
गूढपाण्डवदर्शनम् — The Hidden Pāṇḍavas and Kṛṣṇa’s Visit
Upa-parva: Jatugṛha-dāha Parva (The Lac House Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates that the Pāṇḍavas, having evaluated their brother’s counsel, remain mentally fixed on a single objective: survival through concealment and strategic patience. Vāsudeva Kṛṣṇa, accompanied by Rauhiṇeya (Balarāma), proceeds without apprehension to the Bhārgava workshop where leading men are assembled. There he sees Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru), surrounded by radiant companions, and identifies himself, formally greeting by taking the king’s feet; Balarāma follows, and the Kurus express approval. Yudhiṣṭhira inquires how their hidden residence became known. Kṛṣṇa replies with a measured analogy: even concealed fire becomes recognizable, and among humans none could match the Pāṇḍavas’ prowess. He offers auspicious wishes, notes their fortunate escape from the conflagration, and remarks that Dhṛtarāṣṭra’s son with his advisors did not achieve his intended outcome. He advises continued concealment and growth—like fire fed by fuel—until the time is ripe; with permission, Kṛṣṇa departs swiftly with Balarāma toward camp.
Chapter Arc: लाक्षागृह की राख से बच निकले पाण्डव, ब्राह्मण-वेष में, माता कुन्ती के साथ पञ्चाल-मार्ग पर बढ़ते हैं—और मार्ग में ब्राह्मणों की भीड़ से टकराते हैं जो किसी महान उत्सव की ओर जा रही है। → मार्गस्थ ब्राह्मण पाण्डवों से पूछते हैं—‘कहाँ से आए हो, कहाँ जाओगे?’—और फिर द्रुपद-नगरी में होने वाले द्रौपदी-स्वयंवर का वर्णन करते हैं: धृष्टद्युम्न की बहन, निर्दोष अंगों वाली, मनस्विनी, सुकुमारी; तथा उत्सव में जुटते नट, वैतालिक, सूत, मागध, मल्ल—एक ऐसा जनसमुद्र जो किसी असाधारण घटना का संकेत देता है। → ब्राह्मणों के वचनों में स्वयंवर की शर्तों और वर-चयन की संभावना चमक उठती है—‘तुम सब देव-रूप हो; कृष्णा तुममें से किसी एक को चुन सकती है’—और विशेषतः अर्जुन की प्रशंसा होती है कि वह विजय-प्रयत्न में धन और यश लाकर सबकी प्रीति बढ़ाएगा। → युधिष्ठिर निर्णय करते हैं: ‘हम भी उस महोत्सव को देखने—और कन्या के स्वयंवर में सम्मिलित होने—भवद्भिः सहिता:’ चलेंगे; इस प्रकार पाण्डवों की पञ्चाल-यात्रा का उद्देश्य स्पष्ट हो जाता है। → पाण्डव ब्राह्मणों के साथ द्रुपद-नगरी की ओर बढ़ते हैं—पर स्वयंवर में कौन-सा अद्भुत विधान होगा, और उस विधान के सामने ब्राह्मण-वेषधारी अर्जुन का भाग्य क्या मोड़ लेगा—यह अभी गर्भित है।
Verse 1
ऑपनआक्राा बा अ-काज जा (स्वयंवरपर्व) त्रपशीत्यधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी पंचालयात्रा और मार्ममें ब्राह्म॒णोंसे बातचीत वैशम्पायन उवाच ततस्ते नरशार्दूला भ्रातर: पठच पाण्डवा: | प्रययुद्रौपदीं द्रष्टर तं च देशं महोत्सवम्
वैशम्पायन उवाच । ततस्ते नरशार्दूला भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । प्रययुर्द्रौपदीं द्रष्टुं तं च देशं महोत्सवम् ॥
Verse 2
ते प्रयाता नरव्याप्रा: सह मात्रा परंतपा: । ब्राह्मणान् ददृशुर्मार्गें गच्छत: संगतान् बहून्
ते प्रयाता नरव्याघ्राः सह मात्रा परंतपाः । ब्राह्मणान्ददृशुर्मार्गे गच्छतः संगतान्बहून् ॥
Verse 3
त ऊचुर्ब्राह्मणा राजन् पाण्डवान् ब्रह्मचारिण: । क्व भवन्तो गमिष्यन्ति कुतो वाभ्यागता इह,राजन! उन ब्रह्मचारी ब्राह्मणोंने पाण्डवोंसे पूछा--/आपलोग कहाँ जायँगे और कहाँसे आ रहे हैं?”
