यते ॥
Verse 6
अस्मिन् राजसमावाये देवानामिव संनये । किमयं सदृशं कज्चिन्नूपतिं नैव दृष्टवान्
अस्मिन् राजसमावाये देवानामिव संनये । किमयं सदृशं कञ्चिन्नूपतिं नैव दृष्टवान् ॥
Verse 7
न च विप्रेष्वधीकारो विद्यते वरणं प्रति । स्वयंवर: क्षत्रियाणामितीयं प्रथिता श्रुति:
न च विप्रेष्वधीकारो विद्यते वरणं प्रति । स्वयंवरः क्षत्रियाणामितीयं प्रथिता श्रुतिः ॥
Verse 8
अथवा यदि कन्येयं न च कज्चिद् बुभूषति । अग्नावेनां परिक्षिप्य याम राष्ट्राणि पार्थिवा:
अथवा यदि कन्येयं न च कञ्चिद् बुभूषति । अग्नावेनां परिक्षिप्य याम राष्ट्राणि पार्थिवाः ॥
Verse 9
ब्राह्मणो यदि चापल्याल्लो भाद् वा कृतवानिदम् | विप्रियं पार्थिवेन्द्राणां नैष वध्य: कथंचन
ब्राह्मणो यदि चापल्याल्लोभाद् वा कृतवानिदम् । विप्रियं पार्थिवेन्द्राणां नैष वध्यः कथंचन ॥ “यद्यपि अयं ब्राह्मणः चापल्यात् लोभाद् वा राजकन्यां प्रति अस्माकं पार्थिवेन्द्राणां विप्रियं कृतवान्, तथापि ब्राह्मणत्वात् नैष कथंचन वध्यः।”
Verse 10
ब्राह्मणार्थ हि नो राज्यं जीवितं हि वसूनि च । पुत्रपौत्रं च यच्चान्यदस्माकं विद्यते धनम्
ब्राह्मणार्थं हि नो राज्यं जीवितं हि वसूनि च । पुत्रपौत्रं च यच्चान्यदस्माकं विद्यते धनम् ॥ “ब्राह्मणानां कृते ह्येतत् सर्वं; तेषां कृते वयं त्यक्तुमपि समर्थाः।”
Verse 11
अवमानभयाच्चैव स्वधर्मस्य च रक्षणात् | स्वयंवराणामन्येषां मा भूदेवंविधा गति:
अवमानभयाच्चैव स्वधर्मस्य च रक्षणात् । स्वयंवराणामन्येषां मा भूदेवंविधा गतिः ॥ “अवमानभयात् स्वधर्मरक्षणार्थं च दण्डं दातुमिच्छामः, यथा अन्येषां स्वयंवराणां न एषा एवम्विधा गतिः स्यात्।”
Verse 12
इत्युक्त्वा राजशार्दूला हृष्टा: परिघबाहव: । द्रुपदं तु जिघांसन्त: सायुधा: समुपाद्रवन्
इत्युक्त्वा राजशार्दूला हृष्टाः परिघबाहवः । द्रुपदं तु जिघांसन्तः सायुधाः समुपाद्रवन् ॥ वैशम्पायन उवाच—एवं वदित्वा ते राजशार्दूलाः परिघबाहवो हृष्टाः सायुधाः द्रुपदं जिघांसन्तः शीघ्रं समुपाद्रवन्।
Verse 13
तान् गृहीतशरावापान् क्रुद्धानापततो बहून् द्रुपदो वीक्ष्य संत्रासाद् ब्राह्मणाउ्छरणं गत:,उन बहुत-से राजाओंको क्रोधमें भरकर धनुष लिये आते देख ट्रुपद अत्यन्त भयभीत हो ब्राह्मणोंकी शरणमें गये
तान् गृहीतशरावापान् क्रुद्धानापततो बहून् । द्रुपदो वीक्ष्य संत्रासाद् ब्राह्मणान् शरणं गतः ॥ वैशम्पायन उवाच—बहून् क्रुद्धान् गृहीतशरावापान् आपततः नृपान् दृष्ट्वा द्रुपदः संत्रासात् ब्राह्मणान् शरणं जगाम।
Verse 14
वेगेनापततस्तांस्तु प्रभिन्नानिव वारणान् । पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ प्रतियातावरिंदमौ
वैशम्पायन उवाच—वेगेनापततस्तान् नृपान् प्रभिन्नानिव वारणान्। दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ प्रतियातावरिन्दमौ भीमार्जुनौ समभ्ययाताम्॥
Verse 15
ततः समुत्पेतुरुदायु धास्ते महीक्षितो बद्धगोधाड्गुलित्रा: । जिघांसमाना: कुरुराजपुत्रा- वमर्षयन्तो<र्जुनभीमसेनौ
ततः समुत्पेतुरुदायुधास्ते महीक्षितो बद्धगोधाङ्गुलित्राः। जिघांसमानाः कुरुराजपुत्रावमर्षयन्तोऽर्जुनभीमसेनौ॥
Verse 16
ततस्तु भीमो<द्भुतभीमकर्मा महाबलो वज़्समानसार: । उत्पाट्य दोर्भ्या ट्रुममेकवीरो निष्पत्रयामास यथा गजेन्द्र:
ततस्तु भीमोऽद्भुतभीमकर्मा महाबलो वज्रसमानसारः। उत्पाट्य दोर्भ्यां तरुमेकवीरो निष्पत्रयामास यथा गजेन्द्रः॥
Verse 17
त॑ वृक्षमादाय रिपुप्रमाथी दण्डीव दण्डं पितृराज उग्रम् तस्थौ समीपे पुरुषर्ष भस्य पार्थस्य पार्थ: पृथुदीर्घबाहु:
तं वृक्षमादाय रिपुप्रमाथी दण्डीव दण्डं पितृराज उग्रम्। तस्थौ समीपे पुरुषर्षभस्य पार्थस्य पार्थः पृथुदीर्घबाहुः॥
Verse 18
तत् प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धि- जिंष्णु: स हि भ्रातुरचिन्त्यकर्मा | विसिष्मिये चापि भयं विहाय तस्थौ धरनुर्गहा महेन्द्रकर्मा