त ऊचुर्ब्राह्मणा राजन् पाण्डवान् ब्रह्मचारिणः । क्व भवन्तो गमिष्यन्ति कुतो वाभ्यागता इह ॥
Verse 4
युधिछिर उवाच आगतानेकचक्राया: सोदर्यानेकचारिण: । भवन्तो वै विजानन्तु सह मात्रा द्विजर्षभा:
युधिष्ठिर उवाच । आगता एकचक्रायाः सोदर्या एकचारिणः । भवन्तो वै विजानन्तु सह मात्रा द्विजर्षभाः ॥
Verse 5
ब्राह्मणा ऊचु गच्छताद्यैव पञ्चालान द्रुपदस्य निवेशने । स्वयंवरो महांस्तत्र भविता सुमहाधन:
ब्राह्मणा ऊचुः—गच्छताद्यैव पञ्चालान् द्रुपदस्य निवेशने। स्वयंवरो महांस्तत्र भविता सुमहाधनः॥
Verse 6
एकसार्थ प्रयाता: सम वयं तत्रैव गामिन: । तत्र हाद्भुतसंकाशो भविता सुमहोत्सव:,हम सबलोग एक साथ चले हैं और वहीं जा रहे हैं। वहाँ अत्यन्त अद्भुत और बहुत बड़ा उत्सव होनेवाला है
एकसार्थं प्रयाताः स्म वयं तत्रैव गामिनः। तत्र ह्यद्भुतसंकाशो भविता सुमहोत्सवः॥
Verse 7
यज्ञसेनस्य दुहिता द्रुपदस्य महात्मन: । वेदीमध्यात् समुत्पन्ना पद्मपत्रनिभेक्षणा,यज्ञसेन नामवाले महाराज ट्रुपदके एक पुत्री है, जो यज्ञकी वेदीसे प्रकट हुई है। उसके नेत्र विकसित कमलदलके समान सुन्दर हैं
यज्ञसेनस्य दुहिता द्रुपदस्य महात्मनः। वेदीमध्यात् समुत्पन्ना पद्मपत्रनिभेक्षणा॥
Verse 8
दर्शनीयानवद्याड्री सुकुमारी मनस्विनी । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशत्रो: प्रतापिन:
दर्शनीयानवद्याङ्गी सुकुमारी मनस्विनी। धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशत्रोः प्रतापिनः॥
Verse 9
यो जात: कवची खड्गी सशर: सशरासन: । सुसमिद्धे महाबाहु: पावके पावकोपम:
यो जातः कवची खड्गी सशरः सशरासनः। सुसमिद्धे महाबाहुः पावके पावकोपमः॥
Verse 10
स्वसा तस्यानवचद्याज्ञी द्रौपदी तनुमध्यमा | नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात् प्रवाति वै
स्वसा तस्यानवद्याज्ञी द्रौपदी तनुमध्यमा । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात् प्रवाति वै ॥ द्रौपदी स एव धृष्टद्युम्नस्य स्वसा ॥
Verse 11
यज्ञसेनस्थ च सुतां स्वयंवरकृतक्षणाम् । गच्छामो वै वयं द्र॒ष्टू त॑ं च दिव्यं महोत्सवम्
यज्ञसेनस्य च सुतां स्वयंवरकृतक्षणाम् । गच्छामो वै वयं द्रष्टुं तं च दिव्यं महोत्सवम् ॥
Verse 12
राजानो राजपुत्राश्न॒ यज्वानो भूरिदक्षिणा: | स्वाध्यायवन्त: शुचयो महात्मानो यतव्रता:
राजानो राजपुत्राश्च यज्वानो भूरिदक्षिणाः । स्वाध्यायवन्तः शुचयो महात्मानो यतव्रताः ॥
Verse 13
तरुणा दर्शनीयाश्व॒ नानादेशसमागता: । महारथा: कृतास्त्राश्न समुपैष्यन्ति भूमिपा:
तरुणा दर्शनीयाश्च नानादेशसमागताः । महारथाः कृतास्त्राश्च समुपैष्यन्ति भूमिपाः ॥
Verse 14
ते तत्र विविधान् दायान् विजयार्थ नरेश्वरा: । प्रदास्यन्ति धन गाश्न भक्ष्यं भोज्यं च सर्वश:
ते तत्र विविधान् दायान् विजयार्थं नरेश्वराः । प्रदास्यन्ति धनं गावो भक्ष्यं भोज्यं च सर्वशः ॥
Verse 15
प्रतिगृह्य च तत् सर्व दृष्टवा चैव स्वयंवरम् । अनुभूयोत्सवं चैव गमिष्यामो यथेप्सितम्,उनका वह सब दान ग्रहण कर, स्वयंवरको देखकर और उत्सवका आनन्द लेकर फिर हमलोग अपने-अपने अभीष्ट स्थानको चले जायाँगे
प्रतिगृह्य च तत्सर्वं दृष्ट्वा चैव स्वयंवरम् । अनुभूयोत्सवं चैव गमिष्यामो यथेप्सितम् ॥
Verse 16
नटा वैतालिकास्तत्र नर्तका: सूतमागधा: । नियोधकाश्च देशेभ्य: समेष्यन्ति महाबला:,वहाँ अनेक देशोंके नट, वैतालिक, नर्तक, सूत, मागध तथा अत्यन्त बलवान् मल्ल आयेंगे
नटा वैतालिकास्तत्र नर्तकाः सूतमागधाः । नियोधकाश्च देशेभ्यः समेष्यन्ति महाबलाः ॥
Verse 17
एवं कौतूहल कृत्वा दृष्टवा च प्रतिगृह्म॒ च । सहास्माभिमर्महात्मान: पुनः प्रतिनिवर्त्स्यथ,महात्माओ! इस प्रकार हमारे साथ खेल करके, तमाशा देखकर और नाना प्रकारके दान ग्रहण करके फिर आपलोग भी लौट आइयेगा
एवं कौतूहलं कृत्वा दृष्ट्वा च प्रतिगृह्य च । सहास्माभिर्महात्मानः पुनः प्रतिनिवर्त्स्यथ ॥
Verse 18
दर्शनीयांश्व॒ व: सर्वान् देवरूपानवस्थितान् | समीक्ष्य कृष्णा वरयेत् संगत्यैकतमं वरम्
दर्शनीयांश्च वः सर्वान् देवरूपानवस्थितान् । समीक्ष्य कृष्णा वरयेत् संगत्यैकतमं वरम् ॥
Verse 19
अयं भ्राता तव श्रीमान् दर्शनीयो महाभुज: । नियुज्यमानो विजये संगत्या द्रविणं बहु । आहरिष्यन्नयं नूनं॑ प्रीतिं वो वर्धयिष्यति
अयं भ्राता तव श्रीमान् दर्शनीयो महाभुजः । नियुज्यमानो विजये संगत्या द्रविणं बहु । आहरिष्यन्नयं नूनं प्रीतिं वो वर्धयिष्यति ॥
Verse 20
युधिछिर उवाच परम॑ भो गमिष्यामो द्रष्ठं चैव महोत्सवम् । भवद्धि: सहिता: सर्वे कन्यायास्तं स्वयंवरम्
युधिष्ठिर उवाच—परं भो गमिष्यामो द्रष्टुं चैव महोत्सवम्। भवद्भिः सहिताḥ सर्वे कन्यायास्तं स्वयंवरम्॥
Verse 182
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें धौम्यको पुरोहित बनानेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि धौम्यस्य पुरोहितत्वनियोजनविषये द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 183
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पाण्डवागमने त्रयशीत्यधिकशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें पाण्डवागमनविषयक एक सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पाण्डवागमने त्रयशीत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
The dilemma concerns whether concealment and delayed disclosure are ethically permissible for kṣatriyas; the chapter frames secrecy as protective prudence when open action would expose dependents and allies to preventable risk.
Tejas (effective presence) is difficult to hide: capability and integrity generate recognizable signals; therefore, one should pair inner strength with disciplined timing and measured communication.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is narrative instruction—positioning prudential counsel (gūḍha-nīti) as a legitimate dharmic tool within the epic’s broader governance discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.