तत्प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धिर्जिष्णुः स हि भ्रातुरचिन्त्यकर्मा। विसिष्मिये चापि भयं विहाय तस्थौ धनुर्ग्राहो महेन्द्रकर्मा॥
Verse 19
तत् प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धि- जिंष्णो: सहभ्रातुरचिन्त्यकर्मा । दामोदरो भ्रातरमुग्रवीर्य हलायुध॑ वाक्यमिदं बभाषे
तत् प्रेक्ष्य कर्मातिमनुष्यबुद्धेर्जिष्णोः सहभ्रातुरचिन्त्यकर्मा । दामोदरो भ्रातरमुग्रवीर्यं हलायुधं वाक्यमिदं बभाषे ॥
Verse 20
य एष सिंहर्षभखेलगामी महद्धनुः कर्षति तालमात्रम् । एषोडर्जुनो नात्र विचार्यमस्ति यद्यस्मि संकर्षण वासुदेव:
य एष सिंहर्षभखेलगामी महद्धनुः कर्षति तालमात्रम् । एषोऽर्जुनो नात्र विचार्यमस्ति यद्यस्मि संकर्षण वासुदेवः ॥
Verse 21
यस्त्वेष वृक्ष तरसावभज्य राज्ञां निकारे सहसा प्रवृत्त: । वृकोदरान्नान्य इहैतदद्य कर्तु समर्थ: समरे पृथिव्याम्
यस्त्वेष वृक्षं तरसावभज्य राज्ञां निकारे सहसा प्रवृत्तः । वृकोदरान्नान्य इहैतदद्य कर्तुं समर्थः समरे पृथिव्याम् ॥
Verse 22
योडसौ पुरस्तात् कमलायताक्ष- स्तनुर्महासिंहगतिर्विनीत: । गौर: प्रलम्बोज्ज्वलचारुघोणो विनि:सृतः सो<च्युत धर्मपुत्र:
योऽसौ पुरस्तात् कमलायताक्षस्तनुर्महासिंहगतिर्विनीतः । गौरः प्रलम्बोज्ज्वलचारुघोणो विनिःसृतः सोऽच्युत धर्मपुत्रः ॥
Verse 23
यौ तौ कुमाराविव कार्तिकेयौ द्वावश्विनेयाविति मे वितर्क: । मुक्ता हि तस्माज्जतुवेश्मदाहा- न्मया श्रुता: पाण्डुसुता: पृथा च
यौ तौ कुमाराविव कार्तिकेयौ द्वावश्विनेयाविति मे वितर्कः । मुक्ता हि तस्माज्जतुवेश्मदाहान्मया श्रुताः पाण्डुसुताः पृथा च ॥
Verse 24
(यथा नृपा: पाण्डवमाजिमध्ये त॑ प्राब्रवीच्चक्रधरो हलायुधम् । बल॑ विजाननू् पुरुषोत्तमस्तदा न कार्यमार्येण च सम्भ्रमस्त्वया ।।
वैशम्पायन उवाच— रणभूमौ नृपाः पाण्डवमर्जुनं प्रति यथा क्रोधं प्रकाशयन्ति स्म, तदाकर्ण्य चक्रधरो भगवान् पुरुषोत्तमः, पार्थस्य बलं विदित्वा, हलायुधं बलरामं प्रत्युवाच— “आर्य भ्रातः, मा सम्भ्रमः। भीमानुजः पार्थः ससुरासुरान् बहूनपि समागतान् एक एव योधयितुं समर्थः; किमुत मानुषान् नृपान्। यदि सव्यसाची सहाय्यमस्मान् याचेत, तदर्थं वयं यत्नं करिष्यामः। वीर, मम निश्चयोऽयं— पाण्डुसुतस्य पराभवो नास्ति।” तस्य कनिष्ठस्य वचनं विश्वस्य, जलहीनमेघसदृशः गौरवर्णो हलायुधो बलरामः प्रत्युवाच— “भ्रातः, पितृष्वसारं पृथां कौरवाग्र्यैः सह (पाण्डवैः सह) लाक्षागृहात् विमुक्तां दृष्ट्वा अहं परमं प्रीतोऽस्मि।”
Verse 188
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि कृष्णवाक्ये अष्टाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें श्रीकृष्णवाक्यविषयक एक सौ अद्वासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि कृष्णवाक्ये अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
Whether Draupadī can become “ekā bahūnām” (one wife for multiple husbands) without violating dharma or producing dharma-saṅkara, given apparent tension between customary marital norms and claims of authoritative sanction.
The chapter models ethical reasoning under uncertainty: when dharma appears conflicted, one should consult authoritative interpreters, evaluate precedent, and prioritize truthfulness and coherence over impulsive judgment.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is structural—Vyāsa’s reassurance that the rule is sanātana and his private instruction to the king signal that correct understanding of exceptional dharma depends on qualified transmission.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.